Foliany – czym są i czym różnią się od kwasu foliowego?

Foliany należą do witamin z grupy B i są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu na każdym etapie życia. Szczególnego znaczenia nabierają w okresach intensywnego wzrostu i podziałów komórkowych, m.in. podczas ciąży. Choć pojęcia „foliany” i „kwas foliowy” bywają stosowane zamiennie, nie oznaczają dokładnie tego samego. Czym różnią się poszczególne formy witaminy B9, gdzie występują i kiedy warto oznaczyć ich stężenie?

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Spis treści:

1. Co to są foliany?
2. Foliany a kwas foliowy – czym się różnią?
3. Aktywne foliany – co to znaczy?
4. Foliany – właściwości i rola w organizmie
5. Foliany – gdzie występują? Źródła w diecie
6. Zapotrzebowanie na foliany – ile witaminy B9 potrzebuje organizm?
7. Foliany w ciąży – dlaczego są ważne?
8. Kiedy należy zbadać poziom folianów?
9. Kwas foliowy czy MTHFR – którą formę wybrać w suplementacji?
10.  Zakończenie

Co to są foliany?

Foliany to grupa naturalnie występujących związków zaliczanych do witaminy B9. Obejmuje wiele związków o podobnej aktywności biologicznej, m.in. tetrahydrofolian (THF) i 5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF). 5-MTHF jest główną formą folianów występującą w osoczu, która stanowi ponad 98% wszystkich folianów krążących we krwi. To właśnie ta forma jest biologicznie aktywna i bierze bezpośredni udział w kluczowych dla życia procesach.

Foliany a kwas foliowy – czym się różnią?

Podstawowa różnica między folianami a kwasem foliowym leży w ich pochodzeniu i budowie chemicznej. Kwas foliowy jest syntetyczną, utlenioną formą witaminy B9, występującą w suplementach oraz żywności fortyfikowanej. Foliany naturalnie obecne w żywności występują natomiast głównie jako pochodne tetrahydrofolianu (THF), czyli zredukowane formy witaminy B9.

Różnią się również biodostępnością. Foliany należą do witamin bardzo wrażliwych na działanie wielu czynników (m.in. wysokiej temperatury), dlatego ich straty w żywności sięgają ponad 50%. Syntetyczny kwas foliowy jest natomiast stabilniejszy i lepiej przyswajalny przez organizm. Jego biodostępność jest znacznie większa niż folianów naturalnie występujących w żywności – wchłania się prawie w 100%.

Aktywne foliany – co to znaczy?

Określenie „aktywny folian” najczęściej odnosi się do takiej formy, która jest już biologicznie gotowa do użycia przez komórki. Aby organizm mógł foliany wykorzystać do procesów życiowych, musi zostać przekształcony w złożonym procesie biochemicznym w aktywny folian 5-metylotetrahydrofolian, czyli 5-MTHF. Tylko ta forma jest w organizmie aktywna biologicznie i może być natychmiast włączona w reakcje, takie jak regulacja poziomu homocysteiny czy synteza DNA.

Foliany – właściwości i rola w organizmie

Foliany pełnią funkcję koenzymów w reakcjach przenoszenia jednostek jednowęglowych. Są niezbędne do syntezy DNA i RNA, prawidłowych podziałów komórkowych oraz metabolizmu aminokwasów. Uczestniczą również w przemianie homocysteiny do metioniny. Dzięki temu odgrywają istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu krwiotwórczego i nerwowego oraz w procesach wzrostu i regeneracji tkanek.

>> Przeczytaj też: Co to jest homocysteina i jaką pełni funkcję w organizmie? Jak obniżyć jej poziom?

Ich niedobór może zaburzać powstawanie prawidłowych krwinek czerwonych i prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej. Wrażliwe na niedostateczną podaż folianów są więc tkanki, w których intensywnie zachodzą podziały komórkowe, co ma szczególne znaczenie na wczesnym etapie ciąży, kiedy komórki rozwijającego się zarodka intensywnie się dzielą i różnicują.

>> Sprawdź też: Diagnostyka niedoborów kwasu foliowego. Niedokrwistość megaloblastyczna

Foliany – gdzie występują? Źródła w diecie

Do produktów szczególnie bogatych w foliany należą, przede wszystkim, zielone warzywa liściaste, takie jak szpinak, jarmuż i sałata, a także kapusta, brokuły, brukselka oraz nasiona roślin strączkowych. Istotnym źródłem folianów są również produkty pochodzenia zwierzęcego, w tym jaja, sery długodojrzewające i podroby, zwłaszcza wątroba. 

Warto pamiętać, że naturalnie występujące w żywności foliany są związkami wrażliwymi na działanie wysokiej temperatury, światła oraz długotrwałe przechowywanie produktów. Podczas przygotowywania i przechowywania żywności ich straty mogą sięgać nawet 80%. Z tego względu warto regularnie uwzględniać w jadłospisie świeże warzywa oraz produkty poddawane możliwie krótkiej i łagodnej obróbce termicznej, np. gotowaniu na parze.

Zapotrzebowanie na foliany – ile witaminy B9 potrzebuje organizm?

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę B9 zależy od wieku i stanu fizjologicznego. Normy polskie na foliany ustalone na poziomie zalecanego spożycia (podawane jako równoważnik folianów – µg) wynoszą:

• dzieci (1-12 lat): 150 – 300 µg,
• młodzież i dorośli (≥13 lat): 400 µg,
• kobiety w ciąży: 600 µg,
• kobiety karmiące piersią: 500 µg.

Większe zapotrzebowanie na foliany może występować również u osób z zaburzeniami wchłaniania, a także w związku ze stosowaniem niektórych leków oraz w okresach zwiększonego zapotrzebowania organizmu na witaminę B9.

Foliany w ciąży – dlaczego są ważne?

Odpowiednia podaż kwasu foliowego, szczególnie w okresie około- i przedkoncepcyjnym (3 miesiące przed zajściem w ciążę oraz w pierwszym trymestrze), ma kluczowe znaczenie dla profilaktyki wad cewy nerwowej u płodu, takich jak rozszczep kręgosłupa. Wynika to z tego, że zamknięcie cewy nerwowej, z której rozwijają się mózg i rdzeń kręgowy zachodzi w pierwszych tygodniach po zapłodnieniu, często zanim kobieta dowie się o ciąży.

Z tego względu zaleca się rozpoczęcie suplementacji folianów jeszcze przed planowanym poczęciem i jej kontynuowanie w okresie ciąży. Zgodnie ze stanowiskiem Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników z 2024 roku zalecenia dotyczące suplementacji w okresie przedkoncepcyjnym, podczas ciąży i w połogu obejmują również aktywne formy folianów. Rodzaj preparatu oraz jego dawkę należy dobierać indywidualnie, z uwzględnieniem czynników zwiększających ryzyko niedoboru folianów.

>> Przeczytaj też: Kwas foliowy w ciąży – dlaczego jest tak ważny i co warto wiedzieć o suplementacji?

Kiedy należy zbadać poziom folianów?

Badanie poziomu folianów (witaminy B9) warto rozważyć, przede wszystkim, przy podejrzeniu niedoboru oraz u osób z grup zwiększonego ryzyka, m.in. kobiet planujących ciążę, osób z zaburzeniami wchłaniania (np. celiakią, chorobą Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego), chorobami wątroby lub nerek, po operacjach bariatrycznych, z otyłością, podwyższonym stężeniem homocysteiny lub objawami niedokrwistości.

Na niedobór mogą być również bardziej narażone osoby nadużywające alkoholu, palące papierosy oraz przyjmujące niektóre leki, m.in. metforminę, metotreksat czy leki przeciwpadaczkowe. Oznaczenie folianów pomaga ocenić ich zasoby w organizmie i może być pomocne w ustaleniu dalszego postępowania.

>> Przeczytaj też: Możliwości oznaczania stężenia kwasu foliowego w organizmie – surowica, krwinki czerwone

Kwas foliowy czy MTHFR – którą formę wybrać w suplementacji?

Wybór odpowiedniej formy suplementu zależy od kilku czynników. U osób zdrowych, bez problemów metabolicznych, standardowa suplementacja kwasem foliowym może być skuteczna, ponieważ organizm jest w stanie go przekształcić w aktywną formę. Jednak część populacji posiada wariant genetyczny MTHFR, który obniża aktywność enzymu odpowiedzialnego za tę konwersję. U tych osób suplementacja kwasem foliowym może być nieefektywna.

Dlatego, u osób z polimorfizmem MTHFR, kobiet w ciąży (gdzie ryzyko wad cewy nerwowej musi być minimalizowane) oraz pacjentów z potwierdzonym niedoborem, zaleca się wybór suplementów zawierających aktywne foliany 5-MTHF. Gwarantują wówczas natychmiastową dostępność witaminy dla organizmu. Wybierając preparat, należy zwracać uwagę, przede wszystkim, na indywidualne zalecenia.

Zakończenie

Foliany, czyli witamina B9, są niezbędne dla syntezy materiału genetycznego, prawidłowych podziałów komórkowych i metabolizmu homocysteiny. Ich odpowiednia podaż ma szczególne znaczenie w okresie planowania ciąży i podczas jej pierwszych tygodni. Podstawą pozostaje dieta bogata w naturalne źródła folianów, natomiast w określonych przypadkach zalecana jest suplementacja. Kontrola stężenia folianów może być szczególnie istotna u osób należących do grup zwiększonego ryzyka ich niedoboru. Pozwala to ocenić stan odżywienia organizmu oraz – jeśli jest to potrzebne – dobrać odpowiednią formę i dawkę suplementacji.

Bibliografia

1. Seremak-Mrozikiewicz A, Bomba-Opoń D, Drews K, Kaczmarek P, Wielgoś M, Sieroszewski P. Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny oraz witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna. 2024;9(2):154–156.
2. Rychlik E., Stoś K., Woźniak A., Mojska H., Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2024.
3. Venn BJ, Green TJ, Moser R, et al. Comparison of the effect of low-dose supplementation with L-5-methyltetrahydrofolate or folic acid on plasma homocysteine: a randomized placebo-controlled study. Am J Clin Nutr. 2003; 77(3): 658–662.