Choroby rzadkie i ultrarzadkie, czyli jakie?<\/h2>\n\n\n\n
Choroby cz\u0142owieka mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 z r\u00f3\u017cn\u0105 cz\u0119sto\u015bci\u0105 \u2013 je\u017celi wyst\u0119puj\u0105 u niewielu os\u00f3b w populacji \u2013 definiujemy jako choroby rzadkie lub ultrarzadkie<\/strong>. O chorobach rzadkich m\u00f3wimy, gdy cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania nie przekracza pi\u0119ciu chorych na 10 tysi\u0119cy (1\/2000). Choroby ultrarzadkie to takie, na kt\u00f3re choruje mniej ni\u017c 1 osoba na 50.000. Szacuje si\u0119, \u017ce w Polsce mo\u017ce by\u0107 nawet ok. 3 mln pacjent\u00f3w z tymi chorobami, a w krajach Unii Europejskiej mo\u017ce by\u0107 ponad 30 mln pacjent\u00f3w chorych na choroby rzadkie. <\/strong>Niestety, nie s\u0105 znane precyzyjne liczby z powodu trudno\u015bci diagnostycznych tych chor\u00f3b u pacjent\u00f3w. Szacuje si\u0119, \u017ce mamy 7-9 tys. chor\u00f3b rzadkich i ta liczba co roku si\u0119 zwi\u0119ksza. Ponad 80% chor\u00f3b rzadkich ma przyczyny genetyczne.<\/strong> Pozosta\u0142e przyczyny to czynniki infekcyjne, czynniki toksyczne i inne. Oko\u0142o 50-75% rozpozna\u0144 chor\u00f3b rzadkich dotyczy wieku dzieci\u0119cego. Objawy chor\u00f3b rzadkich mog\u0105 szybko post\u0119powa\u0107 lub mog\u0105 mie\u0107 przebieg przewlek\u0142y ze stale pogarszaj\u0105c\u0105 si\u0119 niewydolno\u015bci\u0105 wielu narz\u0105d\u00f3w, co jest przyczyn\u0105 ci\u0119\u017ckiej niepe\u0142nosprawno\u015bci fizycznej i\/lub intelektualnej.<\/p>\n\n\n\n Szczeg\u00f3lne zainteresowanie pomoc\u0105 pacjentom z chorobami rzadkimi datuje si\u0119 na koniec lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku \u2013 w 1983 r. pierwsza legislacja w USA. W Europie Komisja Europejska w dniu 29 kwietnia 1999 r. (nr 1295\/1999\/EC) przyj\u0119\u0142a wsp\u00f3lnotowy program dzia\u0142ania w dziedzinie rzadkich chor\u00f3b w ramach dzia\u0142a\u0144 w zakresie zdrowia publicznego (1999-2003). Rozporz\u0105dzenie nr 141\/2000 Parlamentu Europejskiego i Rady z 16 grudnia 1999 r.<\/em> wskazuje, \u017ce pacjenci choruj\u0105cy na rzadkie stany chorobowe powinni by\u0107 uprawnieni do takiej samej jako\u015bci leczenia jak inni pacjenci.<\/strong> Zalecenie Rady UE z dnia 8 czerwca 2009 r. w sprawie dzia\u0142a\u0144 w dziedzinie rzadkich chor\u00f3b<\/em> (2009\/C 151\/02) zaleca Pa\u0144stwom Cz\u0142onkowskim ustanowienie i realizacj\u0119 plan\u00f3w dotycz\u0105cych rzadkich chor\u00f3b. W Polsce za\u0142o\u017cenia Narodowego Planu dla Chor\u00f3b Rzadkich opracowywano od 2011 roku, a w roku 2021 rz\u0105d przyj\u0105\u0142 Narodowy Plan dla Chor\u00f3b Rzadkich poprawiaj\u0105cy dost\u0119p pacjent\u00f3w do procesu diagnostycznego i terapeutycznego.<\/strong> Plan ten zak\u0142ada popraw\u0119 monitorowania zachorowalno\u015bci oraz leczenia rzadkich chor\u00f3b z uwidocznieniem pacjenta w systemie ochrony zdrowia. W maju 2022 r. powo\u0142ano rady: do spraw chor\u00f3b rzadkich, naukowej platformy informacyjnej, do spraw rejestr\u00f3w chor\u00f3b rzadkich. Obecnie nadal trwaj\u0105 prace nad Planem dla Chor\u00f3b Rzadkich.<\/p>\n\n\n\n Te usystematyzowane dzia\u0142ania ostatnich lat w Polsce i na \u015bwiecie daj\u0105 szans\u0119 pacjentom z chorobami rzadkimi na diagnostyk\u0119 genetyczn\u0105 i celowan\u0105 terapi\u0119 w ramach medycyny precyzyjnej. <\/strong>Jeste\u015bmy \u015bwiadkami wielu kampanii spo\u0142ecznych na rzecz chor\u00f3b rzadkich, w tym obchodzony corocznie w ostatnim dniu lutego \u015awiatowy Dzie\u0144 Chor\u00f3b Rzadkich.<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pacjent\u00f3w nie ma rozpoznania przyczynowego choroby, a diagnostyka cz\u0119sto trwa wiele lat, wymaga wielu konsultacji, hospitalizacji, bada\u0144 diagnostycznych w tym molekularnych i metabolicznych \u2013 stanowi swoist\u0105 „odysej\u0119 diagnostycznej”. Zdarza si\u0119, \u017ce pomimo tych dzia\u0142a\u0144 diagnostycznych nie mo\u017cna postawi\u0107 rozpoznania choroby. Jednak wraz z rozwojem technik genetycznych coraz wi\u0119cej chor\u00f3b rzadkich jest rozpoznawana.<\/strong> Pacjent z precyzyjn\u0105 diagnoz\u0105 na poziomie molekularnym mo\u017ce by\u0107 precyzyjnie leczony \u2013 w spos\u00f3b dedykowany dla pacjenta (spersonalizowany) mo\u017ce by\u0107 stosowana terapia celowana. Liczba rekomendacji w zakresie post\u0119powania klinicznego z pacjentami z chorobami rzadkimi stale si\u0119 zwi\u0119ksza – ma to kluczowe znaczenie dla szybkiego postawienia diagnozy przyczynowej i wprowadzenia leczenia.<\/p>\n\n\n\n Proces diagnostyczny choroby opiera si\u0119 zwykle na klasycznych praktykach klinicznych, takich jak badanie fizykalne, wywiad dotycz\u0105cy choroby i rodzinny (rodow\u00f3d), badania laboratoryjne i badania obrazowe, jednak rozpoznanie mo\u017ce by\u0107 op\u00f3\u017anione o kilka lat od wyst\u0105pienia objaw\u00f3w. Post\u0119p genetyki molekularnej, jaki nast\u0105pi\u0142 w ostatnich latach, doprowadzi\u0142 do istotnej zmiany w praktyce lekarskiej oraz podej\u015bciu do diagnostyki i leczenia wielu rzadkich chor\u00f3b.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Z\u0142otym standardem diagnostyki chor\u00f3b rzadkich jest diagnostyka genetyczna z wykorzystaniem tzw. wysokoprzepustowych metod genomowych: hybrydyzacji do mikromacierzy (aCGH) i sekwencjonowania nowej generacji (NGS)<\/strong>. Techniki sekwencjonowania nowej generacji obejmuj\u0105 analiz\u0119 celowanych paneli genowych dobieranych na podstawie objaw\u00f3w klinicznych pacjenta, sekwencjonowanie mitochondrialnego DNA, sekwencjonowanie ca\u0142oeksomowe (WES) i sekwencjonowanie ca\u0142ogenomowe (WGS). Wykonywane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c inne badania: sekwencjonowanie RNA, badania proteomiczne czy metabolomiczne. W Polsce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ww. test\u00f3w genetycznych nie jest obj\u0119ta refundacj\u0105. Sprawozdanie z badania genetycznego zawiera opr\u00f3cz ostatecznego wyniku r\u00f3wnie\u017c m.in. opis techniczny badania, zastosowane metody bioinformatyczne i ograniczenia metodyczne. Interpretacja wyniku badania genetycznego i dalsze post\u0119powanie diagnostyczno-terapeutyczne nie jest proste i zawsze wymaga konsultacji genetycznej.<\/strong> St\u0105d planowanie bada\u0144 genetycznych i ich interpretacja musi odbywa\u0107 si\u0119 w czasie konsultacji genetycznej prowadzonej przez lekarza genetyka klinicznego. Ponadto, w przypadku chor\u00f3b rzadkich o pod\u0142o\u017cu genetycznym ostateczne ustalenie lub zweryfikowanie diagnozy u pacjenta jest niezb\u0119dne do zakwalifikowania do bada\u0144 genetycznych innych cz\u0142onk\u00f3w rodziny w celu udzielenia pe\u0142nej porady genetycznej i om\u00f3wienia plan\u00f3w prokreacyjnych.<\/p>\n\n\n\n Przez wiele lat panowa\u0142 b\u0142\u0119dny pogl\u0105d, \u017ce niepotrzebne jest stawianie rozpoznania w przypadku chor\u00f3b, dla kt\u00f3rych w danej chwili nie ma terapii. W zwi\u0105zku z post\u0119pem i doskonaleniem genetycznych technik diagnostycznych wiedza o chorobach rzadkich jest coraz wi\u0119ksza.<\/strong> Stopniowo zmienia si\u0119 te\u017c „stare” my\u015blenie, \u017ce wysokie koszty diagnostyki i terapii dla stosunkowo ma\u0142ej grupy pacjent\u00f3w jest nieop\u0142acalne dla firm farmaceutycznych. Obecnie powstaje wiele grup badawczych, kt\u00f3re prowadz\u0105 liczne badania kliniczne nowych lek\u00f3w mog\u0105cych mie\u0107 zastosowanie w leczeniu pacjent\u00f3w z chorobami rzadkimi. Promuje si\u0119 prace badawcze i rejestracje tzw. sierocych produkt\u00f3w leczniczych dla pacjent\u00f3w chorych na choroby rzadkie.<\/p>\n\n\n\n Oko\u0142o 80% znanych chor\u00f3b rzadkich to choroby jednogenowe, z czego oko\u0142o 85% to choroby niezwykle rzadkie, na kt\u00f3re choruje mniej ni\u017c jedna osoba na milion. <\/strong>Technologie sekwencjonowania nowej generacji (NGS), w szczeg\u00f3lno\u015bci sekwencjonowanie ca\u0142ego eksomu (WES) lub ca\u0142ego genomu (WGS) u pacjent\u00f3w cierpi\u0105cych na powa\u017cne zaburzenia o prawdopodobnym pod\u0142o\u017cu genetycznym poprawiaj\u0105 skuteczno\u015b\u0107 diagnostyczn\u0105, umo\u017cliwiaj\u0105c ukierunkowan\u0105, skuteczn\u0105 opiek\u0119 i leczenie. R\u00f3\u017cnica skuteczno\u015bci diagnostycznej wynosi ok. 1,5% na korzy\u015b\u0107 WGS. Sekwencjonowanie ca\u0142ego eksomu (WES) umo\u017cliwia identyfikacj\u0119 gen\u00f3w przyczynowo wywo\u0142uj\u0105cych chorob\u0119. Jest to szczeg\u00f3lnie istotne w chorobach rzadkich, w kt\u00f3rych diagnoza jest szczeg\u00f3lnie trudna.<\/p>\n\n\n\n Zar\u00f3wno WES, jak i WGS maj\u0105 ograniczenia, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 na ich skuteczno\u015b\u0107 jako narz\u0119dzi diagnostycznych. Ograniczenia zwi\u0105zane s\u0105 z r\u00f3\u017cnymi mechanizmami genetycznymi, m.in. imprintingiem genomowym, regionami z sekwencjami homologicznymi czy tkankowo swoista mozaikowo\u015b\u0107. Warto to r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bciwa interpretacja bioinformatyczna wariant\u00f3w mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 na rozpoznanie ich znaczenia we w\u0142a\u015bciwej diagnozie.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d wielu chor\u00f3b rzadkich mo\u017cna wymieni\u0107 wrodzone wady rozwojowe, padaczki \u2013 szczeg\u00f3lnie lekooporne, zaburzenia widzenia i s\u0142uchu, choroby nerwowomi\u0119\u015bniowe, choroby metaboliczne, dystrofie mi\u0119\u015bniowe, choroby neurodegeneracyjne.<\/p>\n\n\n\n Do najcz\u0119stszych chor\u00f3b rzadkich nale\u017c\u0105 (w nawiasie podano cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania na 100.000):<\/strong> zesp\u00f3\u0142 Brugada (50), protoporfiria (50), zesp\u00f3\u0142 Guillain-Barre (47,5), czerniak rodzinny (46,8), autyzm z przyczyn\u0105 genetyczn\u0105 (45), tertralogia Fallota (45), twardzina (42), przemieszczenie wielkich naczy\u0144 (32,5), dystonia ogniskowa (30), zesp\u00f3\u0142 Marfana (30), ch\u0142oniak non-Hodgkin (30), barwnikowe zapalenie siatk\u00f3wki (27,5), choroba Gelineau (26), szpiczak (26), niedob\u00f3r alfa-1 antytrypsyny (25), wrodzona przepuklina przeponowa (25), idiopatyczne m\u0142odzie\u0144cze zapalenie staw\u00f3w (25), typ I neurofibromatozy (25), zaro\u015bni\u0119cie prze\u0142yku (25), czerwienica (25), choroba Charcot-Marie-Tooth (24), typ recesywny wielotorbielowato\u015bci nerek (23), asocjacja VATER (23), zesp\u00f3\u0142 Coffin-Lowry (22,5), choroba Rendu-Osler-Weber (21,25), opryszczkowe zapalenie sk\u00f3ry (20,2), zaro\u015bni\u0119cie jelita cienkiego (20), zaro\u015bni\u0119cie dwunastnicy (20), klasyczny typ zespo\u0142u Ehlersa-Danlosa (20), choroba Hirschsprunga (20), mikrodelecja chromosomu 22q11 (20).<\/p>\n\n\n\n Do najrzadszych chor\u00f3b rzadkich nale\u017c\u0105 (w nawiasie podano cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania na 100.000): <\/strong>progeria (0,25), przewlek\u0142a choroba ziarniniakowa (0,2), zesp\u00f3\u0142 Jeune\u2019a (0,2), niskoros\u0142o\u015b\u0107 oporna na hormon wzrostu (0,2), zesp\u00f3\u0142 neurodegeneracyjny z akumulacj\u0105 \u017celaza (0,2), choroba Creutzfeldt-Jakoba (0,19), zesp\u00f3\u0142 Lowe (0,19), mukopolisacharydoza typu 6 (0,16), zesp\u00f3\u0142 CHARGE (0,14), leukodystrofia metachromatyczna (0,13), zesp\u00f3\u0142 Bartter\u2019a (0,12), mi\u0119sak Ewinga (0,1), recesywny typ hipercholesterolemii rodzinnej (0,1), post\u0119puj\u0105ce kostniej\u0105ce zapalenie mi\u0119\u015bni (0,08), dystonia wra\u017cliwa na DOPA (0,05), tyrozynemia typu I (0,05), wrodzony niedob\u00f3r XIII czynnika krzepni\u0119cia (0,04), niedob\u00f3r fosfatazy alkalicznej (0,03).<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d chor\u00f3b ultrarzadkich s\u0105 takie, dla kt\u00f3rych nie s\u0105 dost\u0119pne dane dotycz\u0105ce cz\u0119sto\u015bci wyst\u0119powania w populacji, ale s\u0105 dost\u0119pne dane z opublikowanymi pojedynczymi przypadkami (w nawiasie liczba znanych przypadk\u00f3w na \u015bwiecie): <\/strong>zesp\u00f3\u0142 Klippel-Trenaunay-Webera (1000), choroba Whipple\u2019a (1000), nietrzymanie barwnika (750), zesp\u00f3\u0142 Aicardi (500), zesp\u00f3\u0142 CADASIL (500), zesp\u00f3\u0142 Li-Fraumeni (400), zesp\u00f3\u0142 Silver-Russell\u2019a (400), choroba Castlemana (400), zesp\u00f3\u0142 M\u00f6biusa (300), zesp\u00f3\u0142 Pallister-Killian (30), zesp\u00f3\u0142 Aicardi-Goutieres (30), zesp\u00f3\u0142 CHILD (30).<\/p>\n\n\n\n Pi\u015bmiennictwo<\/p>\n\n\n\n O jakich chorobach m\u00f3wimy, \u017ce s\u0105 rzadkie lub ultrarzadkie? Jakie s\u0105 mo\u017cliwo\u015bci diagnostyczne?<\/p>\n","protected":false},"author":162,"featured_media":12615,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[21],"tags":[],"coauthors":[169],"class_list":{"0":"post-12541","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-genetyka"},"acf":[],"yoast_head":"\nDiagnostyka chor\u00f3b rzadkich i ultrarzadkich<\/h2>\n\n\n\n
![\"badanie](\"https:\/\/www.alab.pl\/centrum-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/badanie-genetyczne-WES-jpg.webp\")
<\/a><\/figure>\n\n\n\nNajcz\u0119\u015bciej i najrzadziej wyst\u0119puj\u0105ce choroby rzadkie<\/h2>\n\n\n\n
\n\n\n\n\n