Badanie ogólne moczu pozwala ocenić nie tylko funkcjonowanie układu moczowego, ale również wykryć niektóre nieprawidłowości dotyczące pracy nerek. Jednym z elementów ocenianych w osadzie moczu są wałeczki – mikroskopijne struktury powstające w kanalikach nerkowych. Ich obecność nie zawsze oznacza chorobę, jednak rodzaj i liczba wałeczków mogą dostarczać istotnych informacji o stanie nerek.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> wałeczki moczowe powstają w kanalikach nerkowych, a ich budowa może wskazywać na charakter zachodzących w nich procesów, >> pojedyncze wałeczki szkliste mogą występować u zdrowych osób, szczególnie po wysiłku fizycznym, podczas gorączki lub odwodnienia, >> wałeczki ziarniste, zwłaszcza liczne i gruboziarniste, częściej wiążą się z uszkodzeniem struktur nerkowych, >> interpretacja wyniku wymaga uwzględnienia pozostałych parametrów moczu, czynności nerek oraz objawów pacjenta, >> utrzymujące się nieprawidłowości mogą wymagać dodatkowych badań laboratoryjnych. |
Spis treści:
- Czym są wałeczki w moczu i jak powstają?
- Wałeczki szkliste w moczu – co oznaczają?
- Wałeczki ziarniste w moczu – co mogą oznaczać?
- Wałeczki szklisto-ziarniste w moczu – jak interpretować wynik?
- Wałeczki szkliste a ziarniste – czym się różnią?
- Jakie inne rodzaje wałeczków mogą występować w moczu?
- Co zrobić, jeśli w badaniu moczu wykryto wałeczki?
- Kiedy wałeczki w moczu mogą wskazywać na chorobę nerek?
Czym są wałeczki w moczu i jak powstają?
Wałeczki moczowe to cylindryczne struktury tworzące się wewnątrz kanalików nerkowych. Ich podstawowym składnikiem jest uromodulina, nazywana również białkiem Tamma-Horsfalla, naturalnie wytwarzana przez komórki nabłonka nerkowego.
W określonych warunkach białko to wytrąca się, tworząc strukturę przypominającą odlew wnętrza kanalika. Do powstałej matrycy mogą przyłączać się inne składniki, między innymi komórki nabłonkowe, krwinki czy fragmenty białek. W ten sposób powstają różne rodzaje wałeczków, które następnie są wydalane z moczem. Ich tworzeniu sprzyjają przede wszystkim:
- zagęszczenie moczu związane z odwodnieniem lub ograniczonym wydalaniem płynów,
- kwaśny odczyn moczu, ułatwiający wytrącanie białek,
- spowolniony przepływ moczu przez kanaliki nerkowe,
- zwiększona ilość białek obecnych w moczu kanalikowym,
- gorączka i intensywny wysiłek fizyczny, wpływające na gospodarkę wodną organizmu.
Ponieważ wałeczki powstają bezpośrednio w nerkach, ich identyfikacja podczas mikroskopowej oceny osadu moczu może pomóc w rozpoznawaniu niektórych chorób tego narządu.
>> Sprawdź także: Mocz – jak powstaje, kiedy zrobić badanie i jak się przygotować?
Wałeczki szkliste w moczu – co oznaczają?
Wałeczki szkliste, określane również jako hialinowe, są najczęściej spotykanym rodzajem wałeczków moczowych. Składają się głównie z uromoduliny, a pod mikroskopem mają postać przezroczystych, jednorodnych struktur. Obecność wałeczków szklistych w moczu nie musi świadczyć o uszkodzeniu nerek. Mogą pojawiać się przejściowo w sytuacjach, w których dochodzi do zagęszczenia moczu lub zmian przepływu krwi przez nerki.
Dotyczy to między innymi odwodnienia, intensywnego treningu, gorączki oraz stosowania niektórych leków moczopędnych. Większa liczba wałeczków szklistych, szczególnie przy współistniejącym białkomoczu lub krwinkomoczu, wymaga jednak dokładniejszej oceny.
Pojedyncze wałeczki szkliste w moczu – czy są powodem do niepokoju?
Stwierdzenie pojedynczych wałeczków szklistych u osoby bez dolegliwości zazwyczaj nie stanowi powodu do niepokoju. W wielu laboratoriach za dopuszczalną uznaje się obecność około 0–2 wałeczków w polu widzenia przy małym powiększeniu mikroskopowym, choć wartości referencyjne zależą od metody badania.
Jeżeli pozostałe parametry moczu są prawidłowe, a pacjent nie zgłasza objawów, wynik może odzwierciedlać przejściowe zmiany fizjologiczne. Istotne znaczenie ma jednak to, czy wałeczki pojawiają się jednorazowo, czy są wykrywane również w kolejnych badaniach.
Wałeczki ziarniste w moczu – co mogą oznaczać?
W przeciwieństwie do wałeczków szklistych wałeczki ziarniste zawierają dodatkowo materiał pochodzący między innymi z rozpadu komórek oraz białek obecnych w kanalikach nerkowych. W obrazie mikroskopowym widoczne są charakterystyczne ziarnistości, na podstawie których wyróżnia się wałeczki drobnoziarniste i gruboziarniste.
Pojedyncze wałeczki drobnoziarniste mogą sporadycznie występować po intensywnym wysiłku. Liczne wałeczki ziarniste, szczególnie gruboziarniste, częściej wskazują jednak na procesy uszkadzające miąższ nerek. Mogą pojawiać się między innymi w przebiegu:
- ostrego uszkodzenia nerek;
- kłębuszkowego zapalenia nerek;
- odmiedniczkowego zapalenia nerek;
- przewlekłej choroby nerek;
- uszkodzenia nerek wywołanego lekami lub substancjami toksycznymi;
- schorzeń przebiegających z nasilonym białkomoczem.
Szczególne znaczenie diagnostyczne mają liczne, ciemne wałeczki ziarniste, które mogą towarzyszyć ostremu uszkodzeniu cewek nerkowych. Ich wykrycie nie pozwala jednak samodzielnie określić przyczyny ani stopnia zaawansowania choroby.
>> Zobacz też: Dobowa zbiórka moczu – czym jest i w jakim celu się ją wykonuje?
Wałeczki szklisto-ziarniste w moczu – jak interpretować wynik?
Wałeczki szklisto-ziarniste mają cechy pośrednie pomiędzy wałeczkami szklistymi a ziarnistymi. Ich białkowa struktura zawiera ziarnistości, które mogą pochodzić z materiału komórkowego lub białkowego.
Znaczenie takiego wyniku zależy przede wszystkim od liczby wałeczków oraz współistniejących nieprawidłowości. Pojedyncze struktury mogą występować przejściowo, natomiast ich większa liczba, zwłaszcza w połączeniu z białkomoczem, krwinkomoczem lub nieprawidłowym stężeniem kreatyniny, może sugerować uszkodzenie nerek. Nie należy jednak utożsamiać obecności wałeczków szklisto-ziarnistych z konkretną jednostką chorobową.
>> Sprawdź również: Nerki – położenie, budowa, funkcje, najczęstsze choroby nerek
Wałeczki szkliste a ziarniste – czym się różnią?
Podstawowa różnica pomiędzy tymi strukturami dotyczy ich budowy oraz znaczenia klinicznego.
| Cecha | Wałeczki szkliste | Wałeczki ziarniste |
| Budowa | Głównie uromodulina | Uromodulina i materiał ziarnisty |
| Wygląd | Przezroczyste, jednorodne | Widoczne drobne lub grube ziarnistości |
| Występowanie u zdrowych osób | Stosunkowo częste | Sporadyczne |
| Znaczenie diagnostyczne | Często związane z zagęszczeniem moczu | Częściej związane z uszkodzeniem nerek |
| Konieczność dalszej oceny | Zależna od liczby i pozostałych wyników | Szczególnie istotna przy licznych wałeczkach |
Sam rodzaj wałeczków nie wystarcza do postawienia diagnozy, ale pomaga lekarzowi określić, czy wynik może mieć charakter przejściowy, czy wymaga poszerzenia diagnostyki.
Jakie inne rodzaje wałeczków mogą występować w moczu?
Oprócz wałeczków szklistych i ziarnistych w osadzie moczu można wykryć struktury zawierające różne elementy komórkowe. Ich obecność często dostarcza bardziej szczegółowych informacji o procesach zachodzących w nerkach. Do najważniejszych należą:
- wałeczki erytrocytarne – zawierają krwinki czerwone i mogą wskazywać na krwawienie pochodzenia nerkowego, szczególnie w przebiegu kłębuszkowego zapalenia nerek;
- wałeczki leukocytarne – zawierają krwinki białe i występują między innymi w odmiedniczkowym oraz śródmiąższowym zapaleniu nerek;
- wałeczki nabłonkowe – zawierają komórki nabłonka kanalików i mogą świadczyć o ich uszkodzeniu;
- wałeczki tłuszczowe – zawierają krople tłuszczu i mogą towarzyszyć zespołowi nerczycowemu;
- wałeczki woskowe – są związane ze znacznym zastojem moczu w kanalikach i mogą występować w zaawansowanych chorobach nerek.
Co zrobić, jeśli w badaniu moczu wykryto wałeczki?
Pierwszym krokiem powinna być ocena całego wyniku badania moczu, a nie wyłącznie informacji o obecności wałeczków. Lekarz uwzględnia ich rodzaj i liczbę, pozostałe parametry laboratoryjne, objawy oraz choroby współistniejące. W zależności od sytuacji może zalecić:
- Powtórzenie badania ogólnego moczu – szczególnie jeśli pierwszą próbkę pobrano po intensywnym wysiłku, podczas gorączki lub odwodnienia.
- Oznaczenie kreatyniny we krwi i obliczenie eGFR – w celu oceny funkcji filtracyjnej nerek.
- Ocenę albuminurii, np. wskaźnika ACR – pozwalającą wykryć zwiększone wydalanie albuminy z moczem.
- Dodatkowe badania, takie jak posiew moczu lub USG nerek, jeśli wskazują na to objawy i wyniki wcześniejszej diagnostyki.
W przypadku powtarzania badania należy pobrać poranną próbkę moczu ze środkowego strumienia, po uprzedniej higienie okolic intymnych. Materiał powinien zostać dostarczony do laboratorium możliwie szybko, najlepiej w ciągu dwóch godzin.
>> Przeczytaj także: Choroby nerek – objawy, przyczyny i diagnostyka chorób nerek
Kiedy wałeczki w moczu mogą wskazywać na chorobę nerek?
Podejrzenie choroby nerek wzrasta, gdy obecności wałeczków towarzyszą inne nieprawidłowości laboratoryjne lub objawy kliniczne. Szczególnie istotne są utrzymujący się białkomocz, krwinkomocz, zwiększone stężenie kreatyniny oraz obniżona wartość eGFR. Na potrzebę pilniejszej oceny mogą wskazywać również:
- obrzęki;
- nadciśnienie tętnicze;
- zmniejszenie ilości oddawanego moczu;
- nasilone osłabienie.
Nagły znaczny spadek diurezy wymaga pilnej pomocy medycznej. Warto pamiętać, że choroby nerek mogą przez długi czas rozwijać się bez wyraźnych dolegliwości. Dlatego u osób z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym lub innymi czynnikami ryzyka szczególne znaczenie ma regularna kontrola funkcji nerek, nawet jeśli nie występują niepokojące objawy.
Opieka merytoryczna: lek. Kacper Staniszewski
Bibliografia
- Bil-Lula I., Ćwiklińska A., Kamińska D. et all. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej dotyczące badania upostaciowionych elementów moczu w medycznym laboratorium diagnostycznym, Diagn. Lab. 2019, 55(3), str. 145-198
- Andrzej Więcek, Teresa Nieszporek, „ Choroby nerek – kompendium ”, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2019.
- Higuchi S, Kabeya Y, Matsushita K, Yamasaki S, Ohnishi H, Yoshino H. Urinary cast is a useful predictor of acute kidney injury in acute heart failure. Sci Rep. 2019 Mar 13;9(1):4352.
