Szkorbut, czyli głęboki deficyt witaminy C, jest chorobą minionej epoki. Jednak niewystarczający jej poziom nadal może występować w populacji. Jedno w badań przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii wykazało, że niedostateczny poziom witaminy C ma 1,2% dorosłych. Jakie mogą być objawy niedoboru witaminy C, jak można zbadać jej poziom i jak uzupełniać jej zasoby?
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> profilaktyka niedoboru witaminy C opiera się na regularnym jej dostarczaniu z dietą, >> suplementacja u osób zdrowych, bez stwierdzonych niedoborów nie zapobiega chorobom i może prowadzić do powstania kamieni nerkowych, >> objawy niedoboru witaminy C są zróżnicowane i mogą dotyczyć wielu tkanek i narządów, >> leczenie niedoborów witaminy C pozwala na szybkie ustąpienie większości objawów klinicznych. |
Spis treści:
- Witamina C – rola w organizmie
- Możliwe przyczyny niedoboru witaminy C
- Niedobór witaminy C – objawy
- Diagnostyka niedoboru witaminy C – jakie badanie wykonać?
- Uzupełnianie niedoborów witaminy C – dieta, suplementacja, leczenie
- Zakończenie
- Niedobór witaminy C – sekcja FAQ
Witamina C – rola w organizmie
Witamina C (kwas L-askorbinowy) to organiczny związek chemiczny będący pochodną glukozy. Rola witaminy C w organizmie człowieka jest nie do przecenienia.
Najważniejsze jej funkcje to:
- neutralizacja wolnych rodników i działanie antyoksydacyjne – witamina C działa jako silny przeciwutleniacz, chroniący komórki przed stresem oksydacyjnym. Kwas askorbinowy współdziałając z glutationem, tworzy najważniejszy system antyoksydacyjny ludzkiego ciała,
- wspomaganie odporności – witamina C działa poprzez stymulację produkcji interferonu oraz aktywności limfocytów B i T,
- udział w syntezie kolagenu – witamina C jest niezbędna w przemianach proliny i lizyny, co jest kluczowe dla tworzenia tkanki łącznej i kolagenu. Jednym z efektów tego mechanizmu, jest udział witaminy C w prawidłowym gojeniu się ran; uszczelnia również naczynia krwionośne.
- udział we wchłanianiu żelaza z pożywienia,
- udział w syntezie i przemianach niektórych hormonów (np. hormonów tarczycy) i neuroprzekaźników (dopaminy, serotoniny, adrenaliny, noradrenaliny),
- wpływ na wchłanianie i wydalanie niektórych mikropierwiastków, w tym kadmu, ołowiu, selenu,
- pośrednie działanie kardioprotekcyjne – ograniczenie procesu peroksydacji lipidów, czyli utleniania nienasyconych kwasów tłuszczowych, co jest pomocne w w ochronie układu sercowo-naczyniowego.
>> Więcej przeczytasz w artykule: Witamina C – niewielka cząsteczka o wielkim znaczeniu
Możliwe przyczyny niedoboru witaminy C
Niedobór witaminy C jest rzadko spotykany, jeśli w naszej diecie występują warzywa i owoce. Wystarczy zjeść codziennie pół czerwonej papryki, aby organizm dostał odpowiednią dawkę kwasu askorbinowego. Deficyt jest możliwy u osób z zaburzeniami wchłaniania w przewodzie pokarmowym, aktywnych i biernych palaczy tytoniu, osób w podeszłym wieku i narażonych na przewlekły stres.
Większe zapotrzebowanie na witaminę C mają kobiety w ciąży i osoby z aktywną infekcją.
Czynniki sprzyjające deficytowi witaminy C:
- niskie spożycie z dietą, związane ze statusem społecznym i ekonomicznym występujące u dzieci karmionych wyłącznie krowim mlekiem, u osób spożywających żywność wysokoprzetworzoną o niskiej wartości odżywczej lub nadużywających alkoholu i środków odurzających, co jest często powiązane ze złym stanem odżywienia,
- choroby układu pokarmowego, często powiązane z zaburzeniami wchłaniania: nieswoiste zapalenia jelit obejmujące jelito cienkie, zespół krótkiego jelita, ciężka postać zespołu jelita drażliwego (IBS) przy stosowaniu diet eliminacyjnych,
- zaburzenia wykorzystywania witaminy C w chorobach takich jak: cukrzyca t.1, przewlekłe schorzenia nerek, u osób dializowanych;
- zaburzenia odżywiania,
- restrykcyjne diety eliminacyjne.
Niedobór witaminy C – objawy
Większość tkanek organizmu reaguje na dostępność witaminy C w osoczu, a ich stężenia zmieniają się odpowiednio do jej poziomu, dlatego – jeśli dostarczamy odpowiednie jej ilości z dietą – nie wystąpi jej niedobór, nie będą obserwowane żadne objawy.
Ciekawym jest fakt, iż kinetyka wychwytu witaminy C różni się w zależności od rodzaju tkanki. W niektórych narządach (np. w mózgu) osiąga stan stabilny przy niższym statusie witaminy C w osoczu, podczas gdy zawartość w innych tkankach (np. w mięśniach szkieletowych) stale rośnie w ścisłym powiązaniu ze zwiększającą się podażą z osocza. Oznacza to, iż mózg ma pierwszeństwo w dostawach witaminy C i jest szczególnie chroniony przed jej niedoborami.
Niższe zawartości kwasu askorbinowego w tkankach odnotowuje się w sytuacjach, gdy jego stężenie w osoczu znajduje się poniżej poziomu nasycenia. Wówczas mogą występować skutki niedoboru witaminy C.
Niedobór witaminy C – objawy skórne
Charakterystycznym objawem jest rogowacenie okołomieszkowe, pogrubienie warstwy rogowej naskórka oraz suchość skóry. Skóra staje się wrażliwa, przez co nawet drobne otarcie może spowodować powstanie rany lub pęknięcia, które z powodu upośledzonej syntezy kolagenu trudniej się goją.
Kruchość naczyń krwionośnych może natomiast prowadzić do łatwego powstawania sińców przy niewielkich urazach.
Objawy niedoboru witaminy C mogą się również pojawiać na paznokciach – przyjmują postać pionowego prążkowania. U niektórych osób można zaobserwować zmianę struktury włosów, które mogą zaczynają się kręcić lub falować, co jest spowodowane zaburzeniami w produkcji keratyny.
>> Zobacz też: Samoistne siniaki na nogach, rękach i innych częściach ciała. Jakie mogą być przyczyny?
Niedobór witaminy C – objawy neurologiczne
Objawy neurologiczne to:
- znużenie i zmęczenie,
- apatia oraz stany depresyjne,
- zmiany nastroju,
- obniżenie wydolności psychofizycznej,
- zaburzenia psychomotoryczne,
- upośledzenie funkcji poznawczych, w tym trudności z uczeniem się i zapamiętywaniem.
Niedobór witaminy C – objawy w obrębie jamy ustnej i języka
Szkorbut – choroba objawiająca się zmianami w jamie ustnej, wynikająca z głębokiego niedoboru witaminy C. Poważne zaburzenia w syntezie kolagenu powodują następujące objawy:
- krwawiące – nawet przy najmniejszym dotyku – i opuchnięte dziąsła,
- rozchwianie i wypadanie zębów, wynikające z osłabienia tkanki łącznej (kolagenu), co sprawia, że dziąsła przestają utrzymywać zęby,
- nadżerki, owrzodzenia, stany zapalne i wybroczyny błony śluzowej jamy ustnej,
- nieprzyjemny – związany z gniciem tkanek – zapach z ust.
Szkorbut nie pojawia się natychmiast po zaprzestaniu spożywania witaminy C. Objawy ze strony jamy ustnej i języka występują zazwyczaj po kilku miesiącach utrzymywania się bardzo niskiego poziomu kwasu askorbinowego w osoczu.
| Pamiętaj: Główną jednostką chorobową, będącą wynikiem głębokiego niedoboru witaminy C, jest szkorbut. |
Niedobór kwasu askorbinowego może również powodować obrzęk i przerost języka, może on sprawiać wrażenie powiększonego i „ciężkiego”. Na jego powierzchni mogą być widoczne wybroczyny i krwawe wylewy. Język może przybierać ciemniejszy, purpurowy lub siny odcień. W zaawansowanym stadium deficytu na bocznych krawędziach języka mogą pojawiać się bolesne rany i owrzodzenia, które bardzo trudno się goją.
>> Może Cię zainteresować: Jakie mogą być przyczyny bólu języka?
Niedobór witaminy C – anemia
Brak odpowiedniej podaży kwasu askorbinowego ogranicza wchłanianie żelaza w jelicie cienkim. Prowadzi to do rozwoju anemii z niedoboru żelaza, której towarzyszy osłabienie, apatia oraz spadek wydolności fizycznej. U pacjentów obserwuje się bladą skórę.
>> Sprawdź też: Niedobór żelaza w organizmie: objawy, przyczyny, badania i skutki
Niedobór witaminy C – zaburzenia odporności
Deficyt witaminy C ma wpływ na odporność, objawia się zwiększoną podatnością na infekcje dróg oddechowych oraz nawracającymi stanami zapalnymi.
Infekcja z kolei znacząco wpływa na poziom witaminy C, który w stanie zapalnym ulega obniżeniu. Dlatego profilaktyka zakażeń wymaga spożycia witaminy C z dietą na poziomie zapewniającym przynajmniej odpowiednie, jeśli nie nasycające jej stężenie w osoczu (tj. 100-200 mg/dobę). Suplementacja witaminy C w większych dawkach nie ma wpływu na wzmacnianie odporności.
| To ważne: Aby utrzymać odporność na optymalnym poziomie, wystarczy spożywanie witaminy C z dietą w dawkach rekomendowanych. Większe ilości witaminy C dostarczane z suplementacją nie mają wpływu na zapobieganie infekcjom. |
Skutki niedoboru witaminy C – kości i stawy
Niedobór wpływa negatywnie na strukturę chrząstek i kości, co może manifestować się bólami stawowymi oraz mięśniowymi.
Diagnostyka niedoboru witaminy C – jakie badanie wykonać?
Badaniem diagnostycznym, w którym można stwierdzić niedobór witaminy C, jest oznaczenie jej poziomu we krwi. Badanie wykonuje się na czczo, w godzinach porannych.
Witamina C jest parametrem niestabilnym, z tego powodu, aby wynik mógł być wiarygodny, można je zrobić tylko w punktach ALAB zlokalizowanych przy laboratoriach.
Uzupełnianie niedoborów witaminy C – dieta, suplementacja, leczenie
Zapobieganie niedoborom witaminy C polega na spożywaniu rekomendowanych, odpowiednich do wieku i stanu fizjologicznego, ilości w diecie. Najlepszym źródłem kwasu askorbinowego są warzywa i owoce. Ważne jest aby gościły w menu regularnie, ponieważ witamina C jest dosyć szybko zużywana, organizm nie potrafi jej magazynować. Warto również pamiętać, iż obróbka cieplna niszczy witaminę C, dlatego najlepiej spożywać warzywa i owoce na surowo.
Stosowanie suplementów diety z witaminą C nie ma uzasadnienia, jeśli nie stwierdza się niedoborów. Zbyt duże dawki kwasu askorbinowego nie są zużywane na bieżące funkcjonowanie, nie mogą być również magazynowane. Organizm musi poradzić sobie z ich usuwaniem, co może dodatkowo obciążać układ moczowy i skutkować formowaniem kamieni nerkowych.
Wskazania do suplementacji kwasu askorbinowego
Suplementację witaminy C wprowadza się w konkretnych sytuacjach klinicznych oraz niedoborach, które potwierdzono badaniami lub wywiadem medycznym. Do najważniejszych wskazań należą:
- szkorbut – wymagający terapeutycznych dawek witaminy C,
- palenie tytoniu,
- choroby przewodu pokarmowego, takie jak choroba Crohna czy celiakia,
- niedokrwistość z niedoboru żelaza w celu zwiększenia biodostępności tego pierwiastka w jelicie cienkim,
- intensywny wysiłek fizyczny,
- pomocniczo u pacjentów z oparzeniami i trudno gojącymi się ranami.
Leczenie szkorbutu
Terapia szkorbutu polega na suplementacji witaminy C w dawkach od 500 do 1000 mg dziennie u dorosłych oraz 300 mg u dzieci. Alternatywny schemat sugeruje przyjmowanie od 1 do 2 g dziennie przez pierwsze 3 dni. Następnie stosuje się dawkę 500 mg na dobę przez tydzień, a potem 100 mg na dobę przez 3 miesiące. Należy pamiętać, że często spotyka się współistniejące niedobory innych witamin, co musi zostać uwzględnione w procesie leczenia.
Ogólne objawy deficytu kwasu askorbinowego ustępują szybko, krwawienie często ustaje w ciągu kilku dni. Zmiany dotyczące włosów i skóry wymagają miesięcy na regenerację, uszkodzenia uzębienia, kości oraz stawów mogą wymagać interwencji chirurgicznej. Krwawienie do ciała szklistego może wiązać się z koniecznością wykonania witrektomii.
Zakończenie
Niedobór witaminy C występuje rzadko, ponieważ jest ona łatwo dostępna z dietą. Najważniejszym źródłem tej substancji są surowe warzywa i owoce. Suplementacja witaminy C u osób bez niedoborów nie przynosi pożytku, a może skutkować powstawaniem kamieni nerkowych.
Niedobór witaminy C – sekcja FAQ
Może pojawić się osłabienie odporności i częste infekcje. Brak odpowiedniej ilości witaminy upośledza produkcję kolagenu co m.in. utrudnia gojenie się ran i sprzyja pękaniu naczyń krwionośnych. W skrajnych przypadkach rozwija się szkorbut.
Wchłanianie witaminy C utrudniają choroby zapalne jelit, które zmniejszają przyswajanie wielu substancji odżywczych. Efektywność działania witaminy C ogranicza również wysoki poziom glukozy w organizmie. Jest to efekt podobieństwa strukturalnego obu cząsteczek i wykorzystywania tych samych białek transportowych, w rezultacie nadmiar glukozy ogranicza możliwości działania kwasu askorbinowego.
Szkorbut.
Witamina C wspomaga leczenie anemii z niedoboru żelaza, ponieważ ułatwia wchłanianie tego pierwiastka w przewodzie pokarmowym.
Witamina C przekształca żelazo niehemowe w formę łatwiej przyswajalną przez organizm. Ta synergia zwiększa wchłanianie żelaza nawet o 67% w jednym posiłku, a dzięki temu podnosi jego poziom.
Witamina C może redukować stany zapalne.
Twierdzenie, że witamina C leczy męty, jest często spotykane na portalach promujących suplementy diety, jednak nie znajduje ono bezpośredniego potwierdzenia w rygorystycznych badaniach klinicznych publikowanych w „Journal of Ophthalmology”. Prawdą jest, że witamina C (razem z cynkiem, witaminą E i luteiną) odgrywa ważną rolę w utrzymaniu zdrowia tkanek oka i ochronie przed zaćmą czy degeneracją plamki żółtej (AMD). Męty w oku są zazwyczaj wynikiem naturalnych procesów starzenia i odwarstwiania się ciała szklistego, a nie bezpośrednim, klinicznym objawem niedoboru witaminy C.
Bibliografia
- 1. Gertig H., Przysławski J., Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015
- Lykkesfeldt J, Tveden-Nyborg P. The Pharmacokinetics of Vitamin C. Nutrients. 2019 Oct 9;11(10):2412. doi: 10.3390/nu11102412. PMID: 31601028; PMCID: PMC6835439.
- S. Janda, K. Kasprzyk, J. Wolska, Witamina C – budowa, właściwości, funkcje i występowanie, Pomeranian Journal of Life Sciences, 2015.
- F.E. Harrison, J.M. May, Vitamin C function in the brain: vital role of the ascorbate transporter SVCT2, Free Radical Biology and Medicine, 2009.
- M. Pehlivan, Vitamin C: An Antioxidant Agent, Vitamin C, 2017.
- R. Hurrell, I. Egli, Iron bioavailability and dietary reference values, The American Journal of Clinical Nutrition, 2010.
- Carr AC, Maggini S. Vitamin C and Immune Function. Nutrients. 2017 Nov 3;9(11):1211. doi: 10.3390/nu9111211. PMID: 29099763; PMCID: PMC5707683.
- Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013 Jan 31;2013(1):CD000980. doi: 10.1002/14651858.CD000980.pub4. PMID: 23440782; PMCID: PMC8078152.
- Prakash A. Vitamin C Deficiency: A Review. J Rehabil Res Pract 2021; 2(1):17-20.
- Malo C., Wilson J.X., Glucose modulates vitamin C transport in adult human small intestinal brush border membrane vesicles, „The Journal of Nutrition” 2000.
