Czy impulsy elektryczne mogą pomóc w leczeniu depresji, padaczki czy migren? Okazuje się, że tak – jeśli trafiają w odpowiednie miejsce. Elektrostymulacja nerwu błędnego (VNS) to nowoczesna metoda neuromodulacji, znajdująca zastosowanie w terapii schorzeń neurologicznych i psychiatrycznych. Sprawdź, jak działa elektrostymulacja nerwu błędnego, komu może pomóc, jakie przynosi efekty i kiedy warto rozważyć tę metodę.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> nerw błędny to główny nerw przywspółczulny, który wpływa na rytm serca, trawienie i funkcjonowanie wielu narządów, >> elektrostymulacja nerwu błędnego (VNS/ tVNS) działa poprzez regulację aktywności ośrodków autonomicznych, limbicznych i korowych, >> może wspomagać leczenie padaczki, depresji, migreny i innych chorób psychiatrycznych i neurologicznych, >> stymulacja może być prowadzona zarówno metodą inwazyjną (VNS, wszczepienie urządzenia), jak i nieinwazyjną (tVNS, przezskórna stymulacja), >> przed rozpoczęciem terapii należy wykonać ocenę neurologiczną, kardiologiczną oraz odpowiednie badania (np. badania obrazowe, EKG), >> przeciwwskazaniami są m.in. zaburzenia przewodzenia sercowego, stany po operacjach szyi, ciąża. |
Spis treści:
- Elektrostymulacja nerwu błędnego: na czym polega tVNS?
- Kiedy stosuje się elektrostymulację nerwu błędnego?
- Co daje elektrostymulacja nerwu błędnego?
- Jak przygotować się do tVNS i jakie badania wykonać przed elektrostymulacją?
- Jakie są przeciwwskazania do elektrostymulacji nerwu błędnego?
- Co po elektrostymulacji nerwu błędnego?
- Elektrostymulacja nerwu błędnego: podsumowanie
Elektrostymulacja nerwu błędnego: na czym polega tVNS?
Nerw błędny (łac. nervus vagus) to najdłuższy nerw czaszkowy. Łączy mózg z narządami klatki piersiowej i jamy brzusznej. Przewodzi sygnały zarówno do ośrodkowego układu nerwowego (włókna aferentne), jak i z niego (włókna eferentne), regulując m.in. akcję serca, pracę przewodu pokarmowego, oddech oraz reakcje emocjonalne.
Elektrostymulacja nerwu błędnego (VNS – vagus nerve stimulation) polega na dostarczaniu impulsów elektrycznych do jego włókien czuciowych, co modyfikuje aktywność struktur mózgowych, takich jak pień mózgu, układ limbiczny i podwzgórze.
Wyróżnia się:
- inwazyjną VNS: z implantacją urządzenia pod skórę klatki piersiowej (w okolicy podobojczykowej),
- nieinwazyjną tVNS (t – transcutaneous: przezskórna): przezskórną stymulację gałęzi usznej nerwu błędnego (np. skrawek ucha), za pomocą urządzenia z elektrodami przypominającego słuchawki.
Badania obrazowe (fMRI) wykazały, że tVNS może aktywować te same obszary mózgu, co klasyczna VNS.
>> Przeczytaj: Układ nerwowy człowieka – budowa, funkcje, podział
Kiedy stosuje się elektrostymulację nerwu błędnego?
Elektrostymulacja nerwu błędnego (VNS, tVNS) znajduje zastosowanie głównie w leczeniu chorób neurologicznych i psychiatrycznych opornych na standardową terapię. Najważniejsze wskazania to:
- padaczka lekooporna: szczególnie z napadami częściowymi, u pacjentów nieodpowiadających na co najmniej dwa leki przeciwpadaczkowe,
- depresja oporna na leczenie: jako terapia wspomagająca, gdy nie uzyskano poprawy mimo leczenia farmakologicznego i psychoterapii,
- migrena i klasterowe bóle głowy: głównie z wykorzystaniem tVNS, stosowanej profilaktycznie w celu zmniejszenia częstości i nasilenia napadów.
- szumy uszne: jako terapia wspomagająca, szczególnie w połączeniu z treningiem słuchowym,
- rehabilitacja poudarowa: eksperymentalnie stosowana w celu poprawy funkcji motorycznych, zwłaszcza kończyn górnych.
W badaniach klinicznych oceniana jest także skuteczność VNS i tVNS w leczeniu:
- zaburzeń lękowych (m.in. PTSD),
- fibromialgii,
- choroby Alzheimera i innych zespołów otępiennych.
Choć nie wszystkie zastosowania są jeszcze standardem klinicznym, rozwój metod nieinwazyjnych (tVNS) stwarza nowe możliwości terapeutyczne. Kwalifikacja do terapii należy do neurologa lub psychiatry i zawsze wymaga uwzględnienia ewentualnych przeciwwskazań oraz działań niepożądanych.
Co daje elektrostymulacja nerwu błędnego?
Efekty elektrostymulacji nerwu błędnego zależą od wskazania, w którym jest stosowana, ale mechanizm działania opiera się na wpływie na układ nerwowy, szczególnie struktury odpowiedzialne za ból, nastrój, funkcje poznawcze i neuroplastyczność.
U pacjentów z padaczką stymulacja może prowadzić do zmniejszenia liczby napadów, ich nasilenia i czasu trwania. W depresji opornej na leczenie poprawia samopoczucie, obniża poziom lęku i może korzystnie wpływać na sen. W terapii migreny i klasterowych bólów głowy pomaga zmniejszyć częstotliwość i intensywność napadów bólowych. W rehabilitacji poudarowej może wspierać odbudowę połączeń nerwowych i ułatwiać odzyskiwanie funkcji ruchowych.
U części pacjentów obserwuje się także poprawę koncentracji, pamięci, regulacji emocji oraz lepszą adaptację do stresu.
Choć pełen mechanizm działania VNS nie został jeszcze do końca poznany, wiele badań potwierdza, że stymulacja wpływa na aktywność pnia mózgu, układu limbicznego i szlaków neuroprzekaźnikowych (m.in. serotoniny i noradrenaliny), co tłumaczy jej wielokierunkowe działanie terapeutyczne.
>> Zobacz: Mózg – budowa, funkcje, działanie ludzkiego mózgu
Jak przygotować się do tVNS i jakie badania wykonać przed elektrostymulacją?
Rozpoczęcie terapii zawsze wymaga konsultacji z lekarzem, najczęściej neurologiem lub psychiatrą, który oceni wskazania, przeciwwskazania oraz potencjalne korzyści i ryzyko. W przypadku terapii tVNS, stosowanej przezskórnie, przygotowanie jest mniej obciążające, ale również wymaga kwalifikacji.
Przed rozpoczęciem stymulacji lekarz może zlecić:
- badanie EKG, w celu oceny funkcji serca i rytmu zatokowego,
- morfologię krwi i elektrolity, by wykluczyć zaburzenia metaboliczne,
- konsultację psychiatryczną lub neurologiczną, w zależności od wskazania,
- u niektórych pacjentów także EEG lub badania obrazowe mózgu (np. MRI, CT), zwłaszcza przy podejrzeniu padaczki lub innych schorzeń ośrodkowego układu nerwowego.
W przypadku wszczepialnej formy VNS dodatkowo konieczne jest badanie kardiologiczne i ocena anestezjologiczna przed zabiegiem.
Nieinwazyjna stymulacja tVNS może być prowadzona w warunkach ambulatoryjnych lub domowych, ale powinna odbywać się zgodnie z zaleceniami specjalisty, który dostosuje parametry terapii i określi czas jej trwania.
Jakie są przeciwwskazania do elektrostymulacji nerwu błędnego?
Nie każdy pacjent może skorzystać z elektrostymulacji. Przeciwwskazania zależą od jej rodzaju (wszczepialnej lub przezskórnej) i ogólnego stanu zdrowia. Należą do nich:
- zaburzenia rytmu serca, np. blok przedsionkowo-komorowy II/III stopnia, częstoskurcz komorowy, migotanie przedsionków (wymagana konsultacja kardiologiczna),
- zaawansowany bezdech senny (może ulec nasileniu podczas stymulacji).
- czynna psychoza lub inne ciężkie zaburzenia psychiczne w fazie ostrej,
- stan po operacjach szyi (zwłaszcza w rejonie tętnicy szyjnej i nerwu błędnego),
- rozrusznik serca lub inne aktywne implanty elektryczne (wymagana ocena specjalisty),
- ciąża, ze względu na brak danych o bezpieczeństwie (szczególnie przy tVNS).
Dodatkowo tVNS nie powinno się stosować w miejscu uszkodzonej skóry ani przy uczuleniu na materiały urządzenia. Przed wdrożeniem terapii lekarz ocenia indywidualne ryzyko i decyduje o kwalifikacji na podstawie wywiadu i wyników badań.
Co po elektrostymulacji nerwu błędnego?
Po rozpoczęciu terapii VNS lub tVNS konieczne są dostosowanie parametrów stymulacji do indywidualnych potrzeb pacjenta, regularna kontrola lekarska oraz monitorowanie efektów terapii.
W przypadku klasycznej stymulacji (VNS), po zabiegu wszczepienia urządzenia konieczne są wizyty kontrolne w celu programowania stymulatora, oceny działań niepożądanych oraz stopniowego zwiększania intensywności impulsów.
Przy terapii przezskórnej, tVNS, prowadzonej w warunkach ambulatoryjnych lub domowych, lekarz ustala schemat leczenia i częstotliwość stymulacji, a pacjent powinien stosować się do zaleceń oraz zgłaszać wszelkie działania niepożądane (np. zawroty głowy, zaburzenia rytmu serca, parestezje).
Efektywność terapii ocenia się zazwyczaj po kilku tygodniach. Jeśli stymulacja przynosi poprawę, może być kontynuowana przez wiele miesięcy lub lat, jako element leczenia wspomagającego.
Możliwe działania niepożądane i powikłania po elektrostymulacji
Elektrostymulacja nerwu błędnego jest na ogół dobrze tolerowana, ale może powodować działania niepożądane, zwłaszcza w początkowym okresie leczenia lub przy nieodpowiednich parametrach stymulacji.
Do najczęstszych należą:
- chrypka, uczucie ucisku w gardle,
- kaszel,duszność, zaburzenia połykania,
- zawroty głowy, parestezje, zmęczenie,
- u niektórych pacjentów: zaburzenia rytmu serca lub nasilenie lęku.
W przypadku terapii przezskórnej (tVNS) działania niepożądane są zwykle łagodniejsze i ograniczają się do miejscowych objawów skórnych lub przejściowego dyskomfortu.
Cięższe powikłania są rzadkie, ale mogą obejmować infekcje miejsca wszczepienia (przy VNS) lub interakcje z innymi implantami. W razie wystąpienia niepokojących objawów należy skonsultować się z lekarzem.
>> Zobacz: Stany lękowe – czym są i jakie są ich objawy? Przyczyny i leczenie
Elektrostymulacja nerwu błędnego: podsumowanie
Elektrostymulacja nerwu błędnego (VNS, tVNS) to nowoczesna terapia wspomagająca terapię padaczki, depresji, migreny i innych opornych na leczenie schorzeń. Poprzez wpływ na struktury mózgu odpowiedzialne za nastrój, ból i funkcje poznawcze może przynieść poprawę samopoczucia, snu, koncentracji i jakości życia. Stosuje się ją zarówno w formie inwazyjnej, jak i przezskórnej, bez potrzeby zabiegu chirurgicznego. Dla wielu pacjentów staje się ważnym uzupełnieniem leczenia, zwłaszcza gdy standardowe metody nie przynoszą oczekiwanych efektów.
Bibliografia
- Buczek K., Skarżyński P.H., Raj-Koziak D. Stymulacja gałęzi usznej nerwu błędnego (tVNS) w terapii szumów usznych – aktualne doniesienia. Nowa Audiofonologia, Praktyka kliniczna 2024; 13(2): 43–50.
- Llanos F., McHaney J.R., Schuerman W.L. et al. Non-invasive peripheral nerve stimulation selectively enhances speech category learning in adults. npj Sci. Learn. 2020; 5:12. https://doi.org/10.1038/s41539-020-0070-0
- Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER). Vagus nerve stimulation. 2026.
- Miller S., Sinclair A.J., Davies B., Matharu M. Metody neurostymulacji w leczeniu pierwotnych bólów głowy. Practical Neurology 2016; 16: 362–375.
- Schachter S.C., Sirven J.I. Vagus nerve stimulation therapy for the treatment of epilepsy. UpToDate, 2026.
- Święcicki Ł. Stymulacja nerwu błędnego — obiecująca propozycja w terapii depresji lekoopornej. Psychiatria 2007; 4(3): 119–123.
- Zyss T. Stymulacja nerwu błędnego w terapii depresji – opis metody i kilka krytycznych uwag. Psychiatria Polska 2010; 44(1): 71–88.
