Szacuje się, że nawet 10-16% osób w wieku rozrodczym doświadcza trudności z uzyskaniem ciąży. Przyczyny tego stanu są liczne i złożone. Szczególne miejsce zajmują zaburzenia, których podłoże związane jest z nieprawidłowym funkcjonowaniem układu odpornościowego. Dowiedz się, czym jest niepłodność immunologiczna, jakie są jej możliwe przyczyny oraz jak przebiega diagnostyka i leczenie.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> Czynniki immunologiczne mogą wiązać się z trudnościami z zajściem w ciążę oraz nawracającymi poronieniami (szczególnie bardzo wczesnymi). >> U kobiet może być związana m.in. z obecnością autoprzeciwciał i chorobami autoimmunologicznymi, a u mężczyzn istotną rolę mogą odgrywać przeciwciała przeciwplemnikowe zaburzające funkcjonowanie plemników. >> Postępowanie zależy od wykrytej nieprawidłowości i może obejmować leczenie chorób współistniejących oraz – w wybranych przypadkach – techniki wspomaganego rozrodu. |
Spis treści:
- Niepłodność immunologiczna: dlaczego dochodzi do odrzucenia ciąży przez organizm?
- Niepłodność immunologiczna u kobiet: przyczyny
- Niepłodność immunologiczna u mężczyzn: przyczyny
- Niepłodność immunologiczna: objawy
- Jakie badania przy niepłodności immunologicznej wykonać?
- Jakie leczenie stosuje się przy niepłodności immunologicznej?
- Niepłodność immunologiczna: podsumowanie
Niepłodność immunologiczna: dlaczego dochodzi do odrzucenia ciąży przez organizm?
Układ immunologiczny człowieka został zaprogramowany do rozpoznawania i eliminowania czynników obcych – m.in. bakterii, wirusów, komórek nowotworowych. W kontekście rozrodu sytuacja jest szczególna, ponieważ zarodek zawiera materiał genetyczny pochodzący nie tylko od matki, ale również od ojca. Z immunologicznego punktu widzenia oznacza to obecność antygenów, które potencjalnie mogą zostać uznane za obce.
W prawidłowo przebiegającej ciąży organizm kobiety wytwarza złożone mechanizmy tolerancji immunologicznej, umożliwiające implantację i rozwój zarodka. Dochodzi m.in. do modulacji aktywności limfocytów NK, limfocytów T regulatorowych oraz zmiany profilu wydzielanych cytokin.
W niepłodności immunologicznej mechanizmy tolerancji immunologicznej mogą być zaburzone. Układ odpornościowy może wytwarzać przeciwciała skierowane przeciwko komórkom trofoblastu, plemnikom lub własnym strukturom organizmu, co może utrudniać zapłodnienie, implantację zarodka lub sprzyjać bardzo wczesnym poronieniom.
Niepłodność immunologiczna u kobiet: przyczyny
Przyczyny niepłodności immunologicznej u kobiet to:
- obecność przeciwciał skierowanych przeciwko komórce jajowej,
- obecność przeciwciał przeciwplemnikowych.
Za problemy z zajściem w ciążę mogą odpowiadać przeciwciała antyfosfolipidowe (APL). Przeciwciała te, skierowane przeciwko fosfolipidom błon komórkowych oraz białkom wiążącym fosfolipidy, mogą prowadzić do powstawania mikrozakrzepów w naczyniach krwionośnych rozwijającego się łożyska, upośledzając jego funkcję i sprzyjając wczesnym lub nawracającym poronieniom.
Znaczenie mogą mieć przeciwciała przeciwjądrowe (ANA), których występowanie bywa wiązane z niepowodzeniami implantacji. W kontekście niepłodności immunologicznej istotne mogą być także przeciwciała przeciwtarczycowe.
Ważną rolę przypisuje się również zaburzeniom funkcji komórek NK w endometrium. W warunkach fizjologicznych wspierają one proces implantacji, jednak ich nadmierna liczba lub zwiększona aktywność cytotoksyczna mogą sprzyjać uszkodzeniu trofoblastu. U części kobiet obserwuje się także nieprawidłowy profil cytokin, z przewagą reakcji prozapalnej, co może utrudniać utrzymanie ciąży. Należy jednak podkreślić, że rutynowe oznaczanie komórek NK i profilu cytokin (we krwi lub endometrium) nie jest obecnie standardem diagnostyki ze względu na ograniczoną standaryzację i niejednoznaczne dowody kliniczne.
Czynnikiem ryzyka niepłodności immunologicznej mogą być choroby autoimmunologiczne – takie jak toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów czy choroba Hashimoto. W ich przebiegu układ odpornościowy wykazuje tendencję do agresji wobec własnych tkanek.
| To ważne: Przeciwciała utrudniające zajście w ciążę mogą występować w przebiegu zespołu policystycznych jajników (PCOS) oraz endometriozy. |
Niepłodność immunologiczna u mężczyzn: przyczyny
Przyczyną niepłodności immunologicznej u mężczyzn może być obecność przeciwciał przeciwplemnikowych. W prawidłowych warunkach plemniki są izolowane od układu odpornościowego dzięki barierze krew-jądro. Jej uszkodzenie – na przykład w wyniku urazu, zabiegu operacyjnego, infekcji, stanu zapalnego, wnętrostwa czy żylaków powrózka nasiennego – może prowadzić do kontaktu antygenów plemnikowych z komórkami układu immunologicznego i wytwarzania autoprzeciwciał.
U mężczyzn płodność – w tym jakość nasienia – mogą dodatkowo obniżać choroby autoimmunologiczne oraz stosowanie niektórych leków immunosupresyjnych.
>> Zobacz: Niepłodność u mężczyzn: najczęstsze przyczyny, objawy i rozpoznanie. Leczenie niepłodności
Niepłodność immunologiczna: objawy
Niepłodność immunologiczna nie daje charakterystycznych objawów klinicznych, które jednoznacznie wskazywałyby na jej obecność. Najczęściej manifestuje się ona jako niemożność zajścia w ciążę pomimo regularnych, niezabezpieczonych stosunków płciowych lub jako nawracające poronienia – szczególnie na wczesnym etapie ciąży.
>> To ważne: Poronienie samoistne – objawy, przebieg i postępowanie
Należy podkreślić, że wiele par zmagających się z niepłodnością immunologiczną czuje się zupełnie zdrowych, a wyniki podstawowych badań (hormonalnych, obrazowych, nasienia) mogą pozostawać w granicach normy. To właśnie ten pozorny brak uchwytnej przyczyny bywa wskazaniem do rozważenia pogłębionej diagnostyki – w tym oceny wybranych czynników immunologicznych.
Jakie badania przy niepłodności immunologicznej wykonać?
Diagnostyka niepłodności immunologicznej jest złożona i wymaga indywidualnego podejścia. Nie stanowi ona elementu rutynowej diagnostyki każdej pary z niepłodnością, lecz jest rozważana w ściśle określonych sytuacjach klinicznych.
U kobiet uzasadnione może być wykonanie badań w kierunku przeciwciał antyfosfolipidowych, przeciwciał przeciwjądrowych (ANA), przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO).
Badanie komórek NK rozważa się w wybranych sytuacjach, a jego wartość kliniczna nie jest jednoznacznie potwierdzona i nie stanowi rutynowego elementu diagnostyki.
Znaczenie może mieć diagnostyka w kierunku przeciwciał przeciwplemnikowych, które mogą być obecne w nasieniu i surowicy krwi mężczyzny lub śluzie szyjkowym partnerki. W niektórych przypadkach wykonuje się także badania genetyczne, natomiast ocena zgodności immunologicznej partnerów (w tym genotypowanie HLA-C) nie jest zalecana rutynowo i bywa rozważana głównie w ramach badań naukowych.
>> Zobacz także: Badania laboratoryjne w diagnostyce niepłodności
| Według aktualnych zaleceń diagnostyka niepłodności powinna rozpocząć się: >> po roku regularnego współżycia u kobiet przed 35. rokiem życia, >> po 6 miesiącach regularnego współżycia u kobiet po 35. roku życia, >> jak najszybciej u kobiet po 40. roku życia. Diagnostyka niepłodności powinna jednocześnie obejmować obojga partnerów. |
Jakie leczenie stosuje się przy niepłodności immunologicznej?
Leczenie niepłodności immunologicznej jest spersonalizowane i zależy od rodzaju wykrytej nieprawidłowości. Postępowanie może obejmować m.in. leczenie chorób współistniejących, zwłaszcza autoimmunologicznych, oraz – w wybranych sytuacjach – działania ukierunkowane na modyfikację odpowiedzi immunologicznej. Kluczowa jest ścisła współpraca ginekologa z odpowiednimi specjalistami, najczęściej immunologiem i endokrynologiem.
Niepłodność immunologiczna a in vitro
W przypadku nieskuteczności naturalnych starań o ciążę oraz braku efektów leczenia przyczynowego, pary mogą zostać zakwalifikowane do procedur wspomaganego rozrodu, w tym zapłodnienia pozaustrojowego. Metoda in vitro pozwala ominąć część potencjalnych barier związanych z zapłodnieniem, jednak nie eliminuje wszystkich mechanizmów mogących wpływać na implantację zarodka.
Z tego względu u wybranych pacjentek – po dokładnej analizie klinicznej – rozważa się modyfikację protokołu leczenia przed transferem zarodka.
Niepłodność immunologiczna: podsumowanie
Niepłodność immunologiczna to złożony problem, w którym układ odpornościowy zamiast sprzyjać zapłodnieniu i rozwojowi ciąży, może aktywnie je utrudniać. Zaburzenia mogą dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Często pozostają niewidoczne bez pogłębionej diagnostyki specjalistycznej. Odpowiednio dobrane leczenie oraz indywidualne podejście do pacjentów znacząco zwiększają szanse na uzyskanie i utrzymanie ciąży.
Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Ciepłucha
Bibliografia
- Diagnostyka i leczenie niepłodności – rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu i Embriologii (PTMRiE) oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGP)
- A. Malinowski, J.R. Wilczyński, Immunologiczne mechanizmy utrzymania ciąży, Ginekologia Praktyczna
- Immune Aspects of Female Infertility https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4845518/ (dostęp 12.01.2026)
- Immune infertility in men https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S001502822200125X (dostęp 12.01.2026)
- The role of immunotherapy in in vitro fertilization: a guideline, American Society for Reproductive Medicine (ASRM), Practice Committee Documents, https://www.asrm.org/practice-guidance/practice-committee-documents/the-role-of-immunotherapy-in-in-vitro-fertilization-a-guideline-2018/ (dostęp 12.01.2026)
- ESHRE guideline: recurrent pregnancy loss, Human Reproduction Open, 2018;2018(2):hoy004, https://academic.oup.com/hropen/article/2018/2/hoy004/4963604 (dostęp 12.01.2026)
- Good practice recommendations on add-ons in reproductive medicine, Human Reproduction, 2023;38(11):2062–2104, https://academic.oup.com/humrep/article/38/11/2062/7281712 (dostęp 12.01.2026)
