Rak piersi to najczęstszy nowotwór złośliwy u kobiet. Wykryty odpowiednio wcześnie, w wielu przypadkach może być całkowicie wyleczalny. Dlatego tak istotna jest profilaktyka: zarówno ta oparta na zdrowym stylu życia, jak i regularnych badaniach, które pozwalają wcześnie wykryć zmiany. Sprawdź, jakie nawyki chronią przed rakiem piersi, kiedy warto wykonać USG lub mammografię i kto powinien rozważyć badania genetyczne.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> profilaktyka raka piersi to zarówno działania zmniejszające ryzyko choroby, jak i badania służące jej wczesnemu wykryciu, >> czynniki ryzyka raka piersi obejmują m.in. wiek, obciążenie genetyczne, styl życia i gospodarkę hormonalną, >> rak piersi „nie lubi” aktywności fizycznej, zdrowej diety, karmienia piersią i unikania alkoholu, >> samobadanie piersi raz w miesiącu pomaga w szybszym zauważeniu niepokojących zmian i powinno stać się nawykiem każdej kobiety, >> mammografia i USG piersi umożliwiają wykrycie zmian, zanim staną się wyczuwalne, >> NFZ oferuje bezpłatne badania mammograficzne dla kobiet w wieku 45–74 lat, bez potrzeby skierowania. |
Spis treści:
- Czym jest profilaktyka raka piersi?
- Przyczyny i czynniki ryzyka raka piersi
- Badania w profilaktyce raka piersi
- Profilaktyka raka piersi – najważniejsze zalecenia
Czym jest profilaktyka raka piersi?
Profilaktyka raka piersi (w klasyfikacji ICD-10 oznaczonego kodem C50) to wszystkie działania, mające na celu zmniejszenie ryzyka zachorowania na ten nowotwór lub jego wykrycie na możliwie najwcześniejszym etapie. Dwa główne rodzaje profilaktyki to:
- profilaktyka pierwotna: obejmuje działania prozdrowotne, których celem jest zapobieganie zachorowaniu (np. zdrowa dieta, aktywność fizyczna, unikanie używek),
- profilaktyka wtórna: opiera się na regularnym wykonywaniu badań diagnostycznych (screeningowych), które umożliwiają wykrycie zmian w piersi zanim pojawią się objawy kliniczne.
W przeciwieństwie do profilaktyki pierwotnej, działania profilaktyki wtórnej nie zapobiegają zachorowaniu, ale znacząco zwiększają szanse na wykrycie raka w stadium bezobjawowym i skuteczne leczenie. Rak piersi we wczesnym stadium ma ponad 90% szans na wyleczenie, podczas gdy zaawansowana choroba znacznie ogranicza możliwości terapeutyczne. Dlatego tak ważna jest regularna kontrola stanu zdrowia.
| W Polsce funkcjonuje Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi, finansowany przez NFZ, przeznaczony dla kobiet w wieku 45–74 lat. W ramach programu można bezpłatnie wykonać mammografię co 24 miesiące, a u kobiet po leczeniu raka piersi co 12 miesięcy. |
Przyczyny i czynniki ryzyka raka piersi
Rak piersi nie ma jednej przyczyny, ale ryzyko zachorowania zwiększają liczne czynniki: genetyczne, hormonalne oraz środowiskowe.
Niezmienne czynniki ryzyka to:
- płeć żeńska (ponad 99% przypadków),
- wiek powyżej 50. roku życia,
- obciążenie rodzinne (szczególnie u matki, siostry, córki),
- mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 (BRCA1 wiąże się z wyższym ryzykiem i częściej prowadzi do bardziej agresywnego raka piersi),
- czynniki hormonalne (np. długi okres aktywności hormonalnej: wczesna miesiączka, późna menopauza, brak ciąż lub późne macierzyństwo, zwiększają ekspozycję na estrogeny, co może sprzyjać powstawaniu zmian nowotworowych).
Czynniki modyfikowalne to natomiast:
- otyłość i nadwaga (szczególnie po menopauzie),
- spożywanie alkoholu (każda dawka zwiększa ryzyko),
- brak aktywności fizycznej,
- dieta bogata w tłuszcze nasycone (te mniej korzystne dla zdrowia, obecne m.in. w czerwonym mięsie, maśle, śmietanie, tłustych serach i fast foodach),
- hormonalna terapia zastępcza (HTZ).
Warto dodać, że nawet u 75% chorych nie występują żadne oczywiste czynniki ryzyka, dlatego profilaktyka i regularne badania są tak ważne dla każdej kobiety.
Czego „nie lubi” rak piersi?
Rak piersi „nie lubi” zdrowych nawyków i to właśnie one działają ochronnie. Oto co warto wdrożyć na co dzień:
- Regularna aktywność fizyczna: min. 150 minut umiarkowanego ruchu tygodniowo,
- Zdrowa masa ciała: zwłaszcza po menopauzie,
- Dieta „antynowotworowa”: dużo warzyw, owoców, błonnika; mniej czerwonego mięsa i tłuszczów zwierzęcych,
- Unikanie alkoholu i palenia tytoniu,
- Regularny sen i redukcja stresu,
- Karmienie piersią: im dłuższe, tym większe korzyści (zmniejsza ryzyko zachorowania u matki, a także korzystnie wpływa na zdrowie dziecka).
Szacuje się, że wdrożenie tych zaleceń może obniżyć ryzyko zachorowania nawet o 30-40%.
>> Zobacz także: Rak piersi u mężczyzny. Jakie daje objawy? Diagnostyka nowotworu piersi
Badania w profilaktyce raka piersi
Profilaktyka wtórna raka piersi opiera się na badaniach, które pozwalają wykryć nowotwór zanim stanie się on objawowy. Najważniejsze z nich to:
- Samobadanie piersi: raz w miesiącu, najlepiej kilka dni po miesiączce,
- Badanie palpacyjne przez lekarza: raz w roku u lekarza rodzinnego, ginekologa lub chirurga,
- Mammografia: rekomendowana kobietom w wieku 45-74 lat co 2 lata (w ramach programu NFZ),
- USG piersi: szczególnie zalecane młodszym kobietom (<40 r.ż.), z piersiami o gęstym utkaniu,
- Rezonans magnetyczny (MRI): u kobiet z wysokim ryzykiem genetycznym.
Warto pamiętać, że u kobiet z gęstą tkanką gruczołową piersi mammografia może mieć ograniczoną czułość, dlatego lekarz może zalecić dodatkowe badania, takie jak USG lub rezonans magnetyczny. Żadne z nich nie zastępuje jednak mammografii jako podstawowego badania przesiewowego.
>> Przeczytaj: Samobadanie piersi – ważne narzędzie diagnostyczne w rękach każdej kobiety
USG piersi w profilaktyce raka piersi
USG piersi (sonomammografia) to badanie nieinwazyjne, bezpieczne, niewymagające przygotowania. Pozwala wykryć zmiany już o średnicy 3-5 mm, szczególnie w piersiach o wysokiej gęstości, co często dotyczy kobiet młodszych.
Zalecenia dotyczące USG piersi:
częściej: u kobiet z wywiadem rodzinnym, dodatnimi mutacjami genetycznymi, obecnością zmian w badaniu palpacyjnym lub objawami klinicznymi (np. wyciek z brodawki, ból, asymetria).
- kobiety 20-30 lat: co 2 lata,
- kobiety po 30. r.ż.: co 12 miesięcy,
- częściej: u kobiet z wywiadem rodzinnym, dodatnimi mutacjami genetycznymi, obecnością zmian w badaniu palpacyjnym lub objawami klinicznymi (np. wyciek z brodawki, ból, asymetria).
Badania genetyczne w kierunku raka piersi
Mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 znacząco podnoszą ryzyko zachorowania, nawet do 80% w ciągu życia. Badania genetyczne w kierunku raka piersi są zalecane przede wszystkim osobom:
- z rodzinną historią raka piersi lub jajnika,
- które zachorowały w młodym wieku (<40 lat),
- których krewni są nosicielami mutacji.
W przypadku dodatniego wyniku, pacjentki mogą zostać objęte opieką poradni genetycznej i mogą otrzymać zalecenia dotyczące intensywniejszej kontroli, częstszych badań lub rozważenia profilaktycznych zabiegów chirurgicznych (mastektomii). Mutacje BRCA1 i BRCA2 zwiększają również ryzyko zachorowania na raka jajnika.
>> Przeczytaj również: Objawy raka jajnika i nowotworów macicy
Profilaktyka raka piersi – najważniejsze zalecenia
Podstawą skutecznej profilaktyki raka piersi są regularne badania i świadomy styl życia. Eksperci zalecają:
- Samobadanie piersi: raz w miesiącu.
- Wizytę kontrolną u lekarza: raz do roku.
- USG piersi: co 1-2 lata w zależności od wieku.
- Mammografię: co 2 lata dla kobiet 45-74 lat.
- Badania genetyczne: w przypadku obciążenia rodzinnego.
- Zdrowy tryb życia: aktywność fizyczna, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, odpowiedniej diety, niekorzystanie z używek.
Warto też pamiętać, że mammografia w programie NFZ jest bezpłatna, nie wymaga skierowania i można się na nią zapisać przez Internetowe Konto Pacjenta lub telefonicznie.
Bibliografia
- Akademia NFZ. Nowotwory: Profilaktyka raka piersi. https://akademia.nfz.gov.pl/artykuly/profilaktyka-raka-piersi/ (dostęp 12.01.2026).
- Chlebowski R.T. Factors that modify breast cancer risk in females. UpToDate 2026.
- El Masria J., Phadke S. Epidemiologia raka piersi i aktualne zasady postępowania. Przegląd piśmiennictwa i zagadnień klinicznych. Medycyna Praktyczna: Ginekologia.
- Krajowy Rejestr Nowotworów. Nowotwór piersi u kobiet. https://onkologia.org.pl/pl/nowotwor-piersi-u-kobiet-prewencja (dostęp 12.01.2026).
- Onkonet.pl. Na czym polega profilaktyka raka piersi? Serwis onkologiczny dla pacjentów i lekarzy. https://www.onkonet.pl/dp_prof_rpiersi.php (dostęp 12.01.2026).
- Wysocki W., Wiercińska M. Rak piersi – objawy, leczenie, rokowanie. Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Oddział w Krakowie. Medycyna Praktyczna: Onkologia.
