Artykuł powstał 27.07.2023 r., ostatnia aktualizacja: 12.01.2026 r.
Leukocyty, czyli krwinki białe to komórki krwi, których główną funkcją jest obrona organizmu przed infekcjami i reakcja przeciwko obcym antygenom i tkankom. Jak zbudowane są leukocyty, jaka jest ich rola w stanie zapalnym, jakie mogą być inne przyczyny zaburzeń w układzie białokrwinkowym? Zapraszamy do artykułu.
| Z artykułu dowiesz się, że: >> Leukocyty to heterogenna grupa komórek o zróżnicowanych funkcjach, odpowiadających m.in. za mechanizmy obronne organizmu. >> Ich liczba i proporcje w morfologii krwi mogą być wskaźnikiem stanu zapalnego lub immunologicznego. >> Zmiany liczby leukocytów mogą wynikać z procesów fizjologicznych (np. dzieci, kobiety w ciąży) jak i patologicznych. >> W odpowiedzi na infekcje bakteryjne dominują neutrofile, podczas gdy eozynofile to głównie odpowiedź na alergię i infekcje pasożytnicze. >> Interpretacja wyników wymaga uwzględnienia kontekstu klinicznego, wieku i stanu fizjologicznego pacjenta. |
Spis treści:
- Budowa leukocytów
- Podział leukocytów i ich rola w organizmie
- Leukocyty i proces zapalny
- Leukocyty – normy
- Leukocyty – normy u dzieci
- Leukocyty w wieku senioralnym
- Podwyższony lub obniżony poziom leukocytów – co może oznaczać?
- Zakończenie
Budowa leukocytów
Leukocyty to białe komórki krwi charakteryzujące się:
- obecnością jądra komórkowego, którego kształt jest odrębny i charakterystyczny dla każdego z rodzaju leukocytów;
- brakiem barwnika oddechowego – w przeciwieństwie do krwinek czerwonych zawierających hemoglobinę;
- zróżnicowaną, zależną od typu, wielkością.
Leukocyty – jak wszystkie komórki krwi – powstają w szpiku kostnym.
Podział leukocytów i ich rola w organizmie
Leukocyty to bardzo zróżnicowane komórki, dwa podstawowe ich typy to granulocyty i agranulocyty.
- Granulocyty to struktury komórkowe charakteryzujące się obecnością, położonych w cytoplazmie, ziarnistości. Dzielimy je na:
- neutrofile – granulocyty obojętnochłonne,
- eozynofile – granulocyty zasadochłonne,
- bazofile – granulocyty zasadochłonne.
- Agranulocyty, komórki bez ziarnistości, dzielimy na:
- limfocyty,
- monocyty.
Neutrofile
Neutrofile to najliczniej występujące krwinki białe (50-70%). Ich jądro jest podzielone na 3-4 płaty, połączone cienką nitką chromatyny. Dojrzewają w szpiku kostnym przez 7-14 dni, są obecne w krwiobiegu tylko przez 6 godzin.
Główną funkcją neutrofili jest fagocytoza (zabijanie i trawienie bakterii). Ostre infekcje bakteryjne i urazy stymulują wytwarzanie neutrofilów, co prowadzi do wzrostu całkowitej liczby krwinek białych (podwyższony poziom WBC w morfologii).
W sytuacji gdy dochodzi do znacznej stymulacji wytwarzania neutrofilów, do krążenia mogą przechodzić ich niedojrzałe postaci, granulocyty o jądrze pałeczkowatym. Pojawienie się tych komórek określane jest jako przesunięcie w lewo w wytwarzaniu krwinek białych i świadczy o wystąpieniu ostrej infekcji bakteryjnej. W ostrej fazie wielu infekcji bakteryjnych pojawiają się głównie dojrzałe i niedojrzałe neutrofile, ale niektóre zakażenia bakteryjne (takie jak dur brzuszny, riketsjozy, bruceloza oraz denga) wywołują neutropenię.
Neutrofile charakteryzuje również zdolność do ruchu pełzakowatego, dzięki czemu mogą one wędrować do źródła zapalenia, gdzie – na miejscu – fagocytują wnikające do ustroju bakterie. Wynikiem ich działania jest m.in. powstawanie ropy, w której gromadzą się leukocyty, bakterie i obumarłe komórki. Po dotarciu do tkanek neutrofile przeżywają od kilkunastu do kilkudziesięciu godzin, a po spełnieniu swojej roli w walce z patogenami obumierają.
| Pamiętaj: Neutrofile – granulocyty obojętnochłonne – uczestniczą w zwalczaniu infekcji bakteryjnych. |
Eozynofile
Eozynofile stanowią 2-4% całej populacji leukocytów. Są komórkami gromadzącymi ziarnistości o charakterze kwasowym, ich jądro podzielone jest na 2-3 płaty. Okres życia eozynofili to ok. 24 godziny.
Ich szczególną rolą jest uczestnictwo w zwalczaniu infekcji pasożytniczych i reakcji alergicznej. W przypadku uczulenia na obce białko mają zdolność do przemieszczania się do miejsc powstawania kompleksów antygen-przeciwciało i ich pożerania, czyli fagocytowania. Dlatego w reakcji alergicznej i w obecności pasożytów jelitowych, rośnie liczba eozynofili. Spadek ich poziomu jest reakcją na wygaszanie reakcji alergicznej lub zwalczenie infekcji pasożytniczej.
| Warto wiedzieć: Eozynofile są zaangażowane w reakcję alergiczną lub infekcję pasożytniczą. |
Bazofile
Bazofile to najmniejsza grupa leukocytów, zarówno liczebnie (do 1%), jak i pod względem wielkości. Jest to komórka o dwupłatowym jądrze i granatowych ziarnistościach różnej wielkości, które wypełniają cytoplazmę i przesłaniają jądro. Ziarnistości bazofili zawierają głównie histaminę, a ponadto siarczan heparanu o strukturze podobnej heparyny. Głównymi substancjami wydzielanymi przez bazofile są histamina, leukotrieny i interleukina IL-4, ich rolą jest uczestnictwo w reakcjach immunologicznych typu pierwszego.
Okres półtrwania granulocytów zasadochłonnych we krwi wynosi zaledwie 7 godzin.
Limfocyty
Limfocyty dzieli się na dwie populacje: limfocyty B i T. Limfocyty T są zaangażowane w odpowiedź immunologiczną typu komórkowego, a limfocyty B uczestniczą w humoralnej odpowiedzi immunologicznej (wytwarzanie przeciwciał).
Główną funkcją limfocytów jest obrona organizmu podczas przewlekłych infekcji bakteryjnych i ostrych infekcji wirusowych. Liczba limfocytów w morfologii jest podawana jako suma tych dwóch populacji komórek.
Monocyty
Monocyty należą do komórek mających zdolność do fagocytozy. Bronią organizm przed bakteriami podobnie jak neutrofile, ale mogą być wytwarzane szybciej i dłużej pozostają w krążeniu. Mają pozwijane 2-3 płatowe jądro.
Leukocyty i proces zapalny
Gdy w organizmie toczy się stan zapalny do miejsca uszkodzenia tkanek „wyruszają” leukocyty. Ich zadaniem jest zniszczenie drobnoustrojów, usunięcie uszkodzonych komórek oraz uruchomienie procesów gojenia.
Krwinki białe docierają do miejsca docelowego etapami. Są to:
- chemotaksja – w ognisku zapalenia powstają substancje (np. składniki dopełniacza C3a, C5a), które przyciągają leukocyty,
- marginacja i toczenie (rolling) – leukocyty przesuwają się z głównego nurtu krwi ku ścianie naczynia i „toczą się” po śródbłonku, czyli wyściółce naczyń,
- adhezja – leukocyty „przyklejają” się do ściany naczynia,
- diapedeza – leukocyty zaczynają przechodzić przez ścianę naczynia do przestrzeni w tkankach, gdzie toczy się zapalenie.
W procesie „wędrówki” leukocytów do miejsca zapalenia kluczową rolę odgrywają cytokiny, w tym TNF‑α, IL‑1.
Jak opisano wyżej, leukocyty to zróżnicowana grupa komórek, które pojawiają się w ognisku zapalnym w określonej kolejności.
- W ciągu kilku godzin od wtargnięcia czynnika zapalnego jako pierwsze pojawiają się neutrofile. Są podstawową, szybką linią obrony przed drobnoustrojami i toksycznymi substancjami. Silnie fagocytują (pochłaniają i niszczą) bakterie oraz obce cząstki. Są komórkami bardzo aktywnymi, dlatego ich pula w organizmie wymienia się wielokrotnie w ciągu doby.
- Po neutrofilach do ogniska zapalenia napływają monocyty, które w tkankach przekształcają się w makrofagi. Większa liczba makrofagów pojawia się około 8. godziny od początku zapalenia, następnie ich ilość może się chwilowo zmniejszyć i ponownie wzrosnąć około 24. godziny. Makrofagi fagocytują drobnoustroje i obumarłe komórki oraz wydzielają wiele substancji regulujących zapalenie (m.in. IL‑1, TNF‑α, chemokiny, prostaglandyny, czynniki aktywujące układ krzepnięcia i kinin).
- W ognisku zapalnym pojawiają się również mastocyty, komórki tuczne o dużych zdolnościach do fagocytozy, zawierające mediatory wczesnej fazy zapalenia. Czynnikiem regulującym liczbę mastocytów mogą być limfocyty T (powodują wzrost ich liczby). Obecna w tych komórkach heparyna pobudza lokalnie angiogenezę – czyli nowotworzenia naczyń krwionośnych.
- W pierwszych godzinach zapalenia, obok neutrofili, mogą pojawiać się także eozynofile oraz płytki krwi. Płytki mogą przyczepiać się do neutrofili, co dodatkowo sprzyja ich aktywacji.
Po dotarciu do miejsca zapalenia leukocyty zwalczają proces zapalny, uruchamiając szereg skomplikowanych procesów.
- Fagocytoza – pochłanianie i niszczenie bakterii, szczątków komórek, innych obcych cząstek. Proces fagocytozy wspomagany m.in. przez działanie hormonów (np. hormonów tarczycy, estrogenów), oraz wyższe stężenie jonów wapnia.
- Wytwarzanie i uwalnianie wolnych rodników tlenowych – neutrofile i makrofagi wytwarzają reaktywne formy tlenu (np. anion ponadtlenkowy, nadtlenek wodoru, rodnik hydroksylowy), które pomagają niszczyć drobnoustroje, ale mogą też uszkadzać okoliczne, zdrowe komórki, nasilając objawy zapalenia.
- Uwalnianie enzymów i białek trawiących tkanki – neutrofile i makrofagi uwalniają szereg substancji, które pomagają rozkładać i trawić martwe i uszkodzone tkanki w miejscu zakażenia. Są to hydrolazy uwalnianie z ziarnistości neutrofili, oraz katepsyny i inne proteazy z makrofagów. Nadmiernie nasilony proces zapalny i nadmierna aktywność tych substancji może prowadzić do wtórnych uszkodzeń w obrębie tkanki objętej zapaleniem.
- Wytwarzanie i uwalnianie mediatorów zapalenia, które wspomagają i wzmacniają różne etapy naprawy – jedną z nich jest prostaglandyna PGE2. Uwalniana przez granulocyty, wzmacnia działanie takich substancji jak bradykinina, histamina czy serotonina, odpowiedzialnych m.in. za ból i rozszerzenie naczyń). Inne to cytokiny, np.:
- TNF‑α, IL‑1, wydzielane szczególnie w początkowej fazie zapalenia przez neutrofile i makrofagi, sterujące przebiegiem reakcji zapalnej i przyciągające kolejne komórki.
- Histamina – odpowiedzialna za rozszerzanie naczyń i zwiększając ich przepuszczalność, co sprzyja powstawaniu jednej z reakcji obronnych, jakim jest obrzęk.
- Heparyna – pobudza lokalnie powstawanie nowych naczyń krwionośnych (angiogenezę).
>> O tym, czym są reaktywne formy tlenu, przeczytasz w artykule: Stres oksydacyjny cz. 1 – reakcje redoks w organizmach żywych
| To ważne: W stanie zapalnym leukocyty przemieszczają się z krwi do miejsca uszkodzenia, gdzie aktywnie zwalczają czynniki wywołujące zapalenie, usuwają zniszczone tkanki i inicjują procesy naprawcze. Jednocześnie uwalniane przez nie substancje są odpowiedzialne za typowe objawy zapalenia: zaczerwienienie, obrzęk, ból, ocieplenie i upośledzenie funkcji zajętej okolicy. |
Leukocyty – normy
Liczba leukocytów u dorosłego człowieka wynosi 4-10 tys/μL. Badaniem, które umożliwia sprawdzenie układu białokrwinkowego jest morfologia. Fizjologiczna liczba białych krwinek (WBC) zmienia się w zależności od wieku, płci. Ponadto zwiększoną liczbę białych krwinek (WBC) obserwuje się u kobiet ciężarnych. W zależności od wieku zmienia się również obraz odsetkowy poszczególnych populacji białych krwinek.
Orientacyjne wartości poszczególnych populacji leukocytów przedstawia tabela. Wartości szczegółowe należy sprawdzać na wyniku z laboratorium.
| Populacja krwinek białych | Procent komórek wyrażony w % | Liczba bezwzględna wyrażona w tys/μL |
| Neutrofile | 58 – 66 | 2,4 – 7,0 |
| Limfocyty | 20 – 45 | 0,8 – 4,0 |
| Monocyty | 4 – 8 | 0,16 – 0,8 |
| Eozynofile | 1 – 3 | 0,04 – 0,3 |
| Bazofile | 0 – 1 | 0,0 – 0,1 |
Zwiększoną ponad normę liczbę białych krwinek nazywa się leukocytozą, a zmniejszoną – leukopenią.
Liczba leukocytów jest parametrem, który charakteryzuje się dużą wartością predykcyjną wyniku ujemnego (tzn. że prawidłowa liczba leukocytów świadczy faktycznie o braku choroby).
>> Warto przeczytać: Leukocyty w moczu – co oznaczają, jakie są normy i wskazania do badania?
Leukocyty – normy u dzieci
Liczba leukocytów jest różna w zależności od fazy rozwoju małego organizmu. U noworodków obserwuje się szczyt poziomu neutrofili w 12 godzinie życia, stabilizacja liczby tych krwinek występuje po 72 godzinach. Odmiennością obserwowaną u noworodków jest również fakt, iż we krwi obwodowej zaznacza się obecność tzw. odmiennych limfocytów, zwanych również nietypowymi lub reaktywnymi.
Orientacyjne zakresy referencyjne leukocytów i neutrofili w populacji pediatrycznej. Dokładne wartości zawsze należy sprawdzić na wyniku z laboratorium.
| Wiek dziecka | Leukocyty | Neutrofile |
| 1-3 dni | 13,4 – 56,5 | 21,1 – 69,8 |
| 4-7 dni | 18,4 – 61,1 | 18,0 – 67,7 |
| 8-14 dni | 13,0 – 67,3 | 15,8 – 65,9 |
| 15-30 dni | 10,4 – 67,4 | 13,5 – 61,0 |
| 31-60 dni | 21,3 – 69,8 | 13,6 – 58,9 |
| 61-180 dni | 19,9 – 68,9 | 11,9 – 61,2 |
| 6-24 miesiące | 16,4 – 63,7 | 20,7 – 77,5 |
| 2-6 lat | 11,0 – 58,1 | 30,4 – 78,6 |
| 6-12 lat | 12,2 – 48,4 | 36,3 – 77,1 |
| 12-18 lat | 6,5 – 42,8 | 41,2 – 85,1 |
WAŻNE: Całkowita liczba neutrofili we krwi pobranej z pięty jest wyższa niż we krwi tętniczej.
Leukocyty w wieku senioralnym
Liczba leukocytów wraz z wiekiem nie ulega istotnym zmianom. Jednak u osób starszych nie zawsze obserwowany jest wzrost liczny leukocytów w odpowiedzi na reakcję zapalną. Jest to spowodowane spadkiem sprawności układu odpornościowego u seniorów.
>> Przeczytaj: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?
Podwyższony lub obniżony poziom leukocytów – co może oznaczać?
Podwyższona liczba leukocytów najczęściej oznacza istnienie stanu zapalnego. Jednak ponieważ krwinki białe to bardzo zróżnicowana populacja, odchylenia od normy mogą być spowodowane zaburzeniami liczby każdej z poszczególnych grup. Możliwe są również zaburzenia ich budowy lub zaburzenia funkcjonowania.
Zaburzenia liczby leukocytów
Zaburzenia liczby leukocytów mogą dotyczyć poszczególnych subpopulacji.
- Zaburzenia liczby neutrofili:
- neutropenia – zmniejszenie liczby neutrofilów, którego skutkiem jest upośledzenie odporności, wzrost podatności na infekcje i zwiększone ryzyko ciężkich infekcji. Przyczyną neutropenii może być choroba genetyczna, jaką jest cykliczna neutropenia. Ujawnia się w dzieciństwie i powoduje epizody głębokiej neutropenii z gorączką i infekcjami co 3-4 tygodnie;
- neutrofilia – zwiększenie liczby neutrofili jest najczęstszą przyczyną leukocytozy. Jest to reakcja organizmu na zakażenie. Może być również spowodowana procesem nowotworowym – wówczas obserwuje się nieprawidłowości w rozmazie.
- Zaburzenia liczby eozynofili:
- eozynofilia – to wzrost bezwzględnej liczby eozynofili. W ponad 90% przypadków jest odczynowa – pasożyty, alergia. Jej przyczyną rzadko są nowotwory krwi. Czasem obserwuje się zespół hipereozynofilowy – gdy liczba granulocytów kwasochłonnych >1,5 × 10⁹/l i utrzymuje się dłużej niż >6 miesięcy bez uchwytnej przyczyny;
- eozynopenia – spadek liczby eozynofili. Jest częsta, ale nieswoista i rzadko ma istotne znaczenie diagnostyczne.
>> Sprawdź: Podwyższone eozynofile – eozynofilia u dorosłych
- Zaburzenia liczby monocytów:
- monocytoza – wzrost bezwzględnej liczby monocytów, jest dość rzadka i zwykle nie odpowiada za dużą leukocytozę; po potwierdzeniu wymaga wnikliwej diagnostyki, bo może mieć podłoże nowotworowe;
- monocytopenia – spadek liczby monocytów. Izolowana monocytopenia zdarza się rzadko, np. w aplazji szpiku lub podczas leczenia glikokortykosteroidami.
- Zaburzenia liczby limfocytów:
- limfocytoza to wzrost bezwzględnej liczby limfocytów powyżej **4,5 × 10⁹/l**. Najważniejsze przyczyny limfocytozy to infekcje wirusowe, bakteryjne lub pierwotniakowe. Obserwuje się ją także w przebiegu nadczynności tarczycy. Jeśli limfocytozie towarzyszą zmiany wyglądu limfocytów oraz utrzymuje się ona długo potrzebna jest dalsza diagnostyka hematologiczna, ponieważ budzi to podejrzenie nowotworu;
- imfocytopenia, czyli spadek ilości limfocytów, występuje m.in. w niedoborach odporności, ostrych infekcjach, niewydolności serca oraz po glikokortykosteroidach.
Zaburzenia budowy leukocytów
Zaburzenia budowy leukocytów mogą dotyczyć budowy jądra, np. w przebiegu anomalii Pelgera-Huëta. Jest to wrodzona, zwykle łagodna anomalia jądra neutrofili polegająca na braku prawidłowego płatowania.
Inne zaburzenie to wrodzona hipersegmentacja – rzadkie, autosomalnie dominujące zaburzenie z neutrofilami o nadmiernej liczbie płatów jądra (zwykle 6-10). Najczęściej przebiega bezobjawowo.
Zaburzenia budowy cytoplazmy to np. anomalia Aldera-Reilly’ego – łagodne, autosomalnie recesywne zaburzenie z grubymi, ciemnofioletowymi ziarnistościami w neutrofilach (także w monocytach i limfocytach). Zwykle nie powoduje objawów, towarzyszy chorym z chorobami spichrzeniowymi mukopolisacharydów. Inne choroby to zespół Chediaka-Higashiego, w którym występują zaburzenia fagocytozy, a efektem są nawracające ciężkie infekcje (często bakteryjne, m.in. Staphylococcus aureus) lub anomalia Maya-Hegglina, w której występuję wtręty w granulocytach – schorzenie bezobjawowe, które nie wymaga leczenia.
W ciężkich infekcjach pojawiają się ciałka Döhle’a – nieziarniste niebieskie wtręty na obwodzie cytoplazmy neutrofili.
Powolna degradacja tkanek związana ze starzeniem czy infekcją to tzw. nekrobioza. W komórkach pojawiają się zmiany zwyrodnieniowe, uniemożliwiające prawidłowe funkcjonowanie układu krwinek białych.
Zakończenie
Leukocyty to bardzo zróżnicowana populacja komórek krwi. Prawidłowa interpretacja wyników badania morfologii jest bardzo cennym narzędziem, pomagającym w odpowiedzi na pytanie czy pacjent wymaga pogłębionej diagnostyki, a jeśli tak – w jakim powinna iść kierunku.
Bibliografia
- Reicher M., Bochenek A., Anatomia Człowieka, Tom I, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2016.
- G.W. Basak, W.W Jędrzejczak: Hematologia Kompendium, PZWL 2021, wyd. 2
- https://podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/689,roznicowanie-zaburzen-liczby-i-morfologii-bialych-krwinek-normy-wskaznikow-opisujacych-uklad#Cytoplazma_neutrofilow (dostęp: 08.01.2026).
- Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., B. Solnica B.; Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej; Edra Urban & Partner; Wrocław 2017; s. 648, 682.
- Bartlett R.H., Fizjologia stanów krytycznych, PZWL, Warszawa 1999.
- Schuster H.P., Intensywna terapia w posocznicy, Sanmedica, Warszawa 1997.
