Uchyłki dwunastnicy – objawy, przyczyny i leczenie

Uchyłki dwunastnicy to dość częste znalezisko w badaniach przewodu pokarmowego – zwłaszcza u osób starszych. Najczęściej nie powodują żadnych dolegliwości i nie wymagają leczenia, dlatego wiele osób dowiaduje się o nich przypadkowo, np. podczas gastroskopii lub badań obrazowych. Czasem jednak uchyłek może prowadzić do powikłań i wtedy potrzebna jest pilna diagnostyka oraz leczenie. Sprawdź, jak rozpoznać objawy alarmowe i co zwykle oznacza taki wynik w praktyce.

Spis treści:

1. Czym są uchyłki dwunastnicy?
   • Rodzaje uchyłków dwunastnicy
2. Jak często występują uchyłki dwunastnicy?
3. Uchyłki dwunastnicy: przyczyny występowania
4. Uchyłki dwunastnicy: objawy
5. Powikłania uchyłków dwunastnicy
   • Objawy powikłań uchyłków dwunastnicy
6. Uchyłki dwunastnicy a choroby układu pokarmowego: jakie badania wykonać?
7. Leczenie uchyłków dwunastnicy: czy zawsze jest konieczne?
   • Uchyłki dwunastnicy: dieta
8. Czy można zapobiec uchyłkom dwunastnicy?
9. Uchyłki dwunastnicy: zakończenie

Czym są uchyłki dwunastnicy?

Uchyłek (ICD-10: K57.1) to uwypuklenie ściany przewodu pokarmowego. W przypadku dwunastnicy uchyłki zwykle mają charakter workowaty i są „wypchnięciem” błony śluzowej oraz podśluzowej przez osłabione miejsce w warstwie mięśniowej ściany jelita. Najczęściej są zmianą nabytą. Zwykle występuje tylko jeden uchyłek, a jego wielkość może być bardzo różna – od niewielkich zmian do większych uwypukleń.

Rodzaje uchyłków dwunastnicy

Uchyłki dwunastnicy można dzielić na kilka sposobów. Dla pacjenta najważniejsze jest zrozumienie, że „uchyłek uchyłkowi nierówny”, a typ i lokalizacja mogą wpływać na ryzyko powikłań.

Najczęściej wyróżnia się:

• uchyłki nabyte (rzekome) – zbudowane głównie z błony śluzowej i podśluzowej, uwypuklające się przez ubytek w warstwie mięśniowej;
• uchyłki wrodzone (prawdziwe) – zawierające wszystkie warstwy ściany jelita (w praktyce rzadziej spotykane);
• uchyłki okołobrodawkowe (przybrodawkowe) – położone blisko brodawki Vatera (ujścia przewodu żółciowego wspólnego i przewodu trzustkowego). To właśnie te uchyłki mogą mieć większe znaczenie kliniczne, ponieważ mogą zaburzać odpływ żółci lub soku trzustkowego i sprzyjać problemom w obrębie dróg żółciowych oraz trzustki;
• uchyłki wewnątrzświatłowe (tzw. windsock) – bardzo rzadkie, wrodzone, związane z nieprawidłowym rozwojem dwunastnicy.

>> Zobacz również: Zapalenie dwunastnicy – objawy, przyczyny, badania i leczenie stanu zapalnego

Jak często występują uchyłki dwunastnicy?

Częstość występowania uchyłków dwunastnicy w populacji jest trudna do jednoznacznego oszacowania, ponieważ zależy od wieku badanych osób oraz metody diagnostycznej. Dlatego w piśmiennictwie spotyka się szerokie przedziały.

W badaniach pośmiertnych (sekcyjnych) opisywano uchyłki dwunastnicy u około 3-22% osób. W badaniach radiologicznych z kontrastem (np. po doustnym podaniu środka cieniującego) wykrywalność wynosiła około 1-20%. Z kolei w praktyce endoskopowej – zwłaszcza u pacjentów kierowanych na cholangiopankreatografię wsteczną (ERCP) – uchyłki dwunastnicy stwierdza się często: według obserwacji endoskopistów nawet u około co 4. pacjenta (czyli ~25%) kierowanego na ERCP.

Różnice nie muszą oznaczać, że uchyłki stają się częstsze, lecz odzwierciedlają to, kogo badamy (populacja ogólna vs osoby z podejrzeniem chorób dróg żółciowych/trzustki) i jakim badaniem (radiologia, endoskopia, procedury żółciowo‑trzustkowe).

Uchyłki dwunastnicy: przyczyny występowania

W większości przypadków uchyłki dwunastnicy są zmianą nabytą. Uważa się, że powstają na skutek:

• zwiększonego ciśnienia wewnątrz jelita,
• zaburzeń skurczu i pracy mięśniówki,
• obecności „słabszych miejsc” w ścianie dwunastnicy (np. tam, gdzie wnikają naczynia krwionośne lub przebiegają struktury związane z drogami żółciowymi i trzustkowymi).

W efekcie błona śluzowa może uwypuklać się na zewnątrz, tworząc uchyłek. Zwykle jest on pojedynczy, choć czasem może występować kilka zmian.

>> Zobacz: Zaparcia – przyczyny, badania, leczenie

Uchyłki dwunastnicy: objawy

Zdecydowana większość uchyłków dwunastnicy (nawet około 90%) nie daje żadnych dolegliwości. Jeśli pojawiają się objawy, są zwykle nieswoiste i mogą przypominać inne częste problemy przewodu pokarmowego.

Najczęściej opisywane dolegliwości to:

• uczucie dyskomfortu lub pełności w nadbrzuszu,
• niestrawność (dyspepsja),
• okresowe bóle brzucha.

Warto podkreślić, że jeśli uchyłek zostaje wykryty, ale jest bezobjawowy, najczęściej nie oznacza to konieczności leczenia, istotne jest natomiast rozpoznanie sytuacji, w których pojawiają się powikłania.

>> Przeczytaj również: Ból brzucha z prawej strony – co może oznaczać? Jakie mogą być przyczyny?

Powikłania uchyłków dwunastnicy

Powikłania uchyłków dwunastnicy należą do rzadkości, ale mogą być poważne. W zależności od lokalizacji uchyłku oraz sytuacji klinicznej mogą obejmować:

• zapalenie uchyłku (diverticulitis),
• perforację (przedziurawienie) uchyłku,
• krwawienie z przewodu pokarmowego,
• niedrożność (np. mechaniczną, związaną z uciskiem),
• ucisk na przewód żółciowy wspólny z objawami cholestazy (rzadziej),
• zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO), gdy w uchyłku dochodzi do zastoju treści.

Uchyłki okołobrodawkowe bywają łączone z powikłaniami w obrębie dróg żółciowych i trzustki (np. w kontekście zastoju i zakażenia), choć zawsze trzeba wykluczyć inne, częstsze przyczyny takich problemów.

Objawy powikłań uchyłków dwunastnicy

W przypadku powikłań obraz kliniczny jest zwykle bardziej wyraźny. Jeśli masz uchyłek dwunastnicy (lub podejrzenie takiej zmiany) i pojawiają się poniższe symptomy, nie zwlekaj z konsultacją lekarską.

Najważniejsze objawy alarmowe to:

• silny, narastający ból brzucha (zwłaszcza z tkliwością przy ucisku),
• gorączka, dreszcze, ogólne osłabienie,
• objawy krwawienia z przewodu pokarmowego (smoliste stolce, świeża krew w stolcu, fusowate wymioty),
• uporczywe wymioty, zatrzymanie gazów i stolca (podejrzenie niedrożności),
• objawy cholestazy, np. żółtaczka, ciemny mocz, odbarwione stolce (wymagają pilnej diagnostyki przyczyn).

Bezobjawowy uchyłek najczęściej nie jest groźny, ale objawy sugerujące powikłania wymagają szybkiej oceny.

Uchyłki dwunastnicy a choroby układu pokarmowego: jakie badania wykonać?

Ponieważ uchyłki dwunastnicy zwykle nie mają charakterystycznych objawów, rozpoznaje się je najczęściej przypadkowo – podczas badań wykonywanych z innych powodów.

W diagnostyce stosuje się przede wszystkim:

• endoskopię (gastroskopię) – umożliwia ocenę górnego odcinka przewodu pokarmowego; uchyłki położone blisko brodawki Vatera często bywają stwierdzane w trakcie badań endoskopowych wykonywanych z powodu problemów żółciowo-trzustkowych;
• badania obrazowe – uchyłki mogą być widoczne w badaniach z kontrastem (rzadziej stosowanych) oraz w tomografii komputerowej jamy brzusznej.

Jeśli lekarz podejrzewa związek uchyłku z problemami dróg żółciowych lub trzustki, może zaproponować diagnostykę ukierunkowaną na te struktury. Ważna praktyczna informacja: gdy brodawka Vatera jest położona w obrębie uchyłku, niektóre procedury endoskopowe mogą być technicznie trudniejsze i wiązać się z ryzykiem powikłań – dlatego decyzje diagnostyczne i terapeutyczne powinny być prowadzone przez doświadczony ośrodek.

>> Zobacz: Przygotowanie do gastroskopii – przygotowanie i zalecenia oraz dieta

Leczenie uchyłków dwunastnicy: czy zawsze jest konieczne?

W ogromnej większości przypadków leczenie uchyłków dwunastnicy nie jest konieczne. Jeśli uchyłek nie powoduje objawów i nie ma powikłań, najczęściej wystarcza obserwacja oraz postępowanie jak w innych, częstszych przyczynach dolegliwości brzusznych.

Interwencję rozważa się wtedy, gdy pojawiają się poważne objawy lub powikłania – np. krwawienie, perforacja, niedrożność czy ucisk na drogi żółciowe z żółtaczką.

Możliwe metody leczenia (dobierane indywidualnie) obejmują:

• leczenie endoskopowe – stosowane w wybranych sytuacjach, np. gdy konieczne jest udrożnienie odpływu żółci;
• leczenie chirurgiczne – najczęściej w powikłaniach; może polegać na wycięciu uchyłku (diverticulectomy) lub innych procedurach dobranych do sytuacji klinicznej.

W stanach nagłych (np. perforacja) leczenie bywa trudniejsze, a decyzje zależą od rozległości procesu zapalnego i stanu ogólnego pacjenta.

Uchyłki dwunastnicy: dieta

W przypadku uchyłków dwunastnicy nie ma jednej specjalnej diety, która leczy sam uchyłek. Jeśli zmiana jest bezobjawowa, zwykle nie wymaga żadnych modyfikacji żywienia.

Jeżeli jednak masz dolegliwości dyspeptyczne (np. uczucie pełności, niestrawność), pomocne może być prowadzenie obserwacji, po jakich posiłkach objawy się nasilają, i omówienie tego z lekarzem. Często zaleca się unikanie bardzo obfitych, ciężkostrawnych posiłków, jedzenie mniejszych porcji oraz dbanie o regularność posiłków – ale kluczowe jest to, aby nie wprowadzać restrykcji „na własną rękę”, jeśli objawy nawracają.

>> To ciekawe: Konsultacja dietetyczna – jak wygląda i jak się do niej przygotować? Badania przed wizytą u dietetyka

Czy można zapobiec uchyłkom dwunastnicy?

Nie są znane skuteczne metody profilaktyki uchyłków dwunastnicy. Na szczęście uchyłki te bardzo rzadko stanowią realne zagrożenie dla życia i zdrowia.

Najważniejsze jest czujne podejście do objawów: jeśli dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego utrzymują się, nawracają lub mają charakter alarmowy, nie odkładaj konsultacji lekarskiej.

Uchyłki dwunastnicy: zakończenie

Uchyłki dwunastnicy najczęściej są zmianą nabytą i bezobjawową, wykrywaną przypadkowo. Zwykle nie wymagają leczenia, o ile nie dochodzi do powikłań. Jeśli pojawią się objawy alarmowe – takie jak krwawienie, gorączka czy silny ból brzucha – konieczna jest szybka diagnostyka. W razie wątpliwości skonsultuj wyniki badań z lekarzem, który dobierze dalsze postępowanie do Twoich objawów.

Najważniejsze informacje w skrócie:

• większość uchyłków dwunastnicy nie daje objawów i nie wymaga leczenia,
• dolegliwości mogą być nieswoiste, a o pilnej konsultacji decydują objawy alarmowe,
• leczenie (endoskopowe lub operacyjne) dotyczy głównie powikłań.

Bibliografia

1. Gajewski P., Jaeschke R. (red.). Interna Szczeklika / Medycyna Praktyczna (mp.pl): „Uchyłki dwunastnicy (diverticula duodeni)” – definicja, epidemiologia (częstość w badaniach sekcyjnych i radiologicznych) oraz dane z praktyki endoskopowej (ERCP), rozpoznanie i leczenie (dostęp: 08.01.2026).
2. Marlicz K.; aktualizacja: Wiercińska M. Medycyna Praktyczna dla pacjentów (mp.pl): „Uchyłki dwunastnicy: przyczyny, objawy i leczenie” (dostęp: 08.01.2026).
3. Evers B.M. i wsp. Sabiston Textbook of Surgery, rozdział o chorobie uchyłkowej jelita cienkiego, sekcja „Duodenal diverticula” – klasyfikacja, obraz kliniczny i leczenie.