Co jeść, żeby przytyć? 

Trudności z przytyciem i niedowaga to problemy, które często są bagatelizowane, choć mogą mieć poważne konsekwencje zdrowotne. W tym artykule wyjaśniam, dlaczego niektórzy nie mogą zwiększyć masy ciała, jak ocenić stan odżywienia oraz kiedy warto skonsultować się z lekarzem. Dowiesz się także, jak zdrowo i skutecznie przytyć – bez sięgania po niezdrowe, wysoko przetworzone produkty. Sprawdź, jakie kroki warto podjąć, aby bezpiecznie zadbać o swoją masę ciała i zdrowie.

Spis treści:

1. Dieta na przytycie – dla kogo będzie odpowiednia?
2. Dlaczego niektórzy nie mogą przytyć – przyczyny problemu
3. Ocena stanu odżywienia: BMI i inne metody
4. Kiedy zgłosić się do lekarza?
5. Jak zdrowo przytyć?
   • Jak przytyć – podstawowe zasady, których warto przestrzegać
   • Jak przytyć z szybkim metabolizmem?
   • Dieta na przytycie – ile można przytyć w ciągu miesiąca?
6. Co jeść, żeby przytyć?
7. Dieta na przytycie dla kobiety
   • Przykładowy jadłospis dla pań
8. Dieta na przytycie dla mężczyzny
   • Przykładowy jadłospis dla panów
9. Zakończenie

Dieta na przytycie – dla kogo będzie odpowiednia?

Dieta wysokoenergetyczna, która dostarcza więcej kilokalorii niż organizm wykorzystuje w ciągu dnia, umożliwia przytycie – wzrost masy ciała. Jest ona odpowiednia dla osób aktywnych fizycznie chcących rozbudować masę mięśniową. Dieta ta będzie również dobrym wyborem dla pacjentów borykających się z problemem niedożywienia i niedowagi, która dotyczy około 2% osób w Polsce. „Dieta na przytycie” sprawdzi się też, jeśli po prostu chcesz zdrowo zwiększyć masę ciała.

Dlaczego niektórzy nie mogą przytyć – przyczyny problemu

Jeśli nie możesz przytyć, to znaczy, że nie spożywasz wystarczająco dużo kilokalorii. Mimo pozornie prostego wyjaśnienia, problemy ze zwiększeniem masy ciała mogą być bardzo złożone i wieloaspektowe. U osób starszych kłopoty z przytyciem są często spowodowane trudnościami z gryzieniem i połykaniem pokarmów. Może to mieć poważne konsekwencje takie jak spadek masy mięśniowej (sarkopenia) oraz niedożywienie. Ten problem może dotyczyć również pacjentów onkologicznych, szczególnie w trakcie chemioterapii i radioterapii oraz w przypadku lokalizacji zmian nowotworowych w obrębie przewodu pokarmowego. Zarówno u osób starszych, jak i u innych pacjentów, na problemy ze zwiększeniem i utrzymaniem masy ciała wpływa też zły stan uzębienia, który może utrudniać przyjmowanie pokarmów.

Osoby z intensywną aktywnością fizyczną, w tym pracownicy fizyczni i sportowcy mogą mieć trudności z przytyciem ze względu na zwiększone zapotrzebowanie na energię. W kontroli masy ciała odgrywają również rolę czynniki psychologiczne, które mogą znacznie utrudniać jej zwiększenie.

Sprawdź też:
>> Niedożywienie: objawy i skutki. Jakie badania laboratoryjne należy wykonać? 
>> Niedożywienie – objawy, przyczyny i leczenie niedożywienia

Ocena stanu odżywienia: BMI i inne metody

Gdy chcemy ocenić stan odżywienia organizmu i dowiedzieć się, czy konieczne jest przytycie, warto zwrócić uwagę na parametry:

• BMI – wartości poniżej 18 kg/m2 stanowią o niedowadze i mogą świadczyć o niedożywieniu. To wskazanie do zwiększenia masy ciała. U osób po 70. roku życia, wartość BMI nie powinna być niższa niż 20 kg/m2;
• wskaźnik beztłuszczowej masy ciała – jeśli jest niższy niż 15 kg/m2 u kobiet i 17 kg/m2 u mężczyzn świadczy o niedożywieniu;
• niezamierzona utrata masy ciała – większa niż 10% w ciągu ostatnich 6 miesięcy lub więcej niż 5% w ciągu ostatnich 3 miesięcy.

U pacjentów przebywających w szpitalu można również wykonać przesiewowe testy stanu odżywienia – SGA (Subjective Global Assessment) lub NRS 2002 (Nutritional Risk Screening). Innym kryterium rozpoznania niedożywienia u osób starszych jest kwestionariusz Mini Nutritional Assessment (MNA).

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Niezamierzona utrata masy ciała i/lub problemy z przytyciem powinny szczególnie zaniepokoić, jeśli towarzyszą im takie objawy jak:

• nadmierna potliwość,
• drżenie dłoni,
• biegunki,
• krew w stolcu,
• zwiększone oddawanie moczu,
• kłopoty ze wzrokiem,
• wybudzanie w nocy,
• bóle w klatce piersiowej,
• duszności,
• przewlekłe uczucie lęku lub smutku,

W razie wystąpienia tych objawów, nie warto czekać z wizytą u lekarza rodzinnego, który pomoże zaplanować dalsze działania.

Jak zdrowo przytyć?

Co jeść, żeby przytyć w sposób zdrowy? Po pierwsze zwracajmy uwagę na wprowadzenie do codziennego jadłospisu źródeł białka. Dzięki temu zadbamy o wzrost masy mięśniowej, a nie jedynie zwiększenie objętości tkanki tłuszczowej. Kolejną grupą składników odżywczych, które warto włączyć do diety są tłuszcze, szczególnie jedno- i wielonienasycone. U większości osób, aby zdrowo przytyć wystarczająca będzie nadwyżka energetyczna rzędu 300-500 kcal, co umożliwi stopniowy, zdrowy wzrost masy ciała. Wyjątkiem są osoby z zaawansowanym niedożywieniem, które muszą skonsultować swoją sytuację z lekarzem i dietetykiem klinicznym.

Zobacz także:
>> Podstawowe składniki odżywcze – białko. Budowa i funkcje białek
>> Białko roślinne – w jakich produktach znajduje się go najwięcej? Źródła i przyswajalność

Jak przytyć – podstawowe zasady, których warto przestrzegać

1. Oblicz swoje zapotrzebowanie energetyczne

• Pierwszy krok to ustalenie podstawowej przemiany materii (PPM). Można w tym celu skorzystać ze wzoru Mifflina:

PPM (kobiety) = SWE (spoczynkowy wydatek energetyczny kcal) = (10 x masa ciała [kg]) + (6,25 x wzrost [cm]) – (5 x [wiek])-161

PPM (mężczyźni) = SWE (spoczynkowy wydatek energetyczny kcal) = (10 x masa ciała [kg]) + (6,25 x wzrost [cm]) – (5 x [wiek]) +5

• Drugi krok to ustalenie całkowitej przemiany materii – w tym celu wynik PPM mnożymy razy wskaźnik PAL, który zależy od naszej aktywności fizycznej treningowej, jak i poza treningami. Wskaźnik PAL określamy według tabeli 1.

2. Określ odpowiednią nadwyżkę energetyczną

Do wyniku otrzymanego w poprzednim punkcie dodaj 300-500 kcal. Ten wynik stanowi kaloryczność diety, która umożliwia zdrowe zwiększenie masy ciała.

3. Wybieraj gęste odżywczo, nieprzetworzone produkty

Chęć przytycia nie powinna motywować do sięgania po wysokokaloryczne przetworzone produkty, np. chipsy, paluszki, słodycze, żywność typu fast food. Nadmiar tych produktów w diecie łączy się z ryzykiem rozwoju licznych chorób i zaburzeń metabolicznych, np. chorób sercowo-naczyniowych, insulinooporności, cukrzycy typu 2. Jeśli chcesz zdrowo zwiększyć masę ciała, wybieraj produkty nieprzetworzone – orzechy, nasiona, pestki, ryby, szczególnie tłuste ryby morskie, mięso, nasiona roślin strączkowych, kasze, owoce i oleje roślinne tłoczone na zimno.

4. Dbaj o atrakcyjność wizualną posiłków

Posiłek, który wygląda atrakcyjnie – smacznie z większym prawdopodobieństwem zostanie zjedzony w całości. To pozwoli dostarczyć więcej kilokalorii.

5. Włącz do diety posiłki o płynnej/półpłynnej konsystencji

Posiłek w formie płynnej, np. zupa, sos czy koktajl, jest mniej sycący niż produkty w konsystencji stałej. Dzięki temu łatwiej o dostarczenie większej wartości energetycznej w jednym posiłku.

6. Nie zapominaj o aktywności fizycznej

Zachowanie aktywnego trybu życia w czasie dążenia do zwiększenia masy ciała jest kluczowe, ponieważ wspiera przyrost tkanki mięśniowej, a nie jedynie tłuszczowej. Jest to ważne z punktu widzenia sprawności oraz zdrowia metabolicznego.

Jak przytyć z szybkim metabolizmem?

Jeśli mimo stosowania zaleceń żywieniowych nie udaje się zwiększyć masy ciała, warto zwrócić uwagę na odpowiednią diagnostykę. To, co potocznie bywa nazywane szybkim metabolizmem, tak naprawdę może świadczyć o problemach zdrowotnych. Przede wszystkim należy przyjrzeć się pracy tarczycy i zbadać poziom TSH, FT3, FT4, przeciwciał przeciwko receptorowi TSH (TRAb). Trudności z przytyciem mogą mieć też osoby z infekcjami pasożytniczymi, przerostem bakteryjnym w jelicie cienkim (SIBO), czy z celiakią, która coraz częściej jest diagnozowana w wieku dorosłym.

Dodatkowo, w razie problemów ze zwiększeniem masy ciała, warto wykonać podstawowe badania kontrolne:

• Morfologia krwi z rozmazem,
• Lipidogram (Cholesterol całkowity, LDL, HDL, nie-HDL, TG),
• Próby wątrobowe (AST, ALT),
• Glukoza i insulina na czczo,
• Żelazo,
• Ferrytyna,
• Elektrolity – jonogram,

>> To również może Cię zainteresować: Analiza składu ciała u dietetyka – na czym polega, jakich informacji dostarcza?

Dieta na przytycie – ile można przytyć w ciągu miesiąca?

Chcąc przytyć w sposób zdrowy, należy zaplanować nadwyżkę energetyczną rzędu 300-500 kcal i włączyć do diety zdrowe, niskoprzetworzone produkty spożywcze. Warto też zadbać o regularną aktywność fizyczną.  To umożliwi stopniowy wzrost masy ciała w tempie 2,5-4 kg miesięcznie.

Co jeść, żeby przytyć?

W diecie wysokokalorycznej na przytycie nie może zabraknąć:

• Źródła białka – mięso, ryby, owoce morza, nabiał, jaja, rośliny strączkowe – ciecierzyca, soczewica, groch, bób, soja, fasola i produkty ich fermentacji – tofu, tempeh, jogurt sojowy, odżywki białkowe – serwatkowa, dyniowa, sojowa, konopna, ryżowa.
• Źródła węglowodanów – kasze, ryż, ryż dziki, makaron żytni, makaron durum, razowe pieczywo, płatki owsiane, płatki gryczane, płatki żytnie, otręby, ziemniaki i bataty.
• Źródła tłuszczów – nasiona chia, ziarna słonecznika, pestki dyni, siemię lniane, różne orzechy, oliwa z oliwek, oleje roślinne, awokado, masło.
• Źródła błonnika pokarmowego – warto, aby każdy lub prawie każdy posiłek w ciągu dnia zawierał dodatek warzyw (nie licząc warzyw wysoko skrobiowych – ziemniaków i batatów). Na przykład sałatki i surówki warzywne, papryka i marchewka skrojona w słupki, rzodkiewka. Jeśli występuje problem z gryzieniem warzyw,  mogą być one poddane obróbce termicznej – gotowanie, duszenie, pieczenie, jednak uważajmy, żeby ich nadmiernie nie rozgotować, aby zachować ich wartości odżywcze.

Dieta na przytycie dla kobiety

W diecie ukierunkowanej na zwiększenie masy ciała kobiet warto skupić się nie tylko na powyższych wskazówkach, ale również włączyć produkty wspierające gospodarkę hormonalną pań. W jadłospisie powinny znaleźć się takie produkty jak awokado, jajka, orzechy i pestki, przyprawy, np. cynamon, kardamon, zielone zioła, ryby, marchew, zielone warzywa.

Przykładowy jadłospis dla pań

Co jeść, żeby przytyć? Jadłospis – przykładowa dieta na przytycie dla kobiety – ok. 2200 kcal (białko: 20%, tłuszcze: 35%, węglowodany: 45%)

Śniadanie – Jajecznica z awokado i szczypiorkiem: 555 kcal (B: 19,6, T: 31,6, W: 50,9)

Składniki:

• Jaja kurze – 100 g (2 sztuki),
• Oliwa z oliwek – 10 ml (1 łyżka),
• Awokado – 70 g (1/2 sztuki),
• Cebula czerwona – 50 g (1/2 sztuki),
• Szczypiorek – 20 g (2 łyżki),
• Chleb żytni razowy – 70 g (2 kromki),
• Pomidor koktajlowy – 120 g (6 sztuk),
• Pieprz czarny – 1 g (1 szczypta),
• Sól biała – 1 g (1 szczypta)

Przygotowanie:

Miąższ awokado pokroić na kawałki. Posypać szczypiorkiem. Pomidorki przekroić na połówki, dodać pokrojoną cebulkę (połowa porcji z przepisu), doprawić pieprzem, skropić oliwą. Na patelni rozgrzać oliwę z oliwek, dodać resztę cebuli i wbić jajka, lekko posolić. Pod koniec smażenia dodać awokado ze szczypiorkiem, delikatnie zamieszać. Jajecznicę wyłożyć na talerz, podawać z sałatką z pomidorków i pieczywem.

II śniadanie – Jogurt z owocami i pestkami dyni: 480 kcal (B: 20,6, T: 18,6, W: 64,8)

Składniki:

• Jogurt naturalny – 200 g (10 łyżek),
• Płatki owsiane – 30 g (3 łyżki),
• Otręby owsiane – 7 g (1 łyżka),
• Borówka amerykańska – 150 g (3 garście),
• Dynia, pestki łuskane – 25 g (2,5 łyżki),
• Cynamon – 1 g (1 szczypta),

Przygotowanie:

Wszystkie składniki wymieszać z jogurtem. Poza sezonem letnim warto korzystać z owoców mrożonych.

Obiad – Dorsz z warzywami na parze w sosie koperkowym: 600 kcal (B: 46,3, T: 17,4, W: 69,8)

Składniki:

• Dorsz świeży, filet bez skóry – 220 g (2 porcje),
• Sok z cytryny – 12 ml (2 łyżki),
• Bazylia, świeża – 10 g (3 garście),
• Cukinia – 250 g (1/3 sztuki),
• Marchew – 45 g (1 sztuka),
• Papryka żółta – 140 g (1/2 sztuki),
• Ryż basmati – 55 g (1/3 szklanki),
• Koper ogrodowy – 12 g (3 łyżeczki),
• Majeranek suszony – 1 g (1/3 łyżeczki),
• Tymianek, świeży – 10 g (1,5 łyżeczki),
• Pieprz czarny – 1 g (1 szczypta),
• Pieprz cayenne – 1 g (1 szczypta),
• Oliwa z oliwek – 15 g (1,5 łyżki),

Przygotowanie:

Rybę umyć i osuszyć. Natrzeć solą i pieprzem, skropić sokiem z cytryny i posypać majerankiem. Odstawić na 30 minut. Warzywa umyć i pokroić. W pojemniku do gotowania na parze ułożyć warzywa, a na nich położyć rybę. Posypać świeżym tymiankiem i bazylią. Gotować 10-15 minut (parowar można zastąpić głęboką patelnią i dusić z niewielką ilością wody). W tym czasie przygotować sos: wymieszać oliwę, sól, pieprz cayenne oraz drobno posiekany koperek. Ugotowane warzywa wraz z rybą przełożyć na talerz i polać sosem koperkowym. Danie podawać z ryżem.

Kolacja – Pełnoziarnista tortilla z warzywami i pastą tuńczyka i awokado: 560 kcal (B: 40,6, T: 22,1, W: 53,1)

Składniki:

• Tortilla pełnoziarnista – 60 g (1 sztuka),
• Awokado – 80 g (2/3 sztuki),
• Tuńczyk w sosie własnym – 120 g (4 łyżki),
• Jogurt naturalny – 100 g (5 łyżek),
• Pietruszka, liście – 24 g (2 łyżki),
• Tymianek, suszony – 3 g (1 łyżeczka),
• Pieprz czarny – 1 g (1 szczypta),
• Sól biała – 1 g (1 szczypta),
• Marchew – 45 g (1 sztuka),
• Cukinia – 150 g (1/4 sztuki),

Przygotowanie:

Awokado rozetrzeć widelcem. Dodać jogurt, przyprawy oraz natkę. Dokładnie wymieszać lub zblendować. Dodać rozdrobnionego tuńczyka i wymieszać. Warzywa pokroić w słupki. Tortillę posmarować pastą, ułożyć słupki warzyw, zawinąć.

Dieta na przytycie dla mężczyzny

Dieta skierowana do mężczyzn, którzy chcą zdrowo zwiększyć masę ciała powinna obfitować w mięso, jaja, dobrej jakości oleje roślinne, orzechy, pestki, owoce. Dieta mężczyzn zazwyczaj charakteryzuje się wyższą kalorycznością niż u kobiet. Dzieje się tak przede wszystkim ze względu na ich wyższe podstawowe zapotrzebowanie energetyczne, ale często również wysoką aktywność fizyczną, np. przez wykonywaną pracę zawodową.

Przykładowy jadłospis dla panów

Przykładowa dieta na przytycie dla mężczyzny – ok. 2580 kcal (białko: 20%, tłuszcze: 35%, węglowodany: 45%)

Śniadanie – Shakshouka z pestkami dyni: 663 kcal (B: 33,2, T: 32,4, W: 67,3)

Składniki:

• Jaja kurze – 150 g (3 sztuki),
• Oliwa z oliwek – 10 ml (1 łyżeczek),
• Koncentrat pomidorowy – 30 g (2 łyżeczki),
• Pomidory – 500 g (3 sztuki),
• Chleb żytni razowy – 70 g (2 kromki),
• Pietruszka, liście – 24 g (2 łyżki),
• Kmin rzymski, suszony – 1 g (1/3 łyżeczki),
• Pieprz czarny – 1 g (1 szczypta),
• Sól biała – 1 g (1 szczypta),
• Dynia, pestki łuskane – 10 (10 g),

Przygotowanie:

Na odrobinę rozgrzaną patelnię dodać obrane ze skórki i pokrojone pomidory. Mieszać i dodać koncentrat i kmin rzymski. Dodać odrobinę pieprzu, oliwę. Sos gotować przez 5 minut, a następnie zrobić wgłębienia i wbić w nie jajka. Gotować przez ok. 10 minut, aż białka jajek się zetną (pod przykryciem będzie szybciej). Gotową shakshoukę posypać posiekaną natką i pestkami dyni. Podawać z pieczywem.

II śniadanie – Koktajl malinowo-bananowy: 522 kcal (B: 22,1, T: 19,8, W: 78)

Składniki:

• Jogurt naturalny – 200 g (10 łyżek),
• Siemię lniane – 20 g (2 łyżki),
• Banan – 120 g (1 sztuka),
• Maliny – 150 g (2 garście),
• Migdały – 15 g (1 łyżka),
• Otręby owsiane – 14 g (2 łyżki),
• Cynamon – 1 g (1 szczypta),

Przygotowanie:

Wszystkie składniki zmiksować w blenderze.

Obiad: Sajgonki z kurczakiem 780 kcal (B: 52,9, T: 28,3, W: 77,6)

Składniki:

• Mięso z piersi kurczaka – 200 g (1 sztuka),
• Cebula czerwona – 25 g (1/4 sztuki),
• Awokado – 30 g (1/5 sztuki),
• Sos sojowy – 10 g (2 łyżeczki),
• Koper ogrodowy – 4 g (1 łyżeczka),
• Pietruszka, liście – 24 g (4 łyżeczki),
• Marchew – 45 g (1 sztuka),
• Ogórek – 140 g (1 sztuka),
• Oliwa z oliwek – 20 ml (2 łyżki),
• Papier ryżowy – 36 g (4 sztuki),
• Ryż basmati – 50 g (1/4 szklanki),

Przygotowanie:

Kurczaka pokroić w kostkę i zamarynować przez 30 minut w oliwie i sosie sojowym. Ryż ugotować według przepisu na opakowaniu. Cebulę pokroić w kostkę, marchew i ogórka w 3-4 cm cienkie słupki. Na patelnię wrzucić cebulę, dusić na wodzie 5 minut, następnie wrzucić marchewkę (w razie potrzeby podlać większą ilością wody). Kurczaka również dusić na wodzie ok. 20-25 minut Następnie dodać przestudzone warzywa i ryż, dokładnie wymieszać. Przygotować papier ryżowy według przepisu na opakowaniu. Nałożyć niewielką ilość farszu oraz ogórka na namoczony papier ryżowy i zawinąć sajgonki. Piekarnik nagrzać do 200 stopni. Na blaszce wyłożyć papier do pieczenia, ułożyć sajgonki i posmarować oliwą na wierzchu. Tak przygotowane sajgonki piec przez około 20 minut. Na kolejne 5 minut włączyć termoobieg skórka będzie wtedy bardziej chrupiąca. Podawać z sosem sojowym, posypane koperkiem i pietruszką oraz rozgniecionym awokado.

Kolacja – Pudding chia z granatem: 617 kcal (B: 37,8, T: 33,7, W: 62,3)

Składniki:

• Granat surowy – 200 g (10 łyżek),
• Mleko migdałowe, niesłodzone – 115 ml (1/2 szklanki),
• Nasiona chia, suszone – 40 g (4 łyżki),
• Białko ryżowo-dyniowe – 25 g (3 łyżki),
• Nasiona słonecznika, łuskane – 30 g (3 łyżki),
• Olej lniany – 5 ml (1 łyżeczka),
• Otręby owsiane – 7 g (1 łyżka),
• Erytrol – 10 g (1 łyżka),
• Cynamon, mielony – 1g (1/4 łyżeczki),

Przygotowanie:

Nasiona chia mieszać z napojem migdałowym, olejem, cynamonem i erytrolem w misce.

Wstawić do lodówki na 2h, od czasu do czasu mieszać. Przełożyć do słoiczka, dodać granat.

Zakończenie

Trudności ze zwiększeniem masy ciała mogą mieć wiele przyczyn – od zbyt niskiej podaży energii, przez wysoką aktywność fizyczną, aż po problemy z pracą tarczycy i funkcjonowaniem przewodu pokarmowego. W artykule omówiono, jak ocenić stan odżywienia, kiedy zgłosić się do lekarza oraz jak zdrowo zwiększyć masę ciała, stawiając na nadwyżkę energetyczną, pełnowartościowe produkty i aktywność fizyczną wspierającą przyrost masy mięśniowej. Warto pamiętać, że długotrwałe problemy z przytyciem nie powinny być bagatelizowane, ponieważ mogą sygnalizować choroby wymagające diagnostyki.

Jeśli mimo wprowadzenia zaleceń żywieniowych nadal masz trudności z przytyciem lub obserwujesz niezamierzoną utratę masy ciała, nie zwlekaj – wykonaj badania kontrolne i skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem. Wczesna diagnostyka to klucz do znalezienia przyczyny problemu i bezpiecznego zadbania o zdrowie oraz prawidłową masę ciała.

Bibliografia

1. „Fundacja CBOS – publikacje – raport”. Dostęp: 6 styczeń 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty_tekst.php?id=5977
2. S. G. Uzogara, „Underweight, the less discussed type of unhealthy weight and its implications: a review”, American Journal of Food Science and Nutrition Research, t. 3, nr 5, s. 126–142, 2016.
3. J.-M. Kvamme, J. A. Olsen, J. Florholmen, i B. K. Jacobsen, „Risk of malnutrition and health-related quality of life in community-living elderly men and women: The Tromsø study”, Quality of Life Research, t. 20, nr 4, s. 575–582, 2011.
4. M. Reese, „Underweight: a heavy concern”, Today’s Dietitian, t. 10, nr 1, s. 56, 2008.
5. T. Cederholm i in., „Diagnostic criteria for malnutrition – An ESPEN Consensus Statement”, Clinical Nutrition, t. 34, nr 3, s. 335–340, cze. 2015, doi: 10.1016/j.clnu.2015.03.001.
6. E. Cereda i in., „Nutritional status in older persons according to healthcare setting: A systematic review and meta-analysis of prevalence data using MNA®”, Clinical Nutrition, t. 35, nr 6, s. 1282–1290, grudz. 2016, doi: 10.1016/j.clnu.2016.03.008.
7. J. Gawęcki, S. Berger, i A. Brzozowska, Żywienie człowieka. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011.
8. R. L. Thomson, J. D. Buckley, M. Noakes, P. M. Clifton, R. J. Norman, i G. D. Brinkworth, „The Effect of a Hypocaloric Diet with and without Exercise Training on Body Composition, Cardiometabolic Risk Profile, and Reproductive Function in Overweight and Obese Women with Polycystic Ovary Syndrome”, The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, t. 93, nr 9, s. 3373–3380, wrz. 2008, doi: 10.1210/jc.2008-0751.
9. E. Majsiak, H. Cichoż-Lach, i O. Gubska, „Celiakia–choroba dzieci i dorosłych: objawy, powikłania, grupy ryzyka i choroby współistniejące”, Pol Merkur Lekarski, t. 44, s. 31–5, 2018.
10. M. Dinu, R. Abbate, G. F. Gensini, A. Casini, i F. Sofi, „Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies”, Critical reviews in food science and nutrition, t. 57, nr 17, s. 3640–3649, 2017.