Jakie są najczęstsze przyczyny nowotworów?

Nowotwory stanowią jedną z najpoważniejszych chorób współczesnej medycyny, a ich rozwój jest wynikiem złożonej interakcji czynników biologicznych, środowiskowych i związanych ze stylem życia. Zrozumienie, co dokładnie zwiększa ryzyko powstania zmian nowotworowych, pozwala nie tylko lepiej identyfikować osoby szczególnie narażone, lecz także skuteczniej prowadzić działania profilaktyczne.

Spis treści:

1. Co powoduje raka? Najważniejsze grupy czynników
2. Czynniki genetyczne i dziedziczne
3. Styl życia a ryzyko rozwoju nowotworów
4. Czynniki środowiskowe, które mogą powodować nowotwory
5. Przewlekłe stany zapalne i choroby zwiększające ryzyko raka
6. Infekcje prowadzące do rozwoju nowotworów
7. Hormony a rozwój nowotworów
8. Czy można mieć wpływ na rozwój raka?
9. Diagnostyka i profilaktyka nowotworów

Co powoduje raka? Najważniejsze grupy czynników

Nowotwór to choroba wynikająca z niekontrolowanego namnażania komórek, które utraciły zdolność do prawidłowej regulacji wzrostu i podziału. Proces ten rozpoczyna się zazwyczaj od nagromadzenia mutacji genetycznych, prowadzących do zaburzeń funkcjonowania komórki i wymknięcia się spod nadzoru organizmu. Do powstawania tych zmian przyczyniają się różne czynniki — wrodzone i nabyte — obejmujące zarówno predyspozycje genetyczne, jak i wpływy środowiskowe czy związane ze stylem życia.

>> Przeczytaj także: Najczęstsze nowotwory u kobiet i mężczyzn

Czynniki genetyczne i dziedziczne

Czynniki genetyczne i dziedziczne odgrywają kluczową rolę w inicjacji i rozwoju nowotworów, ponieważ to właśnie geny regulują fundamentalne procesy komórkowe, decydując o tempie podziałów, różnicowaniu czy zdolności komórki do naprawy uszkodzeń. Gdy w materiale genetycznym dochodzi do mutacji – czy to na skutek działania czynników środowiskowych, czy w wyniku odziedziczenia wadliwej informacji – komórka może utracić kontrolę nad własnym cyklem życiowym.

Tak powstaje przestrzeń dla procesu karcynogenezy, czyli stopniowego gromadzenia zmian prowadzących do jej nieograniczonego wzrostu. Dziedziczne warianty patogenne, jak mutacje w genach BRCA1 i BRCA2, znacznie zwiększają ryzyko rozwoju określonych nowotworów, między innymi raka piersi i jajnika, ponieważ już od urodzenia ustawiają „wyjściowy” poziom uszkodzeń bliżej granicy, przy której komórka traci zdolność prawidłowego funkcjonowania. Predyspozycje te mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie, co tłumaczy rodzinne skupiska zachorowań i podkreśla wagę świadomej oceny własnego ryzyka.

>> Przeczytaj także: Diagnostyka BRCA1 i BRCA2 – pełne sekwencjonowanie genów metodą NGS

Styl życia a ryzyko rozwoju nowotworów

Styl życia stanowi jeden z najistotniejszych, a jednocześnie najbardziej modyfikowalnych elementów wpływających na ryzyko rozwoju chorób nowotworowych. Coraz więcej badań wskazuje, że brak aktywności fizycznej i siedzący tryb życia nie tylko sprzyjają otyłości, ale również zaburzają wiele procesów metabolicznych, które w dłuższej perspektywie mogą inicjować karcynogenezę.

Przykładowo, wyniki brytyjskich i skandynawskich analiz pokazują, że regularny ruch – nawet w postaci półgodzinnego spaceru lub jazdy na rowerze – znacząco obniża ryzyko zachorowania i zgonu z powodu nowotworów, a w niektórych przypadkach może zwiększać szanse przeżycia nawet o jedną trzecią.

Mechanizm ochronnego działania aktywności fizycznej jest wielopłaszczyznowy:

• usprawnienie perystaltyki jelit ogranicza kontakt potencjalnie rakotwórczych związków z błoną śluzową;
• zmniejszony poziom tkanki tłuszczowej obniża stężenie hormonów prozapalnych i insulinopodobnych czynników wzrostu;
• regularny wysiłek redukuje przewlekłe stany zapalne sprzyjające transformacji nowotworowej.

Ponadto silnym karcynogenem pozostaje dym tytoniowy, odpowiedzialny za znaczną część zgonów nowotworowych w krajach rozwiniętych. Zawarte w nim toksyny łatwo przenikają do tkanek, gdzie inicjują zmiany prowadzące do rozwoju wielu typów nowotworów.

Czynniki środowiskowe, które mogą powodować nowotwory

Czynniki środowiskowe mogą znacząco zwiększać ryzyko powstawania nowotworów, głównie poprzez wywoływanie mutacji w materiale genetycznym komórek. Również spaliny silników Diesla, uznane przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem za rakotwórcze, zwiększają ryzyko raka płuca, zwłaszcza u osób narażonych zawodowo na ich długotrwałe wdychanie. Choć ich wpływ jest mniejszy niż palenia, mogą odpowiadać za 5–7% przypadków tego nowotworu u osób niepalących.

Przewlekłe stany zapalne i choroby zwiększające ryzyko raka

Przewlekły stan zapalny, choć stanowi element naturalnej obrony organizmu, w dłuższej perspektywie może przekształcić się w cichy mechanizm napędzający proces nowotworzenia. Gdy bodziec zapalny utrzymuje się miesiącami lub latami, komórki odpornościowe nieustannie produkują cytokiny prozapalne oraz reaktywne formy tlenu, które mogą uszkadzać DNA i zaburzać prawidłowy cykl komórkowy.

W takich warunkach zwiększa się podatność tkanek na mutacje, a tym samym rośnie ryzyko powstania zmian przednowotworowych. Stąd obserwowany związek pomiędzy chorobami zapalnymi jelit a rakiem jelita grubego, przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby a rakiem wątroby czy zapaleniem żołądka spowodowanym przez Helicobacter pylori a nowotworami żołądka.

>> Może Cię też zainteresować: Stan zapalny i rola leukocytów

Infekcje prowadzące do rozwoju nowotworów

Niektóre infekcje wirusowe i bakteryjne mogą znacząco zwiększać ryzyko nowotworów, przede wszystkim poprzez wywoływanie przewlekłego stanu zapalnego lub bezpośrednią ingerencję w procesy podziału komórkowego. Do najlepiej poznanych przykładów należą:

• Helicobacter pylori – przewlekłe zakażenie tą bakterią prowadzi do długotrwałego zapalenia błony śluzowej żołądka, co u części osób może skutkować rozwojem raka żołądka lub chłoniaka MALT;
• wirusy zapalenia wątroby typu B i C (HBV, HCV) – uszkadzają komórki wątroby, zwiększając ryzyko raka tego narządu nawet kilkudziesięciokrotnie; w przypadku HCV rośnie także ryzyko innych nowotworów, niezależnie od stylu życia pacjenta;
• wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) – typy wysokiego ryzyka, zwłaszcza 16 i 18, mogą prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy, a także niektórych nowotworów gardła i okolic narządów płciowych; większość zakażeń przebiega bezobjawowo, dlatego kluczowe znaczenie mają badania przesiewowe i szczepienia.

>> Przeczytaj też: HPV u mężczyzny – objawy, diagnostyka, profilaktyka

Hormony a rozwój nowotworów

Hormony, które na co dzień regulują kluczowe procesy życiowe, mogą w sytuacji zaburzonej równowagi sprzyjać rozwojowi nowotworów. Wpływają na:

• tempo podziałów komórkowych;
• ich dojrzewanie;
• mikrośrodowisko tkanek.

Z tego względu ich nadmiar lub nieprawidłowa aktywność receptorów hormonalnych może prowadzić do niekontrolowanej proliferacji i zwiększać podatność komórek na mutacje. Dobitnym przykładem jest rola estrogenów w raku piersi czy przewaga estrogenów nad progesteronem w raku trzonu macicy, a także androgenów w raku prostaty. Zaburzenia hormonalne odgrywają rolę również w nowotworach tarczycy oraz jajnika, gdzie brak owulacji i długotrwała stymulacja hormonalna tworzą sprzyjające warunki do transformacji nowotworowej.

>> Sprawdź: Rak a badanie krwi – co może wskazywać na nowotwór?

Czy można mieć wpływ na rozwój raka?

Choć nie na wszystkie czynniki ryzyka mamy wpływ – jak genetyka czy procesy związane ze starzeniem organizmu – to ogromna część działań profilaktycznych pozostaje w naszych rękach. Kluczowe elementy profilaktyki obejmują:

• utrzymanie prawidłowej masy ciała – redukuje przewlekły stan zapalny i normalizuje gospodarkę hormonalną;
• unikanie palenia tytoniu i ekspozycji na dym papierosowy – eliminuje jeden z najsilniejszych, udowodnionych czynników rakotwórczych;
• zdrową, zróżnicowaną dietę – bogatą w warzywa, błonnik i nienasycone kwasy tłuszczowe, a ubogą w produkty wysoko przetworzone;
• ograniczenie alkoholu – zmniejsza ryzyko m.in. raka wątroby, piersi i przełyku;
• regularne badania profilaktyczne – pozwalają wykryć zmiany na wczesnym etapie, kiedy leczenie jest najbardziej skuteczne;
• szczepienia i zapobieganie infekcjom – zwłaszcza przeciw HPV i HBV, które należą do infekcji zwiększających ryzyko nowotworów.

Diagnostyka i profilaktyka nowotworów

Skuteczna profilaktyka nowotworowa opiera się na połączeniu świadomego stylu życia z regularną diagnostyką, a wczesne wykrycie zmian często decyduje o powodzeniu terapii. Do kluczowych elementów profilaktyki należą:

• badania krwi – morfologia, OB/CRP czy profil metaboliczny mogą ujawnić stany zapalne, niedokrwistość lub zaburzenia funkcji narządów, które bywają wczesnymi manifestacjami rozwijającego się procesu nowotworowego;
• markery nowotworowe – takie jak PSA, CA-125 czy CEA, wspierają ocenę ryzyka i monitorowanie choroby, choć wymagają interpretacji w kontekście objawów i badań obrazowych;
• badania genetyczne – szczególnie istotne u osób z obciążonym wywiadem rodzinnym; wykrycie mutacji predysponujących (np. BRCA1/2) pozwala wdrożyć ukierunkowaną profilaktykę;
• testy mikrobiologiczne i wirusologiczne – diagnostyka HPV czy HBV/HCV ma kluczowe znaczenie, ponieważ infekcje te zwiększają ryzyko określonych nowotworów;
• regularny screening laboratoryjno-obrazowy – cytologia, mammografia, PSA poprzedzone badaniami krwi czy testami przesiewowymi umożliwiają wykrycie zmian na etapie, gdy leczenie jest najbardziej skuteczne.

Podsumowując, choć rozwój nowotworów wynika z działania wielu nakładających się czynników, to świadoma profilaktyka i regularna diagnostyka pozwalają realnie ograniczyć ryzyko choroby. Dbałość o styl życia, kontrola narażenia na czynniki środowiskowe oraz wykorzystanie badań laboratoryjnych i przesiewowych ułatwiają wczesne wykrycie zmian i zwiększają skuteczność leczenia.

Opieka merytoryczna: lek. Kacper Staniszewski

Bibliografia

1. Tuchomska P., Worach-Kardas H., Marcinkowski J.T., Najczęstsze nowotwory złośliwe w Polsce – główne czynniki ryzyka i możliwości optymalizacji działań profilaktycznych, Probl Hig Epidemiol 2013, 94(2): 166-171.
2. Greten F.R. i Grivennikov S.I. Inflammation and Cancer: Triggers, Mechanisms and Consequences. Immunity. 2019 Jul 16;51(1):27-41.
3. https://onkologia.org.pl/pl/aktywnosc-fizyczna [dostęp: 10.12.2025]
4. https://onkologia.org.pl/pl/substancje-rakotworcze [dostęp: 10.12.2025]
5. https://www.zwrotnikraka.pl/ktore-nowotwory-sa-dziedziczne/ [dostęp: 10.12.2025]
6. https://www.termedia.pl/reumatologia/Wplyw-przewleklego-procesu-zapalnego-na-smiertelnosc-w-przebiegu-choroby-nowotworowej-u-chorych-z-RZS,21752.html [dostęp: 10.12.2025]
7. https://biotechnologia.pl/farmacja/wirus-hcv-zwieksza-ryzyko-raka-nie-tylko-watroby,15261 [dostęp: 10.12.2025]