CA 19-9 (marker nowotworowy)

CA 19-9 (marker nowotworowy) - więcej informacji o badaniu

CA 19-9 jest antygenem węglowodanowym, wytwarzanym w niewielkich ilościach przez komórki przewodu pokarmowego płodu, a u osób dorosłych - przez komórki trzustki, dróg żółciowych, gruczołów ślinowych oraz oskrzeli. W niewielkich stężeniach CA 19-9 obecny jest również w wydzielinach i wydalinach organizmu: ślinie, mleku, smółce, wydzielinie oskrzeli, śluzie szyjki macicy oraz płynie nasiennym.

W przypadku nowotworów - przede wszystkim raka trzustki - produkcja CA 19-9 przez komórki nowotworowe znacząco wzrasta, co prowadzi do podwyższenia jego stężenia we krwi. Wartości markera mogą wówczas osiągać kilka tysięcy U/ml.

Istotnym ograniczeniem diagnostycznym CA 19-9 jest fakt, że osoby z rzadkim układem grup krwi Lewis (a−/b−), stanowiące ok. 3-7% populacji, nie są zdolne do wytwarzania tego antygenu. U tych osób stężenie CA 19-9 pozostaje niskie lub nieoznaczalne niezależnie od obecności lub braku choroby nowotworowej. Oznacza to, że prawidłowy wynik CA 19-9 u osoby z takim układem grup krwi nie wyklucza nowotworu.

Czułość diagnostyczna CA 19-9 różni się w zależności od lokalizacji nowotworu trzustki:

• rak głowy trzustki - czułość ok. 80%,
• rak ogona trzustki - czułość ok. 60%.

Oznacza to, że u części chorych na raka trzustki stężenie CA 19-9 może pozostawać w granicach normy, szczególnie we wczesnych stadiach choroby oraz w przypadku nowotworów ogona trzustki.

CA 19-9 wykorzystywany jest przede wszystkim do:

• monitorowania przebiegu leczenia raka trzustki i innych nowotworów przewodu pokarmowego - spadek stężenia markera po leczeniu świadczy o jego skuteczności, natomiast wzrost może wskazywać na nieskuteczność leczenia, progresję choroby lub wznowę,
• oceny zaawansowania choroby - bardzo wysokie wartości (rzędu kilku tysięcy U/ml) mogą przemawiać za zaawansowanym procesem nowotworowym,
• wczesnego wykrywania wznowy po zakończeniu leczenia - wzrost stężenia markera w kolejnych badaniach kontrolnych może wyprzedzać pojawienie się objawów klinicznych i radiologicznych.

CA 19-9 nie jest badaniem przesiewowym i nie służy samodzielnie do rozpoznawania nowotworów. Podwyższone stężenie wymaga zawsze weryfikacji za pomocą badań obrazowych i oceny klinicznej.

CA 19-9 (marker nowotworowy) - kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie CA 19-9 należy wykonać wyłącznie w uzasadnionych klinicznie sytuacjach, na zlecenie lekarza.

Wskazania do wykonania badania CA 19-9:

• podejrzenie raka trzustki - w połączeniu z badaniami obrazowymi (USG, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny) i oceną kliniczną.
• monitorowanie leczenia raka trzustki oraz innych nowotworów przewodu pokarmowego (rak wątroby, rak jelita grubego, rak pęcherzyka żółciowego, rak żołądka) - regularne oznaczenia w trakcie i po zakończeniu leczenia pozwalają ocenić skuteczność terapii.
• kontrola po leczeniu onkologicznym - okresowe oznaczenia w celu wczesnego wykrycia wznowy lub przerzutów.
• diagnostyka różnicowa zmian w obrębie trzustki i dróg żółciowych - wynik CA 19-9 może wspierać różnicowanie zmian nowotworowych od nienowotworowych, jednak nie jest w tym zakresie rozstrzygający.

Badania nie należy wykonywać jako badania przesiewowego u osób bez objawów klinicznych ani jako jedynego narzędzia diagnostycznego.

CA 19-9 (marker nowotworowy) - normy i interpretacja wyników

• Wynik prawidłowy (≤ 37 U/ml) nie wyklucza nowotworu - szczególnie w przypadku wczesnych stadiów choroby, nowotworów ogona trzustki (niższa czułość) oraz u osób z układem grup krwi Lewis (a−/b−), które nie wytwarzają CA 19-9.
• Wynik podwyższony nie oznacza automatycznie nowotworu - umiarkowane podwyższenie (do ok. 400 U/ml) może występować w chorobach nienowotworowych.
• Największą wartość diagnostyczną mają zmiany stężenia markera w czasie - dynamiczny wzrost w kolejnych oznaczeniach przemawia za progresją choroby lub wznową, natomiast spadek po leczeniu świadczy o jego skuteczności.

CA 19-9 (marker nowotworowy - możliwe przyczyny odchyleń od normy

Przyczyny podwyższonego stężenia CA 19-9

Choroby nowotworowe:

• rak trzustki - najczęstsza przyczyna znacznego podwyższenia CA 19-9. W zaawansowanych stadiach wartości mogą osiągać kilka tysięcy U/ml.
• rak wątroby (pierwotny rak wątroby, rak dróg żółciowych).
• rak pęcherzyka żółciowego.
• rak jelita grubego.
• rak żołądka.

Choroby nienowotworowe:

W chorobach nienowotworowych stężenie CA 19-9 jest zazwyczaj podwyższone umiarkowanie i z reguły nie przekracza 400 U/ml. Należą do nich:

• choroby zapalne wątroby (zapalenie wątroby, cholestaza),
• zapalenie trzustki (ostre i przewlekłe),
• niewydolność nerek,
• choroby dróg żółciowych (kamica żółciowa, zapalenie dróg żółciowych).

CA 19-9 (marker nowotworowy - co ma wpływ na wyniki? Przygotowanie do badania

Materiałem do badania jest krew żylna (surowica). Pacjent nie musi być na czczo, jednak należy unikać pobrania materiału po obfitym posiłku. Pobranie w trakcie dnia nie wpływa na wynik badania.

Przyczyny prawidłowego stężenia CA 19-9 mimo obecności nowotworu obejmują:

• układ grup krwi Lewis (a−/b−) - ok. 3-7% populacji nie wytwarza CA 19-9 z powodów genetycznych. U tych osób wynik będzie prawidłowy lub nieoznaczalny niezależnie od obecności nowotworu. Pacjent powinien poinformować lekarza, jeśli wie o swoim rzadkim układzie grup krwi Lewis.
• wczesne stadium nowotworu - we wczesnych stadiach zaawansowania stężenie markera nie przekracza wartości referencyjnej.
• rak ogona trzustki - czułość diagnostyczna CA 19-9 jest niższa dla tej lokalizacji (ok. 60%) niż dla raka głowy trzustki.