Mangan<\/strong> to metal, zaliczany do najbardziej rozpowszechnionych w skorupie ziemskiej pierwiastk\u00f3w. W organizmie cz\u0142owieka jest mikroelementem \u2013 pierwiastkiem \u015bladowym, niezb\u0119dnym dla jego prawid\u0142owego funkcjonowania. Przy nadmiernej ekspozycji jego nadmiar jest toksyczny.<\/p>\n\n\n\n Mangan wyst\u0119puje w w\u0105trobie, trzustce, m\u00f3zgu, nerkach, p\u0142ucach i innych tkankach.<\/p>\n\n\n\n Jest kofaktorem wielu enzym\u00f3w bior\u0105cych udzia\u0142 w syntezie bia\u0142ek, kwas\u00f3w nukleinowych, kwas\u00f3w t\u0142uszczowych. Nale\u017c\u0105 do nich fosfatazy, karboksylazy, deoksyrybonukleazy, arginazy, Mn-zale\u017cnej dysmutazy ponadtlenkowej. Bierze udzia\u0142 w procesach reprodukcyjnych, wp\u0142ywaj\u0105c na funkcje uk\u0142adu rozrodczego. Poza tym jest konieczny do budowy ko\u015bci oraz odgrywa wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w prawid\u0142owym funkcjonowaniu uk\u0142adu nerwowego.<\/p>\n\n\n\n Dzienne spo\u017cycie manganu szacowane jest w dosy\u0107 szerokich granicach, od 2,0 mg do 9,0 mg<\/strong>. Poniewa\u017c nadmiar manganu jest toksyczny, US EPA (U.S. Environmental Protection Agency) ustanowi\u0142o nast\u0119puj\u0105ce wytyczne dotycz\u0105ce ekspozycji na ten pierwiastek. <\/p>\n\n\n\n St\u0119\u017cenie manganu we wdychanym powietrzu nie powinno by\u0107 wi\u0119ksze ni\u017c 0,05g\/m3, natomiast dawka doustna nie powinna przekracza\u0107 0,14 mg\/kg\/d, czyli 10 mg\/dzie\u0144 dla osoby wa\u017c\u0105cej 70 kg. Poziom manganu w wodzie pitnej nie powinien przekracza\u0107 1,63 mg\/l dla doros\u0142ej osoby, czyli 2 litry wody dziennie dla cz\u0142owieka o masie cia\u0142a 70 kg. <\/p>\n\n\n\n Na podobnym poziomie okre\u015bla dawk\u0119 woln\u0105 od szkodliwego wp\u0142ywu na zdrowie US Institute of Medicine, Food and Nutrition Board, ustalaj\u0105c, i\u017c nie powinna ona by\u0107 wy\u017csza ni\u017c 11 mg\/dzie\u0144<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n G\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em manganu dla cz\u0142owieka jest pokarm, 80% przyjmowanego dziennie Mn pochodzi z diety.<\/strong> Najwi\u0119ksze ilo\u015bci tego pierwiastka zawieraj\u0105 produkty pochodzenia ro\u015blinnego<\/strong>: orzechy, zbo\u017ca, warzywa korzeniowe i li\u015bciaste, owoce. Zawarto\u015b\u0107 manganu w tych produktach zale\u017cy od jego zawarto\u015bci w glebie i okre\u015blana jest w szerokich granicach:<\/p>\n\n\n\n Mangan zawarty jest r\u00f3wnie\u017c w niekt\u00f3rych gatunkach mi\u0119sa i ryb<\/strong> w ilo\u015bciach 0,1- 4 mg\/kg.<\/p>\n\n\n\n Z punktu widzenia zawarto\u015bci manganu ciekawym przypadkiem jest herbata<\/strong>. Szacuje si\u0119, i\u017c jedna szklanka tego napoju zawiera od 0,4 do 1,3 mg manganu, a jest to zale\u017cne od gatunku herbaty, miejsca pochodzenia (zawarto\u015b\u0107 manganu w glebie), sposobu produkcji i przyrz\u0105dzania napoju. Jednak nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, i\u017c u os\u00f3b pij\u0105cych du\u017co herbaty, spo\u017cywane w ten spos\u00f3b ilo\u015bci manganu mog\u0105 by\u0107 znaczne i \u2013 bior\u0105c pod uwag\u0119 pozosta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142a tego pierwiastka w diecie \u2013 si\u0119ga\u0107 dawek granicznych<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119ksze spo\u017cycie manganu mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c udzia\u0142em os\u00f3b, kt\u00f3re za\u017cywaj\u0105 suplementy diety<\/strong>, zw\u0142aszcza te, kt\u00f3re zawieraj\u0105 w swoim sk\u0142adzie wiele sk\u0142adnik\u00f3w. W szeregu z nich zawarta jest stosunkowo wysoka dawka manganu, od 0,3 mg do nawet 1 mg.<\/p>\n\n\n\n 80% dziennej dawki manganu pochodzi z \u017cywno\u015bci, w tym \u017ar\u00f3d\u0142em a\u017c 20% jest woda pitna. <\/strong>W obszarach nara\u017conych na podwy\u017cszon\u0105 zawarto\u015b\u0107 manganu w wodzie mo\u017ce to by\u0107 znacznie wi\u0119cej. U tych os\u00f3b woda pitna mo\u017ce by\u0107 drog\u0105 nara\u017cenia na toksyczne dzia\u0142anie tego pierwiastka.<\/p>\n\n\n\n Wysoka zawarto\u015b\u0107 manganu notowana jest w mieszankach dla niemowl\u0105t<\/strong> i wynosi 50-300 \u03bcg\/l, podczas gdy w mleku kobiecym st\u0119\u017cenie manganu okre\u015blane jest jako 3 \u2013 15 \u03bcg\/l. St\u0105d dzieci karmione sztucznie do 6 m.\u017c. (do czasu wprowadzenia do diety pokarm\u00f3w sta\u0142ych) maj\u0105 wy\u017csze st\u0119\u017cenie manganu w organizmie ni\u017c niemowl\u0119ta karmione naturalnie.<\/p>\n\n\n\n Przyswajalno\u015b\u0107 manganu z diety zale\u017cy od jego postaci chemicznej i stopnia utleniania, ale ocenia si\u0119, \u017ce wynosi 3-7%.<\/strong> Lepsza jest przyswajalno\u015b\u0107 chlorku manganu ni\u017c siarczanu lub octanu manganu. Zaabsorbowany w jelicie mikropierwiastek, po po\u0142\u0105czeniu z albuminami, transportowany jest do w\u0105troby, w kt\u00f3rej odbywa si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 przemian metabolicznych manganu. Pierwiastek kumuluje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w innych narz\u0105dach mi\u0105\u017cszowych (trzustce, m\u00f3zgu, nerkach, p\u0142ucach). Wydalanie manganu odbywa si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z ka\u0142em (40-70%), niewielki ilo\u015bci wydalaj\u0105 si\u0119 z moczem (w warunkach prawid\u0142owych do 0,3%).<\/p>\n\n\n\n Wch\u0142anianie manganu z diet\u0105 ograniczana jest przez wysok\u0105 zawarto\u015b\u0107 \u017celaza<\/strong> (jest to kolejny pow\u00f3d, aby unika\u0107 suplementacji, zw\u0142aszcza preparatami wielosk\u0142adnikowymi), natomiast dieta uboga w \u017celazo<\/a> przyczynia si\u0119 do zwi\u0119kszenia wch\u0142aniania zar\u00f3wno manganu, jak i \u017celaza. Poza tym wch\u0142anianie manganu ulega zahamowaniu pod wp\u0142ywem wapnia<\/a>, szczawian\u00f3w i fitynian\u00f3w<\/strong>. Jest r\u00f3wnie\u017c zmniejszone przy wi\u0119kszym spo\u017cyciu b\u0142onnika<\/a><\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Niedob\u00f3r manganu<\/strong> spotykany jest rzadko, mo\u017ce wi\u0105za\u0107 si\u0119 z zaburzeniami p\u0142odno\u015bci, zaburzeniami neurologicznymi czy nieprawid\u0142ow\u0105 mineralizacj\u0105 ko\u015bci. Organizm cz\u0142owieka jest bardziej nara\u017cony na kumulowanie manganu, zw\u0142aszcza je\u015bli dociera on do organizmu drog\u0105 wziewn\u0105. Po podaniu z diet\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dawki wch\u0142oni\u0119tego manganu eliminowana jest z \u017c\u00f3\u0142ci\u0105 i tym samym wy\u0142\u0105czana z dalszego metabolizmu. Natomiast przy wch\u0142anianiu manganu drog\u0105 inhalacji, kr\u0105\u017cenie wrotne jest pomijane, nadmiar dawki nie mo\u017ce by\u0107 wydalany, co prowadzi do przenikania wi\u0119kszych ilo\u015bci manganu do krwiobiegu.<\/p>\n\n\n\n Obraz nadmiaru manganu<\/strong> w organizmie cz\u0142owieka zdominowany jest przez objawy neurologiczne. Dzieje si\u0119 tak dlatego, i\u017c pierwiastek ma zdolno\u015b\u0107 do przenikania bariery krew-m\u00f3zg i gromadzenia si\u0119 w o\u015brodkowym uk\u0142adzie nerwowym. Transport manganu do kom\u00f3rek odbywa si\u0119 przy udziale mechanizm\u00f3w aktywnych, natomiast przep\u0142yw w kierunku z kom\u00f3rki to powolna dyfuzja bierna. Takie warunki sprzyjaj\u0105 gromadzeniu si\u0119 manganu we wn\u0119trzu kom\u00f3rek i nasilaniu jego niekorzystnego dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n \u015arodowiskowe nara\u017cenie na mangan (czy to drog\u0105 wziewn\u0105, czy z diet\u0105, np. wod\u0105) skutkuje akumulacj\u0105 manganu w strukturach OUN (zwojach podstawy m\u00f3zgu, ga\u0142ce bladej (globus pallidus), j\u0105drze soczewkowatym, j\u0105drze ogoniastym, substancji czarnej i elementach uk\u0142adu dopaminergicznego. Te same struktury m\u00f3zgu s\u0105 atakowane w przebiegu choroby Parkinsona, st\u0105d obraz kliniczny zatrucia tym metalem przypomina objawy choroby Parkinsona<\/a><\/strong>. Przy przewlek\u0142ym nara\u017ceniu na dzia\u0142anie manganu obserwowane zmiany mog\u0105 by\u0107 subtelne i wyst\u0119powa\u0107 przez d\u0142u\u017cszy czas.<\/p>\n\n\n\n W NEJM opisywano przypadek 55-letniego pacjenta, kt\u00f3ry zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do neurologa z objawami zaburze\u0144 mowy oraz k\u0142opotami w pisaniu r\u0119cznym. Symptomy pojawi\u0142y si\u0119 ok. 10 lat przed wizyt\u0105 u lekarza. Dodatkowo pacjent mia\u0142 zmniejszon\u0105 ekspresj\u0119 twarzy, kurcz powiek, nieznacznie upo\u015bledzone odruchy. Przeprowadzona diagnostyka wykaza\u0142a, i\u017c objawy przypominaj\u0105ce chorob\u0119 Parkinsona spowodowane by\u0142y przez toksyczne dzia\u0142anie manganu, na kt\u00f3re pacjent nara\u017cony by\u0142, gdy pracowa\u0142 jako spawacz dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n Podobne objawy obserwuje si\u0119 u pacjent\u00f3w nara\u017conych na wysokie dawki manganu w wodzie pitnej. U dzieci toksyczne dzia\u0142anie manganu mo\u017ce objawia\u0107 si\u0119 problemami z nauk\u0105 i zachowaniem.<\/p>\n\n\n\nMangan – rola w organizmie<\/h2>\n\n\n\n
Spo\u017cycie i \u017ar\u00f3d\u0142a manganu w organizmie<\/h2>\n\n\n\n
\n
![\"Badanie](\"https:\/\/www.alab.pl\/centrum-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/Badanie-poziomu-manganu-we-krwi.jpg\")
<\/a><\/figure>\n\n\n\nMechanizm wch\u0142aniania i transport manganu w organizmie<\/h2>\n\n\n\n
Niedob\u00f3r i nadmiar manganu w organizmie<\/h2>\n\n\n\n