Zaparcia u dzieci – objawy, diagnostyka, leczenie

Artykuł powstał 27.06.2024 r., ostatnia aktualizacja: 10.08.2026 r.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Zaparcia należą do najczęstszych problemów gastroenterologicznych u dzieci. Szacuje się, że dotyczą nawet 30% małych dzieci, a u części z nich pierwsze objawy pojawiają się już w pierwszym roku życia. Choć najczęściej mają charakter czynnościowy i nie wynikają z poważnej choroby, mogą powodować ból, lęk przed wypróżnianiem oraz znacznie obniżać komfort życia dziecka i jego rodziny. W tym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać zaparcia, kiedy zgłosić się do lekarza oraz jakie metody leczenia i postępowania są obecnie rekomendowane.

Spis treści:

1. Zaparcia u dzieci i zatwardzenie u dziecka – czym są?
2. Jak często dziecko powinno się wypróżniać?
   • Bristolska Skala Uformowania Stolca u dzieci
3. Jak powstaje zatwardzenie u dziecka?
4. Zaparcia u dzieci – najczęstsze przyczyny
5. Objawy zaparcia u dziecka – jak je rozpoznać?
6. Kiedy zaparcia u dziecka wymagają pilnej konsultacji?
7. Diagnostyka zaparć u dzieci – jakie badania może zlecić lekarz?
8. Co na zaparcia u dzieci? Leczenie i postępowanie krok po kroku
9. Dieta przy zaparciach u dziecka – co jeść, a czego unikać?
10. Zaparcia u dzieci a trening toaletowy i codzienne nawyki
11. Jak zapobiegać nawrotom zaparć u dziecka?
12. Zakończenie 

Zaparcia u dzieci i zatwardzenie u dziecka – czym są?

Zaparcia są definiowane jako oddawanie twardego, zbitego stolca, którego wydalanie wymaga dużego wysiłku. W rezultacie stolec może być oddawany rzadziej, ale nie zawsze. Dziecko może oddawać stolec codziennie, ale jeśli jest on bardzo twardy i wypróżnienie wiąże się z bólem lub dużym wysiłkiem, również można mówić o zaparciu. Równie ważna jest konsystencja stolca oraz trudności podczas jego wydalania.

>> Warto przeczytać: Najczęstsze zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego u małych dzieci  

Jak często dziecko powinno się wypróżniać?

Częstość wypróżnień zmienia się wraz z wiekiem dziecka i jest największa w pierwszych miesiącach życia. Średnio niemowlę w wieku 4 tygodni oddaje stolec około 3 razy dziennie, natomiast u dzieci w wieku 4 lat liczba ta zmniejsza się do około 1,3 wypróżnienia na dobę. Wypróżnienia są zwykle częstsze u niemowląt karmionych piersią niż u dzieci otrzymujących mleko modyfikowane. Szacuje się, że około 97% dzieci w wieku od 1 do 4 lat wypróżnia się od 1 do 3 razy dziennie. Należy jednak pamiętać, że prawidłowa częstość wypróżnień jest kwestią indywidualną i powinna być oceniana łącznie z konsystencją stolca oraz obecnością ewentualnych dolegliwości. Przykładową częstość wypróżnień u dzieci w zależności od wieku przedstawiono w poniższej tabeli.

Bristolska Skala Uformowania Stolca u dzieci

Bristolska Skala Uformowania Stolca (Bristol Stool Form Scale) jest prostym narzędziem wykorzystywanym do oceny wyglądu stolca. Pomaga rodzicom oraz lekarzom monitorować skuteczność leczenia.

• Typ 1 – pojedyncze, twarde grudki przypominające orzechy; świadczą o znacznym zaparciu.
• Typ 2 – stolec w kształcie zbitej kiełbasy z grudkami; również wskazuje na zaparcie.
• Typ 3 – stolec przypominający kiełbasę z pęknięciami na powierzchni; uznawany za prawidłowy.
• Typ 4 – gładki, miękki stolec o kształcie kiełbasy lub węża; najbardziej pożądany.
• Typ 5 – miękkie, oddzielne kawałki o wyraźnych brzegach; zwykle prawidłowy.
• Typ 6 – papkowaty stolec z postrzępionymi brzegami; może świadczyć o przyspieszonym pasażu jelitowym.
• Typ 7 – całkowicie płynny stolec bez stałych elementów; typowy dla biegunki.

>> Sprawdź też: Biegunka u dzieci i niemowląt. Możliwe przyczyny, postępowanie, badania

Jak powstaje zatwardzenie u dziecka?

Najczęściej zaparcia rozpoczynają się od bolesnego wypróżnienia. Dziecko zaczyna świadomie powstrzymywać stolec, obawiając się kolejnego bólu. Im dłużej stolec pozostaje w jelicie grubym, tym więcej wody zostaje z niego wchłonięte, przez co staje się jeszcze twardszy i trudniejszy do wydalenia.

Powstaje błędne koło zaparć – kolejne wypróżnienia są coraz bardziej bolesne, odbytnica stopniowo się rozszerza, zmniejsza się odczuwanie parcia na stolec, a u części dzieci pojawia się popuszczanie stolca, bóle brzucha, wzdęcia oraz utrata apetytu.

Zaparcia u dzieci – najczęstsze przyczyny

Najczęstszą przyczyną zaparć u dzieci jest świadome wstrzymywanie wypróżnienia po wcześniejszym bolesnym oddaniu stolca. Początek dolegliwości często zbiega się z:

• rozszerzaniem diety,
• rozpoczęciem treningu toaletowego,
• pójściem do żłobka lub przedszkola,
• zmianą codziennej rutyny.

Ryzyko zaparć zwiększają również dieta uboga w błonnik, zbyt mała ilość wypijanych płynów, niewystarczająca aktywność ruchową oraz niechęć do korzystania z toalety poza domem. Znacznie rzadziej zaparcia są objawem chorób organicznych, takich jak choroba Hirschsprunga, niektóre choroby neurologiczne, zaburzenia hormonalne czy działania niepożądane stosowanych leków.

Objawy zaparcia u dziecka – jak je rozpoznać?

Objawy zaparć u dzieci nie ograniczają się wyłącznie do rzadkiego oddawania stolca. O problemie mogą świadczyć również:

• bolesne wypróżnienia,
• twardy i suchy stolec,
• nadmierny wysiłek podczas defekacji,
• celowe wstrzymywanie stolca.

U części dzieci pojawiają się również bóle brzucha, utrata apetytu, wzdęcia oraz popuszczanie stolca i brudzenie bielizny (nietrzymanie stolca z przepełnienia). Rozpoznanie zaparcia czynnościowego opiera się na tzw. kryteriach rzymskich. U dzieci do rozpoznania konieczne jest występowanie co najmniej dwóch objawów przez minimum miesiąc, m.in. dwóch lub mniej wypróżnień tygodniowo, bolesnych lub twardych stolców, nadmiernego zatrzymywania stolca, obecności dużych mas kałowych w odbytnicy czy stolców o dużej średnicy. U dzieci świadomie korzystających z toalety uwzględnia się także epizody popuszczania kału oraz duże stolce zatykające muszlę klozetową.

Kiedy zaparcia u dziecka wymagają pilnej konsultacji?

Większość zaparć u dzieci ma charakter czynnościowy, jednak niektóre objawy wymagają pilnej konsultacji z lekarzem. Niepokój powinny wzbudzić:

• brak przyrostu masy ciała,
• utrzymująca się krew w stolcu,
• nasilony ból brzucha – zwłaszcza wybudzający dziecko w nocy,
• przewlekła niedokrwistość,
• nieprawidłowości stwierdzone podczas badania okolicy odbytu.

Konsultacji wymagają również zaparcia rozpoczynające się już w okresie noworodkowym, opóźnione oddanie smółki oraz podejrzenie chorób wrodzonych przewodu pokarmowego. W takich sytuacjach konieczna jest pogłębiona diagnostyka.

Diagnostyka zaparć u dzieci – jakie badania może zlecić lekarz?

Diagnoza zaparć u dzieci polega przede wszystkim na zebraniu szczegółowego wywiadu oraz badaniu fizykalnym przeprowadzonym przez lekarza pediatrę. W razie potrzeby wykonywane jest również badanie per rectum, które pozwala ocenić obecność zalegających mas kałowych.  Podczas wizyty lekarz pyta o:

• częstość wypróżnień,
• wygląd stolca,
• czas trwania dolegliwości,
• sposób oddawania stolca,
• nawyki żywieniowe.

Jeżeli występują objawy alarmowe, lekarz zleca dodatkowe badania laboratoryjne lub obrazowe w celu wykluczenia chorób organicznych, takich jak choroba Hirschsprunga, zaburzenia hormonalne, celiakia czy alergia na białka mleka krowiego u niemowląt.

Co na zaparcia u dzieci? Leczenie i postępowanie krok po kroku

Leczenie zaparć obejmuje 3 etapy.

1. Pierwszym jest usunięcie zalegających mas kałowych, najczęściej przy użyciu preparatów makrogolu lub – w uzasadnionych przypadkach – wlewek doodbytniczych zaleconych przez lekarza.
2. Drugim etapem jest leczenie podtrzymujące – u dzieci powyżej 6. miesiąca życia lekiem pierwszego wyboru są preparaty makrogolu, natomiast u młodszych niemowląt najczęściej stosuje się laktulozę. Leczenie powinno być kontynuowane jeszcze przez co najmniej dwa miesiące po uzyskaniu prawidłowych wypróżnień, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu dolegliwości.
3. Etapem trzecim jest zapobieganie nawrotom – należy dbać o prawidłową dietę, nawodnienie, regularną aktywność ruchową oraz stosowanie prawidłowych nawyków związanych z korzystaniem z toalety.

Skuteczność terapii zależy od konsekwencji całej rodziny oraz cierpliwości, ponieważ leczenie często trwa kilka miesięcy. Kluczową rolę odgrywa edukacja opiekunów i podejście behawioralne.

Dieta przy zaparciach u dziecka – co jeść, a czego unikać?

Dieta odgrywa ważną rolę zarówno w leczeniu, jak i zapobieganiu zaparciom. Jadłospis dziecka powinien dostarczać odpowiednią ilość błonnika pokarmowego pochodzącego z warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych oraz nasion roślin strączkowych.

Zaleca się regularne spożywanie 4-5 posiłków dziennie (śniadanie, II śniadanie, obiad, podwieczorek, kolację). Równie istotne jest picie wody, która pomaga utrzymać prawidłową konsystencję stolca.

Nie ma potrzeby stosowania bardzo restrykcyjnych diet ani eliminowania konkretnych produktów bez wskazań medycznych. Warto natomiast ograniczyć żywność wysokoprzetworzoną, słodycze oraz produkty o małej zawartości błonnika, jeśli wypierają z diety wartościowe posiłki. Zmiany w sposobie żywienia należy wprowadzać stopniowo, aby ograniczyć ryzyko wzdęć i dyskomfortu.

Zaparcia u dzieci a trening toaletowy i codzienne nawyki

Nauka korzystania z toalety może być jednym z momentów sprzyjających rozwojowi zaparć. Zbyt duża presja ze strony opiekunów lub wcześniejsze bolesne wypróżnienie mogą sprawić, że dziecko zacznie świadomie powstrzymywać stolec.

Zaleca się spokojny trening toaletowy oparty na zachęcaniu, a nie przymusie. Dobrym rozwiązaniem jest sadzanie dziecka na nocniku lub toalecie przez 5-10 minut po głównych posiłkach, kiedy naturalnie nasila się odruch wypróżnienia. Podczas korzystania z toalety stopy powinny opierać się na podnóżku, co ułatwia przyjęcie fizjologicznej pozycji do oddawania stolca.

W trakcie korzystania z toalety nie należy korzystać z ekranu (telefonem lub tabletem), ponieważ utrudnia to wykształcenie prawidłowego nawyku spokojnego, świadomego wypróżniania.

Jak zapobiegać nawrotom zaparć u dziecka?

Zapobieganie nawrotom opiera się przede wszystkim na utrwaleniu zdrowych nawyków. Dziecko powinno:

• spożywać odpowiednią ilość błonnika,
• pić wodę,
• codziennie podejmować aktywność ruchową.

Warto zachęcać je do regularnych prób wypróżnienia oraz zadbać o komfort podczas korzystania z toalety. Należy zadbać o prawidłową pozycję podczas wypróżniania (tzn. pozycji kucnej, kiedy uda przylegają do jamy brzusznej i dzięki temu powodują nacisk na jelito grube oraz na okrężnicę). Małym dzieciom korzystającym z toalety dla dorosłych warto podstawić dziecku podnóżek.

Zakończenie

Zaparcia u dzieci są częstym problemem, jednak w większości przypadków można je skutecznie leczyć dzięki odpowiednio wcześnie wdrożonemu postępowaniu. Kluczowe znaczenie mają właściwa diagnostyka, cierpliwe leczenie oraz zmiana codziennych nawyków żywieniowych i toaletowych. Jeżeli zaparcia utrzymują się mimo leczenia lub towarzyszą im objawy alarmowe, nie należy zwlekać z wizytą u lekarza. Wczesna diagnoza pozwala wykluczyć rzadkie choroby oraz zapobiec rozwojowi przewlekłych dolegliwości.

Bibliografia

1. Benninga MA,  Nurko S, Faure C i wsp. Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: neonate/toddler. Gastroenterology 2016; 150: 1443-1455.
2. Hymas JS, Di Lorenzo C, Saps M i wsp. Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: child/adolescent. Gastroenterology 2016; 150: 1456-1468.
3. Orozco J, Self MM, Grisales S i wsp. Comparison of the Bristol Stool Scale and Modified Version for Children: Use by Providers vs Children. Am J Gastroenterol. 2024 Nov 21;120(6):1381-1387.
4. Socha P, Lebensztejn D, Kamińska D, red. Gastroenterologia dziecięca. Wyd. II uzupełnione i zaktualizowane. Warszawa: Media-Press sp. z o.o.; 2024.