Saponiny – czym są, jak działają

Saponiny to naturalne związki obecne w wielu roślinach, które wyróżniają się zdolnością do tworzenia piany w kontakcie z wodą. Występują zarówno w codziennie spożywanej żywności, jak i w roślinach wykorzystywanych w kosmetykach, lekach roślinnych oraz suplementach diety. Ich wpływ na organizm zależy jednak od rodzaju saponiny, jej dawki i źródła pochodzenia.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Spis treści:

1. Saponiny – co to jest?
2. Gdzie występują naturalne saponiny?
3. Jakie są rodzaje saponin?
4. Saponiny – właściwości i działanie
5. Czy saponiny mogą być szkodliwe?
6. Saponiny w diecie i suplementach – na co zwrócić uwagę?
7. Saponiny – podsumowanie informacji

Saponiny – co to jest?

Są to związki należące do glikozydów, zbudowane z części cukrowej oraz aglikonu, nazywanego sapogeniną. Ich nazwa pochodzi od łacińskiego słowa sapo, czyli „mydło”, ponieważ po połączeniu z wodą mogą tworzyć trwałą pianę. Każda saponina ma nieco inną budowę, co przekłada się na jej właściwości fizykochemiczne i biologiczne.

Gdzie występują naturalne saponiny?

Naturalne saponiny są obecne w setkach gatunków roślin. Można znaleźć je przede wszystkim w korzeniach, nasionach, owocach i skórkach łodyg. W roślinach pełnią funkcję ochronną, ograniczając rozwój części drobnoustrojów i odstraszając niektóre szkodniki.

Do ich źródeł należą m.in.:

• fasola;
• soczewica;
• soja;
• owies;
• komosa ryżowa;
• szpinak;
• buraki;
• szparagi;
• żeń-szeń;
• lukrecja;
• kasztanowiec;
• nagietek;
• bluszcz pospolity;
• mydlnica lekarska.

>> Sprawdź także: Żeń-szeń – właściwości i zastosowanie. Na co działa żeń-szeń właściwy?

Jakie są rodzaje saponin?

Saponiny nie tworzą jednorodnej grupy. Ich podział zależy przede wszystkim od budowy aglikonu, czyli niecukrowej części cząsteczki. Na tej podstawie wyróżnia się:

• saponiny triterpenowe – występują głównie w roślinach dwuliściennych. Do tej grupy należą m.in. saponiny wchodzące w skład escyny obecnej w kasztanowcu, ginsenozydy charakterystyczne dla żeń-szenia oraz kwas glicyryzynowy występujący w lukrecji. Poszczególne związki różnią się działaniem, jednak część z nich wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwobrzękowe, przeciwdrobnoustrojowe lub wykrztuśne;
• saponiny steroidowe – są spotykane przede wszystkim w roślinach jednoliściennych. Ich aglikon, czyli sapogenina, ma budowę steroidową. Do steroidowych sapogenin należą diosgenina, hekogenina i smilagenina. Nie oznacza to jednak, że działają tak samo, jak hormony steroidowe. Niektóre sapogeniny wykorzystuje się jako surowce do syntezy określonych substancji farmaceutycznych.

Ze względu na liczbę przyłączonych łańcuchów cukrowych saponiny można dodatkowo podzielić na monodesmozydy, bidesmozydy i tridesmozydy. Podział ten ma znaczenie przede wszystkim chemiczne, ponieważ liczba przyłączonych łańcuchów cukrowych wpływa na rozpuszczalność, aktywność biologiczną i sposób oddziaływania danego związku.

Saponiny – właściwości i działanie

Saponiny działanie zawdzięczają swojej charakterystycznej budowie chemicznej. Dzięki jednoczesnej obecności części hydrofilowej i hydrofobowej mogą obniżać napięcie powierzchniowe wody oraz stabilizować piany i emulsje. Z tego względu są wykorzystywane nie tylko w przemyśle kosmetycznym, ale również spożywczym i farmaceutycznym. Badania wskazują, że wybrane saponiny mogą wykazywać różnorodną aktywność biologiczną. Wiele danych dotyczących ich właściwości pochodzi jednak z badań laboratoryjnych i przedklinicznych, dlatego nie można na ich podstawie wnioskować o takim samym wpływie na organizm człowieka. Działanie saponin zależy także od rodzaju związku i zastosowanej dawki. Do najlepiej poznanych właściwości saponin należą:

• działanie przeciwzapalne – niektóre saponiny mogą ograniczać nasilenie procesów zapalnych, dlatego są przedmiotem badań nad ich wykorzystaniem w preparatach pochodzenia roślinnego;
• wpływ na układ odpornościowy – wybrane związki, m.in. ginsenozydy, w badaniach eksperymentalnych wykazują działanie immunomodulujące, wpływając na aktywność komórek odpornościowych oraz produkcję wybranych cytokin;
• właściwości przeciwdrobnoustrojowe – część saponin może hamować wzrost bakterii i grzybów oraz namnażanie niektórych wirusów, co może wspierać naturalne mechanizmy obronne organizmu;
• działanie antyoksydacyjne – niektóre saponiny mogą neutralizować wolne rodniki, ograniczając stres oksydacyjny i związane z nim uszkodzenia komórek;
• wpływ na metabolizm lipidów – badania sugerują, że niektóre saponiny mogą wspierać utrzymanie prawidłowego stężenia cholesterolu oraz ograniczać wchłanianie tłuszczów w przewodzie pokarmowym;
• działanie wykrztuśne – saponiny obecne m.in. w bluszczu pospolitym i pierwiosnku lekarskim ułatwiają rozrzedzanie wydzieliny zalegającej w drogach oddechowych, wspomagając jej odkrztuszanie.

Warto pamiętać, że nie każda saponina działa w taki sam sposób. Wyniki badań dotyczą konkretnych związków, dlatego nie można przypisywać całej grupie identycznych właściwości biologicznych.

>> Przeczytaj także: Adaptogeny – czym są i jak działają na organizm?

Czy saponiny mogą być szkodliwe?

Saponiny naturalnie występujące w produktach spożywczych są dla większości zdrowych osób bezpieczne i stanowią element codziennej diety. Warto jednak pamiętać, że – podobnie jak wiele innych substancji pochodzenia roślinnego – w dużych ilościach mogą wywoływać działania niepożądane. Najczęściej dotyczą one przewodu pokarmowego i obejmują:

• nudności;
• wzdęcia;
• biegunkę;
• wymioty;
• podrażnienie błony śluzowej żołądka.

Profil bezpieczeństwa zależy od konkretnej saponiny i surowca roślinnego. Na przykład, glicyryzyna obecna w lukrecji, stosowana w nadmiarze lub przez dłuższy czas, może m.in. zwiększać ciśnienie tętnicze i prowadzić do zaburzeń gospodarki potasowej.

Nadmierne spożycie niektórych saponin może również wpływać na wchłanianie niektórych składników mineralnych, m.in. żelaza.

>> To może Cię zainteresować: Suplementacja – świadome budowanie odporności

Saponiny w diecie i suplementach – na co zwrócić uwagę?

Naturalne saponiny są obecne w wielu produktach spożywczych i zazwyczaj nie ma potrzeby ograniczania ich w codziennej diecie. Występują m.in. w roślinach strączkowych, owsie, komosie ryżowej czy niektórych ziołach. Co więcej, moczenie, płukanie i gotowanie nasion roślin strączkowych pozwala zmniejszyć zawartość części saponin oraz innych związków antyodżywczych.

Większą ostrożność warto zachować w przypadku suplementów diety zawierających skoncentrowane ekstrakty roślinne. Przed ich zakupem dobrze jest zwrócić uwagę na:

• standaryzację ekstraktu i zawartość substancji aktywnych;
• zalecane dawkowanie oraz czas stosowania;
• przeciwwskazania podane przez producenta;
• możliwe interakcje z przyjmowanymi lekami i innymi suplementami.

Osoby przewlekle chore, kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz osoby stosujące leki na stałe powinny przed rozpoczęciem suplementacji skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Saponiny – podsumowanie informacji

Podsumowując, saponiny to naturalne związki roślinne o złożonej budowie i szerokim spektrum działania. Występują w wielu produktach spożywczych oraz roślinach wykorzystywanych w ziołolecznictwie, kosmetyce i farmacji. Badania wskazują, że wybrane saponiny wykazują różnorodną aktywność biologiczną, m.in. przeciwzapalną, przeciwdrobnoustrojową i przeciwutleniającą, a także mogą wpływać na metabolizm lipidów. Preparaty z niektórych surowców zawierających saponiny wykazują również działanie wykrztuśne. Działanie saponin zależy jednak od konkretnego rodzaju związku i zastosowanej dawki.

Opieka merytoryczna: lek. Maria Wydra

Bibliografia

1. A. Said Ashour i in., A review on saponins from medicinal plants: chemistry, isolation, and determination, „Journal of Nanomedicine Research” 2019, nr 7(4), s. 282-288.
2. Bouzier A. et al., The Impact of Saponins on Health-Review, Biointerface Research in Applied Chemistry, Volume 13, Issue 4, 2023, 362.
3. Timilsena YP, Phosanam A, Stockmann R. Perspectives on Saponins: Food Functionality and Applications. Int J Mol Sci. 2023 Aug 31;24(17):13538.
4. Kurej J., Różne oblicza saponin, „Chemia w szkole”, 3/2022.
5. https://biotechnologia.pl/kosmetologia/saponiny-biosurfaktanty-o-zdolnosciach-stabilizacji-pian-i-emulsji,16266 [dostęp: 06.08.2026]