Kwashiorkor – przyczyny, objawy i leczenie niedożywienia białkowego

Kwashiorkor to jedna z najcięższych postaci niedożywienia, która najczęściej dotyczy dzieci w wieku od 3 do 5 lat. Choć kojarzony jest głównie z krajami Afryki czy Azji, może występować również w krajach rozwiniętych. Znacząco zwiększa ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.

Spis treści:

1. Co to jest kwashiorkor?
2. Przyczyny niedożywienia białkowego
3. Charakterystyczne objawy kwashiorkor
4. Diagnostyka laboratoryjna niedożywienia białkowego
5. Leczenie i etapy wychodzenia z niedożywienia białkowego
6. Kwashiorkor: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
7. Podsumowanie

Co to jest kwashiorkor?

Kwashiorkor, nazywany niedożywieniem stresowym to zaburzenie stanu odżywienia. Stanowi on odrębną jednostkę chorobową, wymienioną w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10 pod kodem E40.

Charakteryzuje się obniżonym poziomem albumin (hipoalbuminemią), zwiększonym katabolizmem białek oraz zaburzeniami wodno- elektrolitowymi. Kwashiorkor jest stanem zagrażającym życiu, przyczyniającym się do zahamowania wzrostu u dzieci, rozwoju zaburzeń funkcji wątroby, nerek, upośledzeniem odporności, dysbiozy jelitowej i niedoborów mikroskładników. W przypadku braku odpowiedniego leczenia może doprowadzić nawet do śmierci.

Przyczyny niedożywienia białkowego

W kontekście przyczyn rozwoju niedożywienia typu kwashiorkor najczęściej mówi się o długotrwałym niedoborze białka w diecie, pomimo pokrycia zapotrzebowania na energię. Jednak dokładny patomechanizm tej choroby nie jest w pełni poznany. Niektóre czynniki i stany mogą zwiększać ryzyko jej rozwinięcia. Należą do nich, m.in.:

• zakażenia i infekcje, np. zapalenie płuc, malaria, AIDS, odra,
• obecność aflatoksyn (toksyn produkowanych przez pleśnie) w żywności,
• zbyt wczesne zakończenie karmienia piersią u dzieci,
• niski status społeczny, ubóstwo.
• rozległe urazy i operacje,
• choroby przebiegające z silnym stanem zapalnym,
• ciężkie choroby, takie jak nowotwory, marskość wątroby,
• zespołu złego wchłaniania lub zaburzenia wchłaniania składników odżywczych.

Pomimo, że niedożywienie najczęściej kojarzy się z osobami ze skrajnie niską masą ciała, kwashiorkor w rzeczywistości może występować u osób z nadwagą czy otyłością.

Charakterystyczne objawy kwashiorkor

Kwashiorkor ma specyficzny obraz kliniczny, wynikający z poważnych zaburzeń metabolicznych związanych z niedoborem białka. Objawy mogą rozwijać się stopniowo, jednak z czasem stają się coraz bardziej widoczne i charakterystyczne. Do najczęstszych należą m.in.:

• obrzęki (tzw. obrzęk głodowy) – zwykle zaczynają się od kończyn dolnych, ale mogą obejmować całe ciało, w tym twarz i brzuch,
• powiększenie brzucha – wodobrzusze związane z nagromadzeniem płynów oraz stłuszczeniem wątroby,
• zanik masy mięśniowej – mimo obecności obrzęków, dochodzi do wyraźnego osłabienia mięśni i spadku ich masy,
• zmiany skórne – skóra staje się sucha, cienka, może się łuszczyć, pojawiają się przebarwienia, odbarwienia lub owrzodzenia,
• zmiany w obrębie włosów – włosy tracą naturalny kolor, stają się matowe, łamliwe, łatwo wypadają,
• zahamowanie wzrostu i rozwoju – szczególnie u dzieci, u których niedożywienie trwa dłuższy czas,
• obniżona odporność – zwiększona podatność na infekcje oraz ich cięższy przebieg,
• apatia, osłabienie.

Diagnostyka laboratoryjna niedożywienia białkowego

Rozpoznanie kwashiorkoru opiera się na połączeniu oceny antropometrycznej i przedmiotowej z wynikami badań laboratoryjnych. Niedożywienie prowadzi do istotnych zmian w składzie białek osocza oraz funkcjonowaniu układu odpornościowego, dlatego ocena tych parametrów ma kluczowe znaczenie diagnostyczne.

Do najważniejszych badań należą:

• poziom albumin – obniżone wartości są charakterystyczne dla niedożywienia białkowego,
• poziom prealbumin – ich okres półtrwania wynosi około 2-3 dni, co umożliwia bieżące kontrolowanie zmian stanu chorego,
• poziom transferyny,
• poziom białka wiążącego retinol (RBP, Retinol Binding Protein).

Istotnym elementem jest również ocena niedoborów mikroelementów i witamin. Kwashiorkor często współistnieje z deficytami m.in. żelaza, cynku, selenu czy witaminy A.

Należy podkreślić, że pojedynczy parametr nie jest wystarczający do postawienia diagnozy. Dopiero kompleksowa analiza wyników badań w połączeniu z oceną obrazu klinicznego pacjenta, pozwala na właściwe rozpoznanie i zaplanowanie leczenia.

>> Przeczytaj też: Niedożywienie: objawy i skutki. Jakie badania laboratoryjne należy wykonać?

Leczenie i etapy wychodzenia z niedożywienia białkowego

Zgodnie z wytycznymi WHO (World Health Organization) leczenie niedożywienia białkowego to proces polegający na przywracaniu równowagi metabolicznej oraz bezpiecznym uzupełnianiu niedoborów. Wczesne rozpoczęcie terapii znacząco zwiększa szanse na pełny powrót do zdrowia.

W ciągu pierwszych kilku dni najważniejsze jest wyrównanie hipoglikemii, hipotermii, zaburzeń wodno-elektrolitowych. Podczas leczenia ważna jest terapia antybiotykowa w walce z infekcjami. Wprowadza się także specjalistyczne preparaty żywieniowe, które są łatwostrawne oraz dostarczają ograniczoną ilość białka i energii, aby nie przeciążyć organizmu.

Warto zaznaczyć, że zbyt szybkie wprowadzenie intensywnego żywienia może prowadzić do groźnych powikłań (np. zespołu ponownego odżywienia), dlatego leczenie musi przebiegać stopniowo i zgodnie z ustalonymi protokołami.

Po ustabilizowaniu stanu pacjenta stopniowo zwiększa się podaż kalorii i białka. W tym etapie stosuje się bardziej kaloryczne mieszanki lub gotowe produkty terapeutyczne – RUTF (ready-to-use therapeutic food), które wspierają odbudowę tkanek. Leczenie żywieniowe może trwać nawet do 6 tygodni.

Ostatnia faza monitorowania i opieki po leczeniu obejmuje kontrolę stanu zdrowia, zapobieganie nawrotom oraz wsparcie psychiczne. W wielu przypadkach leczenie może być kontynuowane w warunkach domowych przy użyciu gotowych preparatów terapeutycznych i regularnych wizyt kontrolnych. Dodatkowo, przed wypisaniem dziecka ze szpitala, personel medyczny zapewnia opiekunom edukację i porady dotyczące żywienia, karmienia piersią, higieny żywności oraz wody, a także profilaktyki.

Kwashiorkor: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)

Podsumowanie

Kwashiorkor pozostaje jednym z poważniejszych problemów zdrowotnych związanych z niedożywieniem, szczególnie wśród dzieci. Choć najczęściej wiąże się go z niedoborem białka, coraz więcej badań wskazuje, że jego rozwój może być bardziej złożony. Mimo postępów w diagnostyce i leczeniu, choroba nadal stanowi wyzwanie kliniczne, zwłaszcza w kontekście skutecznej profilaktyki. Wczesne rozpoznanie objawów oraz wdrożenie odpowiedniego, kompleksowego postępowania terapeutycznego zwiększa szansę na powrót do zdrowia.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

1. Pham T.P.T., Alou M.T., Golden M.H., Million M., Raoult D., Difference between kwashiorkor and marasmus: Comparative meta-analysis of pathogenic characteristics and implications for treatment, Microbial Pathogenesis, 2021, 150, 104702.
2. Michael H., Amimo J.O., Rajashekara G., Saif L.J., Vlasova A.N., Mechanisms of kwashiorkor-associated immune suppression: Insights from human, mouse, and pig studies, Frontiers in Immunology, 2022, 13, 826268.
3. United Nations Children’s Fund (UNICEF), World Health Organization, World Bank Group Joint Child Malnutrition Estimates, Levels and trends in child malnutrition: key findings of the 2025 edition: https://www.who.int/publications/i/item/9789240112308 (dostęp 15.04.2026).
4. Keller U., Nutritional laboratory markers in malnutrition, Journal of Clinical Medicine, 2019, 8(6), 775.
5. Chandra J., Kumar P., Anemia in severe acute malnutrition: ten steps of management need to be fine-tuned. Indian Journal of Pediatrics, 2023, 90(11), 1061-1064.
6. WHO guideline on the prevention and management of wasting and nutritional oedema (acute malnutrition) in infants and children under 5 years, 2023: https://iris.who.int/items/736fc360-87ca-444d-a2b5-a78487786067 (dostęp 15.04.2026).