Artykuł powstał 16.11.2020 r., ostatnia aktualizacja: 12.02.2026 r.
Antybiotyki są lekami przeciwdrobnoustrojowymi działającymi na bakterie. Ich nadużywanie w medycynie, weterynarii, rolnictwie czy kosmetologii prowadzi do narastania antybiotykooporności bakterii, co skutkuje ograniczeniem możliwości leczenia chorób zakaźnych. Badanie mikrobiologiczne wraz z ustaleniem wrażliwości wyhodowanych bakterii (wykonaniem antybiogramu) pozwala na uniknięcie niewłaściwej terapii.
| Z tego artykułu dowiesz się: >> czym jest antybiogram, >> czy wykonanie antybiogramu jest konieczne przy każdej infekcji, >> z jakiego materiału wykonywany jest antybiogram, >> czy do wykonania antybiogramu potrzebne jest specjalne przygotowanie pacjenta, >> jak przebiega proces wykonania antybiogramu w laboratorium, >> kto interpretuje wynik antybiogramu, >> dlaczego narasta lekooporność bakterii, >> jakie zasady obowiązują w trakcie antybiotykoterapii. |
Spis treści:
- Czym jest antybiogram?
- Kiedy i po co wykonuje się antybiogram?
- Czy antybiogram wykonuje się przy każdej infekcji?
- Antybiogram: jaki materiał jest potrzebny do badania mikrobiologicznego?
- Jakimi metodami wykonuje się antybiogram?
- Jak przygotować się do antybiogramu?
- Jak interpretować wyniki antybiogramu?
- Czym jest oporność na antybiotyki i dlaczego narasta?
- O czym pamiętać, mówiąc o antybiogramie i antybiotykach?
- Zakończenie
Czym jest antybiogram?
Antybiogram jest testem laboratoryjnym, w którym oznacza się wrażliwość bakterii na leki. Jest to jeden z etapów badania mikrobiologicznego.
Rodzaje antybiogramów (podstawowy, rozszerzony)
Antybiogram może obejmować testowanie wrażliwości bakterii na kilka do kilkunastu różnych leków. Dobór leków w antybiogramie jest zależny od gatunku zidentyfikowanej bakterii oraz rodzaju infekcji. Antybiogram podstawowy jest testem wrażliwości na antybiotyki lub chemioterapeutyki tzw. pierwszego rzutu, które zgodnie z zaleceniami są stosowane do zwalczania choroby zakaźnej w pierwszej kolejności. W przypadku stwierdzenia oporności drobnoustroju na leki pierwszego rzutu wykonywany jest antybiogram rozszerzony, który obejmuje badanie wrażliwości na inne leki. W określonych warunkach, np. w przypadku pacjentów szpitalnych, szeroki test lekowrażliwości wykonywany jest zazwyczaj od razu, ze względu na duże prawdopodobieństwo zakażenia szczepami wieloopornymi.
>> Może Cię zainteresować: Badania po antybiotyku – kiedy i jakie wykonać?
Kiedy i po co wykonuje się antybiogram?
Podstawowym celem wykonywania antybiogramu jest wspomożenie lekarza w decyzji doboru leku odpowiedniego do zwalczania infekcji bakteryjnej. Właściwe leczenie przekłada się nie tylko na sukces terapeutyczny, ale w znacznym stopniu ogranicza nadużywanie leków i pojawianie się szczepów opornych. Badanie mikrobiologiczne może być zlecone przez lekarza na podstawie oceny stanu zdrowia wskazującego na zakażenie bakteriami lub można wykonać je bez skierowania w placówkach komercyjnych. Ważne jest odpowiednie przygotowanie do badania.
W Polsce w lecznictwie otwartym zlecanie badań mikrobiologicznych jest niestety zjawiskiem bardzo rzadkim. W warunkach ambulatoryjnych antybiotyki przepisywane są głównie empirycznie. Skierowanie na badanie z wykonaniem antybiogramu dostają zazwyczaj pacjenci, u których terapia empiryczna nie przynosi poprawy. Brak potwierdzenia bakteryjnej etiologii choroby zakaźnej i nieznajomość wrażliwości bakterii na antybiotyki są najczęstszą przyczyną niepowodzeń terapeutycznych.
| Warto wiedzieć: Raport Naczelnej Izby Kontroli z 2019 r. wskazał, że w Polsce w lecznictwie otwartym skierowanie na badanie mikrobiologiczne otrzymało jedynie 1,5% pacjentów spośród tych, którym przepisano antybiotyk. 31% pacjentów po antybiotykoterapii powróciło do lekarza z powodu braku poprawy stanu zdrowia, a 40% spośród nich dostało receptę na nowy antybiotyk. Najczęstszą przyczyną przepisywania antybiotyków były ostre zakażenia górnych dróg oddechowych, które są wywoływane głównie przez wirusy, na które antybiotyki nie działają. |
W szpitalu zlecenia na badania mikrobiologiczne z antybiogramem są zjawiskiem dużo bardziej powszechnym niż w placówkach POZ. Wynik antybiogramu ma wpływ na dobór odpowiedniego leku lub korekcję antybiotykoterapii w przypadku, jeśli wdrożono leczenie empiryczne przed uzyskaniem informacji o lekowrażliwości szczepu bakterii odpowiedzialnego za zakażenie.
Czy antybiogram wykonuje się przy każdej infekcji?
Antybiotyki stosowane są przy zakażeniach wywoływanych przez bakterie, więc nie ma zasadności ich podawania przy podejrzeniu zakażenia wirusami, np. w większości ostrych zakażeń dróg oddechowych. W przypadku podejrzenia lub potwierdzenia badaniem mikrobiologicznym choroby wywołanej przez bakterie antybiogram jest pomocny w doborze właściwego leku. Nie jest to jednak konieczne w każdym przypadku. Decyzja o empirycznym leczeniu wynika z oceny stanu pacjenta, uwarunkowań epidemiologicznych, wiedzy o wrażliwości konkretnego gatunku bakterii na leki.
Przykładem pominięcia wykonania antybiogramu może być angina paciorkowcowa u pacjentów nieuczulonych na penicyliny. Mimo wieloletniego stosowania penicylin, nie notuje się oporności Streptococcus pyogenes na tą grupę leków. Pacjentom uczulonym na penicyliny podawane są makrolidy lub linkozamidy (klindamycyna), lecz w takim przypadku wykonanie antybiogramu jest zalecane ze względu na narastającą wśród paciorkowców oporność na te leki.
Rutynowo w lecznictwie otwartym posiewy mikrobiologiczne obejmujące wykonanie antybiogramu są zlecane przy niepowodzeniach terapeutycznych i nawrotach chorób np. przy nawracających zapaleniach pęcherza moczowego, dróg moczowo-płciowych, układu oddechowego, czy niegojących się ranach.
>> Sprawdź: Uczulenie na penicylinę – jakie daje objawy?
Antybiogram: jaki materiał jest potrzebny do badania mikrobiologicznego?
Badania mikrobiologiczne są wykonywane z różnych próbek pobranych od pacjenta. Materiał musi być dobrany odpowiednio do rodzaju infekcji. Zazwyczaj próbka pochodzi z miejsca toczącego się zakażenia. Wykonanie antybiogramu poprzedza posiew materiału na podłoża mikrobiologiczne celem wyhodowania i identyfikacji szczepu bakteryjnego. Antybiogram wykonywany jest z wyizolowanego szczepu. Test wrażliwości, nie wliczając czasu wyhodowania i identyfikacji bakterii, trwa od kilkunastu do 48 h.
Antybiogram z krwi
Posiew krwi zlecany jest wyłącznie w placówkach lecznictwa zamkniętego. Wynika to z ciężkości zakażenia, wymagającej procedury pobierania krwi i prawidłowej interpretacji wyniku. Nie jest dopuszczalne wykonywanie tego badania w lecznictwie otwartym i komercyjnych punktach pobrań. Posiew wykonywany jest przed podaniem pacjentowi antybiotyku, a jeśli nie jest to możliwe ze względu na rozpoczętą wcześniej terapię, należy pobrać krew do podłoża zawierającego inhibitory antybiotyków.
Antybiogram dla oceny wrażliwości szczepów izolowanych z krwi obejmuje szeroki wachlarz leków, w tym leków dopuszczonych do stosowania wyłącznie w szpitalu. Antybiogram nie jest wykonywany w przypadku podejrzenia kontaminacji (zanieczyszczenie) próbki bakteriami ze skóry lub ze środowiska. W przypadku zanieczyszczenia na wyniku odnotowywana jest informacja o potrzebie powtórnego pobrania materiału.
Antybiogram z moczu
Posiew moczu w lecznictwie otwartym wykonywany jest zazwyczaj przy niepowodzeniach wcześniejszej terapii lub przy nawracających zapaleniach w obrębie układu moczowego. Test lekowrażliwości poprzedzony jest posiewem i identyfikacją bakterii odpowiedzialnych za zakażenie.
Materiałem do badania jest mocz, który pobierany jest przez pacjenta samodzielnie, zgodnie z instrukcją przekazaną przez personel medyczny. Odpowiednie przygotowanie pacjenta i sposób pobrania moczu są niezwykle istotne dla uniknięcia fałszywie dodatnich wyników. Antybiogram podstawowy obejmuje test wrażliwości na leki pierwszego rzutu, w przypadku stwierdzenia oporności wykonywany jest antybiogram rozszerzony.
W szpitalu, ze względu na prawdopodobieństwo zakażenia szczepami wieloopornymi i możliwość wystąpienia urosepsy, antybiogram z reguły jest od razu rozbudowany i obejmuje również leki dostępne wyłącznie w lecznictwie zamkniętym.
>> Warto przeczytać: Mocz – jak powstaje, kiedy zrobić badanie i jak się przygotować?
Wymaz z nosa z antybiogramem
Rutynowo nie wykonuje się antybiogramu dla szczepów bakterii izolowanych z nosa. Najczęściej ich izolacja świadczy o nosicielstwie, którego nie powinno leczyć się antybiotykami. Wyjątek stanowią wskazania do eradykacji (wyeliminowania) patogenu u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka np. przed zabiegami chirurgicznymi.
Wymaz z gardła antybiogram
Wymaz z gardła wykonuje się przy podejrzeniu bakteryjnej etiologii zakażenia górnych dróg oddechowych. Badanie wykonuje się przed rozpoczęciem antybiotykoterapii lub co najmniej po tygodniu od zakończenia przyjmowaniu antybiotyków. Posiew i antybiogram wykonuje się zazwyczaj w przypadku:
- przewlekłych infekcji górnych dróg oddechowych,
- podejrzenia anginy paciorkowcowej u osób uczulonych na penicyliny,
- przy nawracających stanach zapalnych gardła lub po niepowodzeniu wcześniejszej terapii.
Jakimi metodami wykonuje się antybiogram?
Antybiogram może być wykonywany:
- manualnie, z zastosowaniem krążków wysyconych antybiotykiem. Krążki umieszczane są na podłożu agarowym z naniesioną wcześniej zawiesiną bakterii. O skuteczności antybiotyku świadczy strefa zahamowania wzrostu bakterii wokół krążka,
- automatycznie, z wykorzystaniem aparatury diagnostycznej,
- manualnie, z zastosowaniem pasków z gradientem stężeń antybiotyków. Paski umieszczane są na podłożu agarowym. Na podstawie strefy zahamowania wzrostu bakterii możliwe jest dokładne oznaczenie minimalnego stężenia hamującego (ang. Minimal inhibitory concentration – MIC),
- metodą rozcieńczeń antybiotyku w bulionie lub w agarze. Oznaczenie umożliwia dokładne oznaczenie minimalnego stężenia hamującego (MIC).
Jak przygotować się do antybiogramu?
Badanie mikrobiologiczne należy wykonywać przed rozpoczęciem antybiotykoterapii lub co najmniej po tygodniu od zakończenia przyjmowania antybiotyków. Procedura przygotowania pacjenta do badania obejmującego antybiogram zależy od rodzaju infekcji. Dokładnych wskazówek na ten temat dostarcza wykwalifikowany personel medyczny lub są dostępne on-line na stronie laboratorium przyjmującego materiał.
Podstawowe zalecenia przygotowania do badania mikrobiologicznego:
- pobieranie materiału ze skóry/rany – nie należy stosować przez 24-48 h środków miejscowych (maści, żeli, kremów),
- wymaz z gardła – na 3-4 godziny przed badaniem należy unikać jedzenia, picia, płukania jamy ustnej, mycia zębów, żucia,
- posiew moczu – mocz należy pobierać co najmniej po 3 godzinach od ostatniej mikcji (najlepiej rano, po nocy), przed pobraniem należy dokładnie umyć okolice cewki moczowej,
- materiał z dróg moczowo-płciowych – na 2 dni przed badaniem należy zachować wstrzemięźliwość płciową i nie stosować leków dopochwowych; w przypadku wymazu z cewki moczowej nie należy oddawać moczu przez 3 godziny przed wykonaniem wymazu; bezpośrednio przed badaniem należy umyć dokładnie okolice narządów płciowych bez użycia mydła i innych środków higienicznych.
Jak interpretować wyniki antybiogramu?
Od 2011 roku do interpretacji wyników oznaczania lekowrażliwości bakterii obowiązują w Polsce zalecenia EUCAST (ang. European Committee on Antimicrobial Susceptibility Testing) oraz KORLD (Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Lekowrażliwości Drobnoustrojów). Przy braku możliwości ich zastosowania, można zastosować kryteria interpretacji CLSI (ang. The Clinical & Laboratory Standards Institute).
Na podstawie antybiogramu można zakwalifikować drobnoustrój do jednej z trzech kategorii:
- wrażliwy – istnieje duże prawdopodobieństwo sukcesu terapeutycznego,
- wrażliwy przy zwiększonej ekspozycji – dla sukcesu terapeutycznego wymagane jest stosowanie maksymalnych dawek leku lub inny schemat dawkowania,
- oporny – małe prawdopodobieństwo sukcesu terapeutycznego, stosowanie leku jest wykluczone.
Jeżeli jest to konieczne, można przy pomocy odpowiedniego testu oznaczyć minimalne stężenie hamujące antybiotyku (MIC) pomagające w precyzyjnym doborze dawki leku. To jest przydatne szczególnie u pacjentów hospitalizowanych.
Czym jest oporność na antybiotyki i dlaczego narasta?
Antybiotyki są to leki stosowane w zwalczaniu infekcji bakteryjnych. Działają one na komórkę bakteriobójczo (antybiotyki bakteriobójcze) lub bakteriostatycznie (antybiotyki bakteriostatyczne), prowadząc odpowiednio do zabicia lub zahamowania procesów życiowych drobnoustrojów. Ich działanie na bakterie, w zależności od rodzaju leku, polega na blokowaniu syntezy ściany komórkowej, uszkodzeniu błony komórkowej, blokowaniu syntezy białek lub blokowaniu syntezy DNA.
Od czasu zastosowania do walki z chorobami zakaźnymi penicyliny, opracowano ponad 150 nowych antybiotyków, dzięki którym uratowano wiele milionów ludzi. Niestety, zbyt częste i nieuzasadnione podawanie tych leków w terapii przyczyniło się do wykształcenia przez drobnoustroje różnych mechanizmów lekooporności. Pojawiły się superbakterie niewrażliwe na większość znanych antybiotyków. Zjawisko to stało się zagrożeniem dla zdrowia publicznego, zwłaszcza w powiązaniu z bardzo ograniczonym postępem w opracowaniu nowych leków przeciwbakteryjnych.
Prawdopodobieństwo powrotu do ery przedantybiotykowej przyczyniło się do zajęcia problemem lekooporności przez szereg organizacji na całym świecie, w tym WHO, ECDC, CDC i FDA. W Polsce ośrodkiem wiodącym w tym zakresie jest Narodowy Instytut Leków, w którym pod kierownictwem Prof. dr hab. n. med. Walerii Hryniewicz realizowany jest Narodowy Program Ochrony Antybiotyków. Jednym z elementów tego programu jest zagadnienie racjonalnej antybiotykoterapii.
>> Przeczytaj: Antybiotyki – czy nadal są skuteczne?
| Warto wiedzieć: Nie należy mylić niepoprawnie używanego wyrażenia „odporność na antybiotyki” z poprawnym terminem „oporność na antybiotyki”. „Odporność” dotyczy organizmów posiadających układ immunologiczny (ludzi, zwierząt) i związana jest ze zdolnością do obrony przed patogenami. Człowiek nie jest odporny na antybiotyk. Oporność, czyli niewrażliwości, na antybiotyki jest cechą bakterii wynikającą z ich natury lub nabytą przez nie w drodze mutacji. |
O czym pamiętać, mówiąc o antybiogramie i antybiotykach?
Postępowanie zgodnie z zasadami racjonalnej antybiotykoterapii może powstrzymać tendencję marszu w kierunku „ery postantybiotykowej”, w której zostaniemy bezbronni wobec bakterii. Jednym z elementów polityki chroniącej antybiotyki jest ich stosowanie w oparciu o wynik badania mikrobiologicznego obejmującego antybiogram.
Wybranie odpowiedniego leku przez lekarza to jednak nie wszystko – istotne jest też właściwe postępowanie pacjenta, który powinien wiedzieć, że:
- nie należy przyjmować antybiotyków przy zwykłym przeziębieniu (za ponad 95% przypadków odpowiedzialne są wirusy),
- należy stosować wyłącznie antybiotyki przepisane przez lekarza,
- należy postępować zgodnie z wytycznymi lekarza:
- nie przerywać kuracji antybiotykowej,
- nie zmieniać dawkowania.
- nie należy stosować antybiotyków, które pozostały po wcześniejszej kuracji,
- nie należy przekazywać antybiotyków innym osobom.
Zakończenie
Antybiotykoterapia jest efektywnym sposobem pokonywania chorób zakaźnych wywoływanych przez bakterie. Jednym z elementów racjonalnej polityki antybiotykowej jest stosowanie leków zgodnie z wynikami antybiogramu. Celowane leczenie zwiększa sukces terapeutyczny i ogranicza nadużywanie antybiotyków prowadzące do szerzenia się oporności wśród bakterii.
Bibliografia
- Prof. dr hab. n. med. Katarzyny Dzierżanowskiej-Fangrat i inni, „Zasady prezentowania wyników lekowrażliwości bakterii na leki przeciwdrobnoustrojowe – propozycje dla mikrobiologicznych laboratoriów diagnostycznych” ; Warszawa 1.09.2025; Wersja 2.0
- European Committee on Antimicrobial Susceptibility Testing Breakpoint tables for interpretation of MICs and zone diameters Version 16.0, valid from 2026-01-01
- Bezpieczeństwo pacjentów przy stosowaniu antybiotykoterapii w szpitalach Lata 2016–2018 (I półrocze) ; Najwyższa Izba Kontroli Warszawa, lipiec 2019 r.
