Żołądek – gdzie się znajduje i jaką pełni funkcję?

Żołądek jest narządem, którego znaczenie wykracza daleko poza samo trawienie pokarmu. To właśnie w jego wnętrzu rozpoczynają się kluczowe procesy warunkujące prawidłowe funkcjonowanie całego układu pokarmowego. Jego położenie, budowa i sposób działania mają bezpośredni wpływ na to, jak organizm radzi sobie z przyjmowanym pożywieniem oraz jak skutecznie chroni się przed czynnikami zewnętrznymi.

Spis treści:

1. Żołądek jako część układu pokarmowego
2. Gdzie jest żołądek?
3. Jak duży jest żołądek?
4. Budowa żołądka
   • Warstwy ściany żołądka
   • Unerwienie żołądka
5. Funkcje żołądka w organizmie
6. Co wydziela żołądek?
   • Jakie funkcje pełni sok żołądkowy?
7. Jak przebiega trawienie w żołądku?
8. Najczęstsze choroby żołądka
9. Jakie objawy mogą sugerować chorobę żołądka?
10. Jak diagnozuje się choroby żołądka?
11. Wpływ diety i stylu życia na żołądek
12. Żołądek: podsumowanie najważniejszych informacji

Żołądek jako część układu pokarmowego

Żołądek jest jednym z kluczowych narządów układu pokarmowego, pełniąc funkcję funkcjonalnego „centrum przeładunkowego” między przełykiem a jelitem cienkim. To elastyczny, silnie umięśniony narząd w kształcie litery J, będący odcinkiem przewodu pokarmowego, który rozpoczyna się w jamie ustnej, a kończy odbytem.

Do żołądka trafia pokarm wstępnie rozdrobniony i nawilżony śliną, gdzie zostaje czasowo zmagazynowany oraz poddany intensywnemu działaniu kwasu solnego i enzymów trawiennych. Proces ten nie tylko inicjuje trawienie białek, lecz także ogranicza namnażanie drobnoustrojów, przygotowując treść pokarmową do dalszych etapów trawienia w dwunastnicy.

>> Sprawdź: Dwunastnica – gdzie się znajduje i jaką pełni funkcję?

Gdzie jest żołądek?

Lokalizacja żołądka wynika z jego funkcji w procesie trawienia. Odpowiadając na pytanie, po której stronie jest żołądek, należy wskazać, że narząd ten leży w górnej części jamy brzusznej, tuż pod przeponą, przeważnie po lewej stronie ciała, choć częściowo może sięgać okolicy środkowej.

W ujęciu anatomicznym żołądek rozciąga się od poziomu 11. kręgu piersiowego (Th11), gdzie łączy się z przełykiem, do 3.-4. kręgu lędźwiowego (L3-L4), w miejscu przejścia w dwunastnicę. Jego położenie pomiędzy wątrobą, trzustką i śledzioną sprzyja sprawnemu przebiegowi procesów trawiennych i płynnemu przekazywaniu treści pokarmowej do dalszych odcinków przewodu pokarmowego.

Jak duży jest żołądek?

Wielkość żołądka nie jest stała – zmienia się dynamicznie w zależności od stopnia wypełnienia, napięcia ścian mięśniowych oraz pozycji ciała. Można go porównać do balonu: pusty zajmuje niewiele miejsca i ma rozmiar zbliżony do ludzkiej dłoni, natomiast po posiłku znacząco się rozszerza.

U dorosłej osoby średnia pojemność żołądka wynosi około 1 litra, choć w sprzyjających warunkach może sięgać nawet 3 litrów. Anatomicznie jego długość to około 25-30 cm, a szerokość 12-14 cm. Ta zdolność adaptacji umożliwia efektywne magazynowanie pokarmu i jego stopniowe przekazywanie do jelita cienkiego, zgodnie z fizjologicznym rytmem trawienia.

>> Przeczytaj: Trzustka – budowa, funkcje, położenie

Budowa żołądka

Budowa żołądka człowieka jest ściśle podporządkowana jego roli w procesie trawienia i czasowego magazynowania pokarmu. Żołądek to silnie umięśniony, elastyczny narząd o workowatym, lekko haczykowatym kształcie, który zmienia swoją objętość w zależności od stopnia wypełnienia. Wyróżnia się w nim dwa otwory:

• wpust, przez który treść pokarmowa przechodzi z przełyku;
• odźwiernik, regulujący jej stopniowe przekazywanie do dwunastnicy.

Pomiędzy nimi znajdują się kolejne odcinki:

• dno;
• trzon;
• część przedodźwiernikowa.

Są one odpowiedzialne za mieszanie, rozdrabnianie i trawienie pokarmu. Charakterystycznym elementem anatomicznym są również dwa brzegi żołądka – wklęsła krzywizna mniejsza oraz wypukła krzywizna większa, zwrócona ku lewej stronie jamy brzusznej, co umożliwia narządowi swobodne dopasowanie się do warunków panujących w jamie brzusznej.

>> Sprawdź: Ból brzucha – skąd się bierze? Możliwe przyczyny i diagnostyka

Warstwy ściany żołądka

Ściana żołądka ma budowę wielowarstwową, co zapewnia mu jednocześnie wytrzymałość, elastyczność i zdolność do intensywnej pracy:

• od zewnątrz narząd pokrywa błona surowicza, będąca częścią otrzewnej, która umożliwia swobodne przesuwanie się żołądka względem sąsiednich struktur;
• pod nią znajduje się błona mięśniowa, złożona z trzech warstw włókien: podłużnej, okrężnej i skośnej – to właśnie ona odpowiada za ruchy perystaltyczne, mieszanie treści pokarmowej oraz jej przesuwanie w kierunku jelita;
• wewnętrzną powierzchnię żołądka wyściela błona śluzowa, bogata w komórki wydzielnicze produkujące kwas solny, enzymy trawienne i śluz ochronny, który zabezpiecza ścianę żołądka przed samostrawieniem.

>> To może Cię zainteresować: Niedokwasota żołądka, czym jest i jakie daje objawy? Przyczyny, dieta, leczenie

Unerwienie żołądka

Prawidłowe funkcjonowanie żołądka nie byłoby możliwe bez jego rozbudowanego unerwienia. Narząd ten pozostaje pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego, zarówno części przywspółczulnej, jak i współczulnej. Kluczową rolę odgrywa nerw błędny, który odpowiada za pobudzanie wydzielania soku żołądkowego oraz inicjowanie ruchów perystaltycznych. Uzupełnieniem tej kontroli są sploty nerwowe zlokalizowane w ścianie żołądka, które umożliwiają precyzyjne, automatyczne dostosowanie pracy narządu do ilości i rodzaju spożytego pokarmu.

Funkcje żołądka w organizmie

Żołądek pełni w organizmie kilka ściśle powiązanych funkcji, które wspólnie warunkują prawidłowy przebieg trawienia:

• magazynowanie pokarmu – czasowe gromadzenie spożytej treści i stopniowe przekazywanie jej do dwunastnicy w kontrolowanych porcjach;
• mechaniczna obróbka pokarmu – rytmiczne skurcze mięśni gładkich prowadzą do rozdrabniania i intensywnego mieszania treści pokarmowej;
• chemiczne trawienie – rozpoczęcie trawienia białek pod wpływem soku żołądkowego oraz wstępne przetwarzanie innych składników odżywczych;
• funkcja ochronna – kwaśne środowisko żołądka działa bakteriobójczo, ograniczając przedostawanie się drobnoustrojów do dalszych odcinków przewodu pokarmowego.

>> Sprawdź: Enzymy trzustkowe i profil trzustkowy – czym są? Po co bada się poziom enzymów trzustkowych?

Co wydziela żołądek?

Centralnym elementem aktywności żołądka jest wydzielanie soku żołądkowego, który powstaje w gruczołach błony śluzowej. Jego głównym składnikiem jest kwas solny (HCl), produkowany przez komórki okładzinowe, odpowiedzialny za wytworzenie silnie kwaśnego środowiska.

Oprócz tego żołądek wydziela pepsynogen – nieaktywną formę enzymu trawiącego białka – oraz czynnik wewnętrzny Castle’a, niezbędny do wchłaniania witaminy B12 w jelicie cienkim. Uzupełnieniem tej złożonej wydzieliny jest ochronny śluz, który zabezpiecza ścianę żołądka przed uszkodzeniem przez kwas, a także hormony trawienne, takie jak gastryna, regulujące tempo i intensywność całego procesu.

Jakie funkcje pełni sok żołądkowy?

Sok żołądkowy pełni kilka kluczowych funkcji, bez których prawidłowe trawienie nie byłoby możliwe:

• przede wszystkim jego kwaśne pH prowadzi do denaturacji białek, czyli zmiany ich struktury, co ułatwia enzymatyczny rozkład na mniejsze cząsteczki;
• kwas solny aktywuje także przemianę pepsynogenu w pepsynę — enzym rozpoczynający trawienie białek już na etapie żołądka;
• równocześnie sok żołądkowy działa bakteriobójczo, eliminując znaczną część drobnoustrojów dostających się do organizmu wraz z pożywieniem.

Dzięki obecności śluzu i precyzyjnej regulacji wydzielania, żołądek potrafi zachować równowagę między agresywnym środowiskiem chemicznym a ochroną własnych tkanek, co czyni go jednym z najbardziej wyspecjalizowanych narządów układu pokarmowego.

Jak przebiega trawienie w żołądku?

1. Trawienie w żołądku rozpoczyna się w momencie, gdy kęsy pokarmowe trafiają z przełyku do jego światła i zostają poddane intensywnej obróbce mechanicznej.
2. Rytmiczne skurcze ścian żołądka powodują mieszanie treści pokarmowej z sokiem żołądkowym, wydzielanym przez gruczoły błony śluzowej. Kluczową rolę odgrywa tu kwas solny, który nadaje treści silnie kwaśny odczyn (pH około 1,5-2,5), skutecznie niszcząc większość drobnoustrojów oraz przygotowując białka do dalszego trawienia.
3. W tak kwaśnym środowisku aktywuje się pepsyna – enzym rozrywający wiązania peptydowe, dzięki czemu białka ulegają rozpadowi na krótsze łańcuchy.
4. Równocześnie, w mniejszym stopniu, rozpoczyna się trawienie tłuszczów z udziałem lipazy żołądkowej.

Należy pamiętać, że stopień i czas trwania tego procesu zależą od rodzaju spożytego pokarmu: płyny opuszczają żołądek szybko, natomiast posiłki bogate w białko i tłuszcze wymagają dłuższego i dokładniejszego trawienia, zanim treść pokarmowa zostanie stopniowo przekazana do dwunastnicy.

>> Przeczytaj też: Enzymy trawienne – co to jest, jakie są rodzaje i ich funkcje. Objawy niedoboru i diagnostyka

Najczęstsze choroby żołądka

Do najczęściej rozpoznawanych chorób żołądka należą:

• niestrawność (dyspepsja) – objawiająca się uczuciem pełności, bólem lub dyskomfortem w nadbrzuszu;
• zapalenie żołądka – stan zapalny błony śluzowej, często związany z zakażeniem Helicobacter pylori;
• choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy – ubytki w błonie śluzowej mogące prowadzić do krwawień;
• refluks żołądkowo-przełykowy – cofanie się kwaśnej treści żołądkowej do przełyku, powodujące zgagę;
• gastropareza – opóźnione opróżnianie żołądka na skutek zaburzeń jego motoryki;
• rak żołądka – nowotwór złośliwy o często skąpoobjawowym początku.

>> Zobacz także: Rak żołądka – przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie

Jakie objawy mogą sugerować chorobę żołądka?

Objawy chorób żołądka mogą mieć różne nasilenie i charakter, jednak najczęściej obejmują:

• ból w nadbrzuszu – piekący, kłujący lub tępy, pojawiający się po posiłku, na czczo lub w nocy;
• uczucie pełności i wczesnej sytości – nieadekwatne do ilości spożytego pokarmu;
• zgagę – uczucie pieczenia za mostkiem spowodowane cofaniem się kwaśnej treści;
• nudności i wymioty – czasem o charakterze fusowatym, co może świadczyć o krwawieniu;
• wzdęcia i dyskomfort w jamie brzusznej;
• utrata apetytu i niezamierzony spadek masy ciała;
• czarne, smoliste stolce – sugerujące krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego;
• osłabienie i przewlekłe zmęczenie – mogące być objawem rozwijającej się anemii.

Jak diagnozuje się choroby żołądka?

Diagnostyka chorób żołądka opiera się na kilku uzupełniających się etapach, które pozwalają precyzyjnie określić przyczynę dolegliwości:

• wywiad lekarski i badanie fizykalne – analiza charakteru bólu, czasu trwania objawów, zależności od posiłków oraz obciążeń rodzinnych;
• gastroskopia – podstawowe badanie endoskopowe umożliwiające ocenę błony śluzowej żołądka, wykrycie wrzodów, nadżerek i krwawień oraz pobranie wycinków do badania histopatologicznego;
• diagnostyka zakażenia Helicobacter pylori – jednym z najczęściej stosowanych i całkowicie nieinwazyjnych badań jest oznaczenie antygenu Helicobacter pylori w kale, które umożliwia wykrycie aktywnego zakażenia oraz ocenę skuteczności przeprowadzonej terapii eradykacyjnej;
• badania obrazowe – USG jamy brzusznej, a w uzasadnionych przypadkach tomografia komputerowa lub badania radiologiczne;
• badania laboratoryjne – morfologia krwi (w kierunku anemii), markery stanu zapalnego, badania stolca (np. krew utajona) oraz podstawowe badania biochemiczne.

>> Zobacz: Wrzody żołądka – objawy, przyczyny, badania i leczenie choroby wrzodowej

Wpływ diety i stylu życia na żołądek

Dieta i codzienne nawyki w znacznym stopniu wpływają na funkcjonowanie żołądka oraz stan jego błony śluzowej. Najważniejsze elementy stylu życia wspierające zdrowie żołądka to:

• modyfikacja diety – spożywanie mniejszych, regularnych posiłków, unikanie jedzenia przed snem oraz ograniczenie kawy, czekolady, alkoholu i potraw tłustych lub pikantnych;
• odpowiednie nawodnienie i błonnik – zwiększenie podaży wody i błonnika sprzyja prawidłowej motoryce przewodu pokarmowego;
• redukcja stresu – przewlekły stres może nasilać wydzielanie soku żołądkowego; pomocne są techniki relaksacyjne, takie jak medytacja, joga czy umiarkowana aktywność fizyczna;
• eliminacja czynników ryzyka – palenie tytoniu opóźnia gojenie błony śluzowej, a nadmierne spożycie alkoholu sprzyja stanom zapalnym żołądka;
• regularna kontrola lekarska – w przypadku przewlekłych dolegliwości konieczne jest systematyczne leczenie i monitorowanie stanu zdrowia.

Żołądek: podsumowanie najważniejszych informacji

Wczesne wykrycie chorób żołądka znacząco zwiększa skuteczność leczenia i pozwala uniknąć poważnych powikłań. Badania laboratoryjne, takie jak oznaczenie Helicobacter pylori, morfologia krwi czy badania stolca, stanowią ważny element diagnostyki i często są pierwszym krokiem do postawienia trafnej diagnozy. Jeśli zauważasz niepokojące objawy lub chcesz profilaktycznie zadbać o zdrowie żołądka, wykonaj odpowiednie badania laboratoryjne i skonsultuj ich wyniki ze specjalistą.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

1. Wiercińska M., Żołądek – budowa, funkcje, położenie, Medycyna praktyczna dla pacjentów, 2023.
2. Wiercińska M., Wrzody żołądka i dwunastnicy: przyczyny, objawy i leczenie choroby wrzodowej, Medycyna praktyczna dla pacjentów, 2023.
3. Wiercińska M., Zapalenie błony śluzowej żołądka wywołane przez H. pylori – objawy, przyczyny i leczenie, Medycyna praktyczna dla pacjentów, 2022.
4. Solibieda N., Diagnostyka żołądka – jakie badania zrobić?, wylecz.to, 2024.
5. https://podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/806,budowa-i-czynnosc-zoladka?srsltid=AfmBOorvXmKHXBI8yivmUp0KAxLeRHBe7y6XxEwsEvKZb2nCZ6QgD0_W [dostęp online: 11.01.2026]