Czy kiedykolwiek zdarzyło Ci się doświadczyć nagłego, intensywnego strachu połączonego z kołataniem serca i uczuciem duszności? To mógł być atak paniki – zjawisko, które dotyka miliony osób na całym świecie. Z tego artykułu dowiesz się, na czym polega atak paniki, jak rozpoznać napady lękowe oraz jak się wyciszyć. Poznaj sprawdzone metody radzenia sobie z atakami paniki i dowiedz się, kiedy warto zwrócić się po pomoc do specjalisty.
| Z tego artykułu dowiesz się: >> czym jest atak paniki i jak odróżnić go od zwykłego zdenerwowania; >> jakie są przyczyny ataku paniki i co może go wyzwalać; >> jak wyglądają objawy somatyczne i psychiczne u dorosłych oraz dzieci; >> jak odróżnić napad lękowy od zawału serca; >> jakie są metody leczenia i domowe sposoby na szybkie uspokojenie się. |
Spis treści:
- Czym jest atak paniki?
- Co może powodować ataki paniki: przyczyny napadów lękowych
- Jak wygląda atak paniki?
- Atak paniki: jak się uspokoić?
- Z czym można pomylić atak paniki?
- Jak rozpoznaje się ataki paniki?
- Leczenie ataków paniki: czy jest możliwe?
- Profilaktyka ataków paniki: czy można zapobiec napadom lękowym?
- Najczęstsze pytania o ataki paniki (FAQ)
Czym jest atak paniki?
Na początek warto zdefiniować atak paniki. Co to za zjawisko? Najprościej mówiąc, jest to nagły, niezwykle intensywny przypływ lęku lub dyskomfortu, który osiąga szczyt w ciągu kilku minut. Towarzyszy mu szereg objawów fizycznych i psychicznych, niekiedy tak silnych, że osoba doświadczająca ataku obawia się, że traci nad sobą kontrolę lub wręcz umiera. Atak paniki może pojawić się niespodziewanie, bez wyraźnego powodu, lub być wywołany przez konkretne sytuacje.
Jak wygląda atak paniki z biologicznego punktu widzenia? Na początku aktywuje się układ współczulny (tzw. reakcja „walcz lub uciekaj”), następuje wyrzut katecholamin (m.in. adrenaliny) oraz inne zmiany fizjologiczne (np. przyspieszenie oddechu), mimo że nie ma realnego zagrożenia. To pobudzenie wprowadza ciało w stan najwyższej gotowości, choć obiektywnie sytuacja nie jest w ogóle groźna.
Co może powodować ataki paniki: przyczyny napadów lękowych
Nie ma jednej uniwersalnej teorii wyjaśniającej, dlaczego u danej osoby występują ataki paniki. Przyczyny są zazwyczaj złożone – to mieszanka czynników biologicznych, genetycznych i środowiskowych. Do najczęstszych przyczyn zaliczamy:
- czynniki genetyczne – jeśli w rodzinie występowały zaburzenia lękowe, ryzyko wystąpienia ataków paniki wzrasta;
- przewlekły stres – długotrwałe napięcie emocjonalne może wyzwalać napady lękowe;
- zaburzenia regulacji neuroprzekaźników i reakcji stresowej (m.in. serotoniny, noradrenaliny, GABA);
- przeżyte traumatyczne wydarzenia;
- nadużywanie substancji psychoaktywnych;
- poważne zmiany życiowe – takie jak przeprowadzka, utrata bliskiej osoby czy zmiana pracy.
Podobne objawy mogą też towarzyszyć chorobom somatycznym (np. nadczynności tarczycy, zaburzeniom rytmu serca, astmie, POChP, hipoglikemii, anemii), dlatego przy pierwszym epizodzie takich dolegliwości lub wątpliwościach należy wykluczyć przyczyny organiczne.
Napad może zostać wyzwolony przez konkretny bodziec, czyli tzw. trigger. Takim zjawiskiem może być na przykład atak paniki podczas rezonansu magnetycznego czy w trakcie lotu samolotem. Silny lęk może pojawić się też bez wyraźnego powodu w chwilach relaksu: atak paniki w nocy może wybudzić ze snu i spowodować dezorientację i przerażenie.
>> Sprawdź: Stany lękowe – czym są i jakie są ich objawy? Przyczyny i leczenie
Jak wygląda atak paniki?
Jak rozpoznać atak paniki? Objawy dzielą się na te płynące z ciała oraz te, które pojawiają się w sferze psychicznej. Prawidłowe rozpoznanie tego stanu jest kluczowe dla dalszego postępowania.
Ataki paniki – objawy fizyczne:
- przyspieszone bicie lub kołatanie serca;
- ból lub dyskomfort w klatce piersiowej;
- pocenie się i dreszcze;
- drżenie (dygotanie) ciała;
- uczucie duszności lub dławienia;
- nudności lub dyskomfort w jamie brzusznej;
- zawroty głowy, uczucie niestabilności lub zasłabnięcia;
- drętwienie lub mrowienie w kończynach;
- uczucie gorąca lub zimna.
Ataki paniki – objawy psychiczne:
- intensywny strach przed śmiercią;
- lęk przed utratą kontroli lub zwariowaniem;
- poczucie nierzeczywistości (derealizacja);
- poczucie oderwania od samego siebie (depersonalizacja);
- lęk przed tym, co się może wydarzyć.
Jak widać, powyższe objawy mogą wiązać się nie tylko z atakami paniki. Niezwykle ważne jest zatem ustalenie, czy to faktycznie atak paniki, czy fizyczna dolegliwość, która wymaga interwencji lekarskiej.
>> Przeczytaj: Badania po 30. Jakie wykonywać regularnie?
Atak paniki u dziecka: objawy
Niestety, omawiany problem dotyczy także najmłodszych: atak paniki u dziecka wygląda nieco inaczej niż u dorosłych i może być mylony z atakiem złości.
Objawy ataku paniki u dziecka mogą obejmować nagły płacz, krzyk, sztywnienie ciała lub chęć ucieczki. Dziecko może skarżyć się na ból brzucha lub głowy, mieć trudności w oddychaniu, może wystąpić bladość lub zaczerwienienie twarzy. U najmłodszych rozpoznanie może być trudniejsze, ponieważ dziecko nie zawsze potrafi nazwać swoje odczucia.
Podejrzewasz atak paniki u dziecka? Co robić? Przede wszystkim zachowaj spokój, ponieważ Twoje zdenerwowanie będzie potęgowało lęk dziecka. Jeśli zauważasz powyższe objawy, skonsultuj się z pediatrą lub psychologiem dziecięcym.
Atak paniki: jak się uspokoić?
Skoro wiesz już, jak rozpoznać atak paniki, możesz wypróbować kilka technik, by przerwać błędne koło myśli. Oto kilka z nich:
- Oddychanie przeponowe: oddychaj powoli i głęboko – wdech nosem przez ok. 4 sekundy, a następnie dłuższy wydech ustami przez 6-8 sekund (bez forsownego wstrzymywania oddechu). To pomoże zmniejszyć hiperwentylację i uspokoić układ nerwowy;
- Technika uziemienia 5-4-3-2-1: wymień 5 rzeczy, które widzisz, 4 rzeczy, których możesz dotknąć, 3 dźwięki, które słyszysz, 2 zapachy i 1 smak. To przeniesie Twoją uwagę ze strachu na teraźniejszość;
- Akceptacja i samorozumienie: przypomnij sobie, że atak paniki minie i nie jest zagrożeniem dla Twojego życia. Powtarzaj uspokajające afirmacje, takie jak „To tylko uczucie, zaraz minie”.
>> To ciekawe: Syndrom supermarketu – na czym polega i jak się objawia?
Jak szybko przerwać ataki paniki?
Czujesz, że zbliża się atak paniki? Co robić w takiej sytuacji?Aby szybko załagodzić napad lękowy:
- Znajdź spokojne miejsce i usiądź lub połóż się, jeśli możesz.
- Skup się na kontrolowanym, powolnym oddychaniu.
- Rozluźnij napięte mięśnie.
- Wypij łyk chłodnej wody.
- Poproś zaufaną osobę o wsparcie.
- Nie walcz z objawami – zaakceptuj je jako przemijające.
>> Zobacz: Syndrom Stendhala – czym jest? Objawy i przyczyny
Z czym można pomylić atak paniki?
Intensywne objawy fizyczne sprawiają, że wiele osób jest przekonanych o nagłej chorobie. Najczęściej pacjenci trafiają na SOR z podejrzeniami problemów kardiologicznych. Z tego względu bardzo ważne jest, by wiedzieć, jak rozpoznać atak paniki i odróżnić go od stanów zagrażających życiu.
Atak paniki a zawał
Atak paniki i zawał serca mają kilka wspólnych objawów, takich jak ból w klatce piersiowej i kołatanie serca. Różnicowanie tych dwóch stanów bywa trudne, dlatego przedstawiamy najważniejsze wskazówki.
Atak paniki a zawał – różnice:
- Ból: w przypadku zawału ból zwykle ma charakter ucisku/ gniotącego bólu i może promieniować do ramienia, szyi lub żuchwy. Obraz może być jednak bardziej nietypowy (szczególnie u kobiet, osób starszych i chorych na cukrzycę). Podczas ataku paniki ból lub dyskomfort w klatce piersiowej również może wystąpić, często współistnieje z nasilonym lękiem, przyspieszonym oddechem i uczuciem „braku tchu”. Sam charakter bólu nie pozwala jednoznacznie odróżnić tych stanów – konieczna jest szersza ocena kliniczna.
- Czas trwania: atak paniki zwykle narasta i osiąga szczyt w ciągu kilku/kilkunastu minut i mija zazwyczaj po 20-30 minutach. Dolegliwości w zawale zwykle utrzymują się ponad 15-20 minut i nie ustępują po uspokojeniu się, ale w razie nowych/ niepokojących objawów zawsze konieczna jest pilna ocena.
Masz wątpliwości? Skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń pod numer alarmowy, by uzyskać pomoc.
>> Dowiedz się więcej: Ból serca – co może być powodem i jak zdiagnozować przyczynę?
Atak paniki a nerwica lękowa
Choć te pojęcia są ze sobą powiązane, nie oznaczają tego samego. Zaburzenie lękowe uogólnione (GAD, potocznie: „nerwica lękowa”) to przewlekły stan nadmiernego, trudnego do kontrolowania niepokoju dotyczącego różnych sfer życia. Przewlekły niepokój i zamartwianie się towarzyszą choremu w zasadzie przez większość dnia, ale mają mniejsze nasilenie niż atak paniki, który jest nagłym, krótkim epizodem. Często jednak osoby z nerwicą lękową doświadczają również ataków paniki.
Jak rozpoznaje się ataki paniki?
Rozpoznanie ataków paniki opiera się na szczegółowym wywiadzie medycznym i ocenie objawów – zwykle u lekarza (najczęściej psychiatry lub lekarza rodzinnego), a psycholog lub psychoterapeuta może wspierać diagnostykę i terapię. Specjalista sprawdzi, czy objawy spełniają kryteria diagnostyczne, które są określone w międzynarodowych klasyfikacjach chorób. Kluczowe jest przy tym ustalenie, czy napady nie są wynikiem innej choroby lub przyjmowania substancji psychoaktywnych.
Warto pamiętać, że napad paniki może wystąpić jednorazowo i nie musi oznaczać od razu zaburzenia panicznego. To rozpoznanie rozważa się przy nawracających, często nieoczekiwanych napadach oraz gdy przez ≥1 miesiąc utrzymuje się lęk przed kolejnym napadem lub pojawia się unikanie i inne zmiany zachowania wynikające z obawy przed napadem.
Badania laboratoryjne w diagnostyce źródła ataków paniki
Choć nie ma specyficznych badań potwierdzających ataki paniki, lekarz może zlecić badania w celu wykluczenia innych przyczyn objawów. Będą to przede wszystkim:
- morfologia krwi;
- badanie poziomu hormonów tarczycy (TSH, fT3, fT4);
- poziom glukozy we krwi;
- elektrokardiogram (EKG);
- w wybranych sytuacjach: inne badania zależnie od objawów i wskazań klinicznych (m.in. badanie poziomu elektrolitów), rzadziej – dodatkowa diagnostyka hormonalna (np. badanie poziomu kortyzolu).
Te i inne badania diagnostyczne pozwalają wykluczyć schorzenia takie jak nadczynność tarczycy, cukrzyca czy choroby serca, które mogą dawać podobne objawy.
Leczenie ataków paniki: czy jest możliwe?
Dobra wiadomość jest taka, że ataki paniki można leczyć. Najskuteczniejszą metodą jest połączenie farmakoterapii z psychoterapią i technikami relaksacyjnymi. Leki (najczęściej z grupy SSRI) pomagają wyciszyć układ nerwowy i przywrócić równowagę biochemiczną, natomiast psychoterapia (zwłaszcza w nurcie poznawczo-behawioralnym) uczy, jak radzić sobie z lękiem i jak zmieniać schematy myślowe oraz przerwać błędne koło myśli.
| Pamiętaj: Jeśli ataki paniki utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, sprawiają, że boisz się wychodzić z domu lub unikasz sytuacji społecznych, nie zwlekaj. Szukanie pomocy u specjalisty to nie wstyd – to wyraz dbałości o swoje zdrowie i komfort życia. |
Profilaktyka ataków paniki: czy można zapobiec napadom lękowym?
Choć nie zawsze można całkowicie zapobiec atakom paniki, istnieją pewne strategie redukujące ich ryzyko. Co możesz zrobić?
- Regularnie uprawiaj aktywność fizyczną: ćwiczenia redukują napięcie.
- Ogranicz kofeinę i alkohol: to substancje, które mogą wyzwalać lub nasilać ataki.
- Praktykuj techniki redukcji stresu: pomocna może być medytacja, relaksacje, ćwiczenia oddechowe i joga.
- Dbaj o regularny sen: wysypiaj się minimum 7-8 godzin.
- Naucz się rozpoznawać czynniki wyzwalające i w miarę możliwości unikaj ich, gdy jest to możliwe.
>> Przeczytaj: Jak obniżyć poziom kortyzolu?
Najczęstsze pytania o ataki paniki (FAQ)
Poniżej znajdziesz odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania w związku z atakami paniki.
Ataki paniki bardzo rzadko są objawem guza mózgu. Choć guzy w pewnych lokalizacjach mogą wpływać na zachowanie, ataki paniki są zazwyczaj pierwotnym zaburzeniem lękowym, a nie objawem neurologicznym guza. Lekarz może jednak zlecić obrazowanie mózgu w celu wykluczenia przyczyn organicznych.
Nieleczone ataki mogą prowadzić do rozwoju agorafobii (lęku przed wyjściem z domu), depresji oraz nadużywania substancji psychoaktywnych (alkohol, leki uspokajające) jako formy „samoleczenia”. Mogą również wpływać na jakość życia, relacje społeczne i funkcjonowanie zawodowe, dlatego tak ważne jest wczesne leczenie.
Atak paniki zazwyczaj zaczyna się nagle. Możesz poczuć nagłą falę gorąca, przyspieszone bicie serca lub dziwne uczucie w żołądku. W przeciągu kilku minut strach może narastać, aż do pełnowymiarowego przerażenia.
Ile trwa atak paniki? Zazwyczaj osiąga szczyt w ciągu 10 minut od rozpoczęcia i trwa od 20 do 30 minut. Niektóre objawy, takie jak uczucie zmęczenia i napięcia mogą utrzymywać się jeszcze przez kilka godzin. Sam intensywny strach i objawy fizyczne ustępują stosunkowo szybko.
Jeśli zastanawiasz się, czy atak paniki jest niebezpieczny, uspokajamy: sam napad paniki zwykle nie stanowi bezpośredniego zagrożenia życia i nie prowadzi do zawału serca, ani udaru. Należy jednak pamiętać, że podobne objawy mogą dawać stany wymagające pilnej pomocy medycznej (np. zawał, groźne zaburzenia rytmu serca, astma, hipoglikemia), dlatego przy pierwszym epizodzie silnego ataku paniki, bólu w klatce piersiowej, omdleniu lub objawach neurologicznych konieczna jest pilna ocena lekarska. Jeśli masz wątpliwości lub czujesz, że potrzebujesz pomocy, zawsze warto skonsultować się z lekarzem.
Opieka merytoryczna: lek. Maria Wydra
Bibliografia
- Pawłowski T., Baranowski P., Małyszczak K., Frydecka D., Chlebowska I.: Panic Disorder. Zaburzenie lękowe z napadami lęku. Advances in Clinical and Experimental Medicine 2006, 15(1), 163–170.
- Sapolsky R. M.: Dlaczego zebry nie mają wrzodów. Psychofizjologia stresu. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010.
- Hayes S. C., Smith S.: W pułapce myśli. Jak skutecznie poradzić sobie z depresją, stresem, lękiem. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2014.
- Zaburzenia lękowe (nerwica lękowa) związane ze stresem i pod postacią somatyczną, Medycyna Praktyczna, https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/77401,zaburzenia-nerwicowe-lekowe-zwiazane-ze-stresem-i-pod-postacia-somatyczna
- Wojtas A., Jakuszkowiak-Wojten K.: Terapia lęku panicznego w ujęciu poznawczo-behawioralnym. Psychiatria 2010, 7(6), 227–233.
- Citkowska-Kisielewska A., Rutkowski K., Sobański J. A., Dembińska E., Mielimąka M.: Objawy lękowe w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym i w zaburzeniu lękowym uogólnionym. Psychiatria Polska 2019, 53(4), 845–864.
