Jakie są najczęstsze zaburzenia hormonalne i ich objawy?

Układ hormonalny (endokrynny) składa się z gruczołów wydzielania wewnętrznego, do których należą: przysadka mózgowa, tarczyca, przytarczyce, nadnercza, trzustka, jajniki (u kobiet) oraz jądra (u mężczyzn). Każdy z tych organów produkuje hormony odpowiedzialne za regulację określonych procesów fizjologicznych. Zaburzenia funkcjonowania któregoś z wymienionych narządów prowadzą do zaburzeń hormonalnych.
Artykuł zbiera informacje o najczęstszych tego typu zaburzeniach, ich objawach, diagnostyce i sposobach leczenia.

Spis treści:

1. Czym są zaburzenia hormonalne?
2. Jak hormony regulują funkcjonowanie organizmu?
3. Przyczyny zaburzeń hormonalnych
   • Czynniki genetyczne i wrodzone
   • Zaburzenia hormonalne a choroby autoimmunologiczne
   • Dieta i styl życia
   • Ekspozycja na leki lub toksyny
   • Procesy nowotworowe
   • Wiek
4. Objawy zaburzeń hormonalnych – najważniejsze sygnały
   • Objawy ogólne
   • Objawy skórne
   • Objawy metaboliczne
   • Objawy ze strony układu rozrodczego u kobiet
   • Objawy ze strony układu rozrodczego u mężczyzn
   • Objawy ze strony układu sercowo-naczyniowego
   • Objawy neurologiczne i psychiczne
5. Zaburzenia hormonalne – różnice między kobietami a mężczyznami
6. Diagnostyka zaburzeń hormonalnych
   • Jakie badania laboratoryjne wykonać przy podejrzeniu zaburzeń hormonalnych?
   • Kiedy konieczna jest konsultacja endokrynologiczna?
7. Leczenie zaburzeń hormonalnych
   • Farmakoterapia – przyjmowanie leków
   • Leczenie chirurgiczne
8. Zaburzenia hormonalne – modyfikacja stylu życia
9. Zakończenie
10. FAQ. Zaburzenia hormonalne – najczęściej zadawane pytania

Czym są zaburzenia hormonalne?

Zaburzenia hormonalne to stan, w którym dochodzi do nieprawidłowego wydzielania hormonów przez gruczoły dokrewne. Hormony mogą być produkowane w nadmiarze (prowadząc do nadczynności) lub w niedoborze (prowadząc do niedoczynności). Źródłem zaburzeń hormonalnych może być każdy z gruczołów dokrewnych. Według danych Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego, zaburzenia hormonalne dotykają znaczną część populacji, przy czym najczęstszy problem endokrynologiczny stanowią choroby tarczycy. Częste są również choroby, których źródłem są zaburzenia funkcjonowania gruczołów płciowych.

Jak hormony regulują funkcjonowanie organizmu?

Hormony pełnią funkcję chemicznych przekaźników informacji, które kontrolują niemal wszystkie procesy zachodzące w organizmie. Hormon wyprodukowany w danym gruczole dokrewnym transportowany jest z krwią do organów i komórek docelowych, gdzie łączy się ze specyficznym receptorem, wywołując określoną odpowiedź biologiczną.

Główne funkcje hormonów to:

• regulowanie metabolizmu – hormony tarczycy (T3 i T4) wpływają na tempo przemian metabolicznych i zużycie energii przez organizm;
• wpływ na wzrost i rozwój – hormon wzrostu (GH), hormony tarczycy oraz hormony płciowe są niezbędne dla prawidłowego rozwoju fizycznego i dojrzewania;
• regulacja gospodarki węglowodanowej – insulina i glukagon kontrolują poziom glukozy we krwi;
• wpływ na funkcje rozrodcze – estrogeny, progesteron i testosteron odpowiadają za rozwój cech płciowych oraz płodność
• modulacja reakcji na stres – kortyzol i adrenalina przygotowują organizm do reagowania w sytuacjach stresowych
• wpływ na gospodarkę wodno-elektrolitową – aldosteron i wazopresyna regulują równowagę płynów i elektrolitów.

Przeczytaj też:
>> Niedobór progesteronu – objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie
>> Podwyższony poziom kortyzolu – objawy, przyczyny, diagnostyka, możliwości obniżenia

Przyczyny zaburzeń hormonalnych

Etiologia zaburzeń hormonalnych jest złożona i obejmuje zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne.

Czynniki genetyczne i wrodzone

Niektóre choroby układu endokrynologicznego mogą być uwarunkowane genetycznie. Należą do nich choroby tarczycy, które, z powodu dziedzicznych predyspozycji, mogą występować rodzinnie.

Inne przykłady to wrodzone defekty enzymatyczne (np. wrodzony przerost nadnerczy) i zespoły genetyczne (np. zespół Turnera, zespół Klinefeltera).

Zaburzenia hormonalne a choroby autoimmunologiczne

Przyczyną zaburzeń hormonalnych mogą być również choroby autoimmunologiczne, w których atakowane są narządy własnego organizmu.  Są to np.:

• choroba Hashimoto (autoimmunologiczne zapalenie tarczycy)
• choroba Gravesa-Basedowa
• cukrzyca typu 1
• choroba Addisona.

Dieta i styl życia

Styl życia jest bardzo ważnym czynnikiem warunkującym zdrowie organizmu. Jest również podłożem wielu chorób, w tym zaburzeń hormonalnych.

Przewlekły stres może prowadzić do nadmiernego wydzielania kortyzolu. Nadmiar tkanki tłuszczowej (nadwaga, otyłość) to element wpływający na gospodarkę insulinową oraz poziom hormonów płciowych. Niedobory żywieniowe, np. jodu, selenu, cynku wpływają na zaburzenia syntezy hormonów tarczycy. Nadmierna aktywność fizyczna może prowadzić do zaburzeń miesiączkowania u kobiet.

Ekspozycja na leki lub toksyny

Niektóre substancje wykazują działanie naśladujące hormony lub blokują ich działanie. Należą do nich niektóre leki: glikokortykosteroidy, leki psychotropowe, antykoncepcja hormonalna.

Inną przyczyną są występujące w środowisku i zaburzające gospodarkę hormonalną toksyny. Są to tzw. dysruptory endokrynne, np. pestycydy, bisfenol A, ftalany.

Procesy nowotworowe

Przyczynami zaburzeń hormonalnych mogą być również nowotwory gruczołów dokrewnych, nadmiernie wydzielające nadmiernie określone hormony.

Są to guzy złośliwe, ale – często – również łagodne, jak gruczolaki przysadki czy nadnerczy. Obserwuje się również nowotwory tarczycy.

Inną przyczyną zaburzeń hormonalnych są zespoły paraneoplastyczne (paranowotworowe), będące reakcją organizmu ma nowotwór. Zaburzenia endokrynologiczne spowodowane takimi przyczynami to np. zespół Cushinga.

Wiek

Wiek jest czynnikiem wpływającym na zwiększone ryzyko niektórych zaburzeń hormonalnych, np. niedoczynności tarczycy. Obserwuje się również naturalne zmiany hormonalne związane z wiekiem (menopauza, andropauza)

Objawy zaburzeń hormonalnych – najważniejsze sygnały

Objawy zaburzeń hormonalnych są często niespecyficzne i mogą rozwijać się stopniowo, co utrudnia wczesne rozpoznanie. Poniżej przedstawiono najczęstsze sygnały alarmowe.

Objawy ogólne

• Nieuzasadniona zmiana masy ciała (przyrost lub utrata).
• Przewlekłe zmęczenie i osłabienie.
• Zaburzenia snu.
• Wahania nastroju, drażliwość, stany lękowe lub depresyjne.
• Nietolerancja zimna lub ciepła.

Objawy skórne

• Nadmierne wypadanie włosów lub hirsutyzm (nadmierne owłosienie).
• Trądzik oporny na leczenie dermatologiczne.
• Suchość skóry lub nadmierna potliwość.
• Zmiany pigmentacji skóry.
• Łamliwość paznokci.

Objawy metaboliczne

• Trudności z utrzymaniem prawidłowej masy ciała mimo stosowania diety.
• Zwiększone pragnienie i częste oddawanie moczu.
• Zaburzenia lipidowe.

Objawy ze strony układu rozrodczego u kobiet

• Nieregularne lub bolesne miesiączki.
• Brak miesiączki.
• Trudności z zajściem i/lub donoszeniem ciąży.
• Objawy przedwczesnej menopauzy.
• Obniżone libido.

Objawy ze strony układu rozrodczego u mężczyzn

• Zaburzenia erekcji.
• Obniżone libido.
• Zmniejszenie masy mięśniowej.
• Ginekomastia.
• Niepłodność.

Objawy ze strony układu sercowo-naczyniowego

• Kołatania serca, tachykardia lub bradykardia.
• Nadciśnienie tętnicze.
• Obrzęki.

Objawy neurologiczne i psychiczne

• Zaburzenia koncentracji i pamięci.
• Bóle głowy.
• Zaburzenia widzenia (w przypadku guzów przysadki).

Zaburzenia hormonalne – różnice między kobietami a mężczyznami

Zaburzenia hormonalne mogą się objawiać odmiennie u obu płci, co wynika z różnic w budowie układu rozrodczego oraz profilu hormonalnym.

U kobiet najczęściej występują:

• zaburzenia miesiączkowania – nieregularne cykle, brak miesiączki (amenorrhea) lub bolesne miesiączkowanie;
• choroby tarczycy – występują 5-8 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn;
• zaburzenia okresu menopauzy – związane ze spadkiem poziomu estrogenów;
• hiperprolaktynemia – nadmiar prolaktyny prowadzący do zaburzeń płodności.

>> To również może Cię zainteresować: Równowaga hormonalna u kobiet

U mężczyzn dominują:

• hipogonadyzm – niedobór testosteronu, który może być wrodzony lub nabyty;
• zaburzenia erekcji o podłożu hormonalnym;
• ginekomastia – powiększenie gruczołów piersiowych związane z zaburzeniem równowagi estrogenów i androgenów;
• niepłodność wynikająca z zaburzeń hormonalnych.

>> Przeczytaj też: Jak zwiększyć poziom testosteronu w naturalny sposób? Jak zmienia się on wraz z wiekiem?

Schorzenia występujące z podobną częstością u obu płci:

• cukrzyca,
• choroby nadnerczy,
• zaburzenia przytarczyc,
• guzy przysadki mózgowej.

Diagnostyka zaburzeń hormonalnych

Diagnostyka zaburzeń endokrynologicznych to często proces wieloetapowy, który wymaga systematycznego podejścia obejmującego wywiad lekarski, badanie przedmiotowe, badania laboratoryjne i badania obrazowe.

Zakres badań dobierany jest w zależności od podejrzewanego schorzenia.

Do badań obrazowych zaliczamy:

• USG – ma zastosowanie np. w diagnozowaniu chorób tarczycy lub jajników
• rezonans magnetyczny (MRI) – zastosowanie np. przy podejrzeniu gruczolaków przysadki
• tomografia komputerowa – możliwa w diagnostyce guzów nadnerczy
• scyntygrafia tarczycy – ocena czynności guzków tarczycy.

Jakie badania laboratoryjne wykonać przy podejrzeniu zaburzeń hormonalnych?

Zakres badań laboratoryjnych również zależy od tego, jakie zaburzenia hormonalne występują u danego pacjenta. Zazwyczaj wykonuje się zestaw badań.

Przykładowe badania w zależności od przyczyny zaburzeń obejmują:

• badania tarczycy: TSH (tyreotropina) – podstawowe badanie przesiewowe funkcji tarczycy, fT4 (wolna tyroksyna) i fT3 (wolna trijodotyronina), przeciwciała anty-TPO i anty-TG (w diagnostyce chorób autoimmunologicznych);
• hormony płciowe: estradiol, progesteron, FSH, LH, testosteron całkowity i wolny (szczególnie u mężczyzn), SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe), prolaktyna, AMH (hormon antymüllerowski – ocena rezerwy jajnikowej);
• hormony nadnerczy: kortyzol (poranny lub profil kortyzolu); DHEA-S;
• badania gospodarki węglowodanowej: glukoza na czczo, hemoglobina glikowana (HbA1c) test doustnego obciążenia glukozą (OGTT), insulina na czczo, przeciwciała anty-GAD, przeciwciała przeciwko fosfatazie tyrozynowej (IA-2A);
• inne: hormon wzrostu (GH), parathormon (PTH), poziom wapnia, witamina D.

Kiedy konieczna jest konsultacja endokrynologiczna?

Wizyta u endokrynologa jest konieczna, jeśli objawy są przewlekłe, utrudniają codzienne funkcjonowanie i wpływają na stan zdrowia. Również, jeśli pojawiają się nagle, bez wyraźnej przyczyny (np. gwałtowna zmiana wagi bez zmiany diety). Kobiety z nieregularnymi cyklami miesiączkowymi oraz pary mające problem z zajściem w ciążę również powinny skonsultować się ze specjalistą.

Wskazanie do konsultacji obejmują:

• nieprawidłowe wyniki badań hormonalnych
• hipoglikemia lub hiperglikemia
• guzki tarczycy
• niepłodność
• osteoporoza o niejasnej przyczynie
• otyłość oporna na zmiany stylu życia
• zaburzenia wzrastania u dzieci
• przedwczesne lub opóźnione dojrzewanie płciowe
• menopauza.

Leczenie zaburzeń hormonalnych

Terapia zaburzeń hormonalnych jest zindywidualizowana i zależy od rodzaju schorzenia, jego przyczyny oraz stanu klinicznego pacjenta.

Farmakoterapia – przyjmowanie leków

Zaburzenia hormonalne mogą stanowić wskazanie do przyjmowanie hormonów lub leków hamujących ich wydzielanie. Stosowane jest również leczenie objawowe – likwidujące symptomy – i wspomagające.

Leczenie substytucyjne obejmuje:

• L-tyroksynę w niedoczynności tarczycy
• glikokortykosteroidy i mineralokortykoidy w niewydolności nadnerczy
• hormonalną terapię zastępczą w menopauzie
• testosteron w hipogonadyzmie męskim
• insulinę w cukrzycy typu 1

Leczenie hamujące nadmierną produkcję hormonów to:

• tyreostatyki (tiamazol, propylotiouracyl) w nadczynności tarczycy
• agoniści dopaminy w hiperprolaktynemii
• leki hamujące steroidogenezę w zespole Cushinga

Leczenie objawowe i wspomagające:

• metformina w PCOS i insulinooporności
• leki regulujące cykl miesiączkowy
• suplementacja witaminy D i wapnia
• leki stosowane w obniżaniu ciśnienia tętniczego.

Leczenie chirurgiczne

Niektóre przypadki zaburzeń hormonalnych stanowią wskazanie do leczenie operacyjnego. Może to być:

• tyreoidektomia (usunięcie tarczycy) – w przypadku dużego wola, raka tarczycy lub nadczynności opornej na leczenie farmakologiczne
• adrenalektomia – usunięcie nadnercza w przypadku guzów
• usunięcie gruczolaka przysadki.

Zaburzenia hormonalne – modyfikacja stylu życia

Modyfikacja stylu życia jest niezbędnym elementem leczenia wielu zaburzeń hormonalnych. Niezbędna jest:

• redukcja masy ciała – kluczowa w PCOS, insulinooporności i cukrzycy typu 2;
• odpowiednia dieta – o niskim indeksie glikemicznym lub przeciwzapalna;
• regularna aktywność fizyczna;
• radzenie sobie ze stresem – medytacja, odpowiednie techniki oddechowe;
• odpowiednia ilość snu;
• eliminacja używek.

Przeczytaj także inne artykuły:
>> Układ hormonalny człowieka. Budowa, funkcje, hormony
>> Wybrane hormony a procesy starzenia się organizmu
>> Badania hormonalne – w którym dniu cyklu wykonać i jak się przygotować do badania?

Zakończenie

Zaburzenia hormonalne to powszechny problem zdrowotny, który może dotyczyć osób w każdym wieku. Choć objawy bywają niejednoznaczne, wczesna diagnoza i wdrożenie odpowiedniego leczenia pozwalają na przywrócenie równowagi w organizmie i uniknięcie poważnych powikłań, takich jak niepłodność, choroby sercowo-naczyniowe czy osteoporoza. Regularne badania profilaktyczne oraz obserwacja własnego ciała są kluczem do zachowania zdrowia hormonalnego.

FAQ. Zaburzenia hormonalne – najczęściej zadawane pytania

---

Bibliografia

1. Zgliczyński W. (red.). Wielka Interna. Endokrynologia. Wydanie II. Medical Tribune Polska, Warszawa 2020.
2. Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne. Rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia chorób tarczycy. Endokrynologia Polska 2022.
3. Badiu C MD, PhD. WILLIAMS TEXTBOOK OF ENDOCRINOLOGY. Acta Endocrinol (Buchar). 2019 Jul-Sep;15(3):416. doi: 10.4183/aeb.2019.416. PMCID: PMC6992389.
4. Profilaktyka chorób tarczycy. Raport w sprawie zalecanych technologii medycznych, działań przeprowadzanych w ramach programów polityki zdrowotnej oraz warunków realizacji tych programów. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji; Warszawa, wrzesień 2022.                                            
5. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II (dostęp: 30.12.2025)