Czym są pneumokoki i jakie choroby wywołują?

Pneumokoki są powszechnymi, bakteryjnymi patogenami człowieka. U dzieci wywołują najczęściej zapalenie górnych dróg oddechowych, natomiast u dorosłych są główną przyczyną pozaszpitalnego zapalenia płuc. U osób z grupy ryzyka zakażenie może doprowadzić do rozwoju inwazyjnej choroby pneumkokowej (IChP). Najskuteczniejszą metodą zapobiegania infekcji są szczepienia ochronne.

Z tego artykułu dowiesz się, że: >> pneumokoki są powszechnie występującymi bakteriami, które mogą być przyczyną infekcji o różnej postaci klinicznej, >> choroba pneumokokowa może być ograniczona do jednego obszaru organizmu lub drobnoustroje mogą rozprzestrzeniać się do różnych tkanek i płynów ustrojowych, >> w Polsce najczęstszą postacią zakażenia pneumokokowego jest zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok i zapalenie płuc, >> na infekcję pneumokokową najbardziej narażone są małe dzieci i seniorzy, >> istnieją różnice w zakażeniach wywoływanych przez pneumokoki i meningokoki, >> chorobę pneumokokową można potwierdzić badaniami laboratoryjnymi, >> infekcja pneumokokowa jest uleczalna, w terapii konieczne jest zastosowanie antybiotyków, >> najskuteczniejszą formą zapobiegania chorobie pneumokokowej są szczepienia ochronne.

Spis treści:

1. Co to są pneumokoki?
2. Jakie choroby powodują pneumokoki?
3. Kto jest najbardziej narażony na zakażenie pneumokokami?
4. Objawy zakażenia pneumokokami
5. Pneumokoki – objawy u dzieci
6. Pneumokoki a meningokoki – czym się różnią?
7. Diagnostyka zakażeń pneumokokowych – jakie badania wykonać?
8. Pneumokoki – leczenie. Czy pneumokoki można wyleczyć?
9. Zakażenie pneumokokowe – możliwe powikłania
10. Pneumokoki – szczepionka i profilaktyka zakażeń
11. Zakończenie

Co to są pneumokoki?

Pneumokoki (Streptococcus pneumoniae) to powszechnie występujące bakterie należące do grupy paciorkowców. Często określane są mianem dwoinek zapalenia płuc, ze względu na charakterystyczny układ komórek w preparacie mikroskopowym i jedną z najczęstszych postaci choroby przez nie wywoływanych. Większość pneumokoków posiada otoczkę wielocukrową, która jest głównym czynnikiem zjadliwości bakterii.

Na podstawie różnic w budowie otoczki wyróżniono ponad 90 serotypów S.pneumoniae. Występowanie poszczególnych serotypów zależy od regionu geograficznego i wieku zakażonego. Za ponad połowę przypadków choroby pneumokokowej odpowiada kilkanaście serotypów.  W Polsce dominują serotypy 19A, 3, 4, 8,9N, 6C. Swoiste przeciwciała zapewniające ochronę przed zakażeniem skierowane są przeciwko konkretnemu serotypowi. Między niektórymi serotypami istnieje odporność krzyżowa.

U człowieka naturalnym miejscem bytowania pneumokoków jest jama nosowo-gardłowa. Kolonizacja tymi bakteriami dotyczy ok. 5-10% osób dorosłych oraz 20-40% dzieci. Możliwa jest jednoczasowa kolonizacja różnymi serotypami dwoinek.

Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą kropelkową lub przez kontakt bezpośredni. Zapadalność (częstość zachorowań) jest zróżnicowana w zależności od wieku i innych czynników ryzyka. Obserwowana jest sezonowość zachorowań – najwięcej przypadków odnotowuje się zimą i wczesną wiosną.

Jakie choroby powodują pneumokoki?

Pneumokoki wywołują zarówno zakażenia zlokalizowane, jak i inwazyjne. W większości przypadków choroba wywołana przez S.pneumoniae poprzedzona jest stanem nosicielstwa w nosogardzieli. Czynnikiem ryzyka rozwoju infekcji jest kolonizacja nabyta w ciągu ostatniego miesiąca. Kolonizacja jest najwyższa u dzieci i osób z kontaktu. Chorobotwórczość bakterii uwarunkowana jest zdolnością przylegania do komórek ludzkich, szerzenia się bakterii do jałowych tkanek, stymulacji miejscowej odpowiedzi zapalnej i unikania fagocytozy. Inwazyjna choroba pneumokokowa może mieć piorunujący przebieg. W zależności od rodzaju zakażenia okres wylęgania choroby wynosi 1-3 dni.

Zakażenia pneumokokowi umiejscowione:

• ostre zapalenie ucha środkowego,
  • ostre zapalenie zatok,
  • zapalenie płuc (bez bakteriemii),
  • zaostrzenia w POChP,
  • zapalenie spojówek.

Zakażenia pneumokokowi inwazyjne:

• zapalenie płuc z bakteriemią,
  • bakteriemia/posocznica,
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych ,
  • zapalenie otrzewnej.

Kto jest najbardziej narażony na zakażenie pneumokokami?

Na zakażenie pneumokokami najbardziej narażone są dzieci <5 r.ż. (szczególnie < 2 r.ż.) oraz seniorzy >65 r.ż. Oprócz ryzyka związanego z wiekiem, do czynników sprzyjających wystąpieniu choroby pneumokokowej należą:

• wrodzona, nabyta lub czynnościowa asplenia (brak śledziony lub upośledzenie jej funkcji),
• niedobory odpornościowe,
• urazy lub wady ośrodkowego układu nerwowego,
• choroby nowotworowe,
• przewlekłe choroby układu krążenia i układu oddechowego.

>> Przeczytaj: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?

Objawy zakażenia pneumokokami

Objawy choroby pneumokokowej są zależne od lokalizacji zakażenia, nasilenia infekcji i odpowiedzi immunologicznej.

Objawy pojawiające się w różnych postaciach klinicznych choroby pneumokokowej:

• pneumokokowe zapalenie płuc – na 1-3 dni przed rozwojem choroby bakteryjnej często obserwuje się objawy wirusowej infekcji dróg oddechowych. Początek choroby pneumokokowej jest nagły, pojawiają się dreszcze, gorączka >38 °C, duszność, ból w klatce piersiowej, może wystąpić sinica. Odkrztuszana przez pacjenta plwocina jest podbarwiona krwią, z czasem pojawia się w niej ropa. Choroba u dorosłych na ogół rozwija się w dolnych płatach płuc i często przebiega z bakteriemią (25-30% przypadków). U osób w podeszłym wieku z reguły nie występuje gorączka, a zapalenie płuc ma charakter uogólniony.

• pneumokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – początkowo występują objawy grypopodobne (ból gardła, gorączka, złe samopoczucie, bóle mięśni i stawów), z czasem pojawia się nagły, bardzo silny ból głowy, wysoka gorączka, sztywność karku, nudności, wymioty, światłowstręt, zaburzenia świadomości, drgawki. U 70-80% pacjentów pneumokoki są obecne również w krwi.

• pneumokokowe zapalenie ucha środkowego – w przebiegu choroby pojawia się gorączka, silny, pulsujący ból ucha, wysięk z ucha, ogólne osłabienie,

• pneumokokowe zapalenie zatok – po objawach prodromalnych pojawia się gorączka, ból głowy (nasila się przy schylaniu), ból twarzy, zatkanie nosa, gęsta zielonkawa wydzielina z nosa.

Pneumokoki – objawy u dzieci

Niemowlęta i małe dzieci są szczególnie narażone na zakażenia pneumokokami.  Do zakażeń dochodzi najczęściej w żłobkach i przedszkolach, gdzie stan przewlekłego nosicielstwa S.pneumoniae wśród dzieci dochodzi nawet do 60%. U dzieci najczęstszą postacią zakażenia jest infekcja górnych dróg oddechowych z zapaleniem ucha środkowego i zatok. W infekcji ucha pojawiają:

• ból ucha,
• gorączka,
• drażliwość,
• brak apetytu,
• bezsenność,
• płaczliwość.

Zapalenie płuc u dzieci, w przeciwieństwie do płatowego zapalenia u dorosłych, ma najczęściej postać uogólnioną odoskrzelową. Najgroźniejszą postacią infekcji u dzieci jest inwazyjna choroba pneumokokowa, która może prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych, a nawet do śmierci.

W przebiegu IChP pojawia się:

• gorączka,
• szybkie pogorszenie ogólnego stanu zdrowia,
• drgawki,
• silne bóle głowy,
• zaburzenia świadomości,
• apatia,
• pulsujące ciemiączko u niemowląt.

Szczególnie niepokojącym objawem, wymagającym natychmiastowej interwencji lekarskiej są wybroczyny skórne, pojawiające się głównie na kończynach.  U najmłodszych dzieci objawy zakażenia pneumokokowego mogą być mało specyficzne, a im starsze dziecko, tym są bardziej objawy stają się typowe dla konkretnej postaci klinicznej zakażenia.

>> Może Cię zainteresować: Ostre zapalenie ucha środkowego u dzieci – jeden z najczęstszych problemów małych dzieci

Pneumokoki a meningokoki – czym się różnią?

Pneumokoki i meningokoki mają wiele cech wspólnych, ale równocześnie wiele je różni. Pneumokoki należą do bakterii Gram-dodatnich, meningokoki są Gram-ujemne. Dzieje się tak ze względu na odmienną budowę ściany komórkowej. Infekcje wywoływane przez te drobnoustroje mają różny przebieg i różne objawy dominujące. Rozbieżności dotyczą również grup ryzyka zachorowania i profilaktyki.

Zakażenia wywoływane przez pneumokoki są znacznie częstsze niż infekcje meningokokowe i przebiegają zazwyczaj z zapaleniem górnych dróg oddechowych, w tym zapaleniem zatok przynosowych i ostrym zapaleniem ucha środkowego.  Pneumokoki są też najczęstszą przyczyną pozaszpitalnego zapalenia płuc u dorosłych. Infekcja pneumokokowa z reguły poprzedzona jest 1-3 dniowym okresem objawów przypominających przeziębienie.Na infekcję narażone są głównie niemowlęta, małe dzieci oraz seniorzy i osoby z chorobami przewlekłymi. Szczepienia ochronne dzieci przeciwko pneumokokom są w Polsce obowiązkowe.

Zakażenia meningokokami w postaci zapalenia ucha środkowego, zapalenia zatok czy zapalenia płuc zdarzają się niezwykle rzadko. Najczęstszą postacią infekcji jest choroba inwazyjna. Choroba meningokokowa rozwija się w szybkim tempie, czasami kilku godzin, dając objawy ogólne z charakterystyczną wybroczynową wysypką (piorunująca sepsa). Na infekcję narażone są głównie niemowlęta do 1 r.ż. oraz młodzież (nastolatkowie i młodzi dorośli). Zachorowania u młodzieży wynikają ze stylu życia:

• przebywania w dużych skupiskach ludzi,
• bliskich kontaktów sprzyjających rozprzestrzenianiu bakterii.

W Polsce nie ma obowiązku szczepienia przeciwko meningokokom. Szczepionki są pełnopłatne i zalecane osobom z grupy ryzyka. W niektórych miastach wdrożono bezpłatne szczepienia w ramach lokalnych Programów Polityki Zdrowotnej.

>> Warto dowiedzieć się więcej z artykułu: Sepsa u dziecka – poważne zagrożenie dla malucha

Diagnostyka zakażeń pneumokokowych – jakie badania wykonać?

Objawy kliniczne nie są wystarczające dla potwierdzenia choroby pneumokokowej. Dla rozpoznania zakażenia Streptococcus pneumoniae należy przeprowadzić diagnostykę laboratoryjną. Materiałem do badania jest krew, plwocina, płyn mózgowo-rdzeniowy, ropa, mocz.

Stosowane rutynowo metody obejmują:

• mikroskopię – w preparatach mikroskopowych barwionych metodą Grama, widoczne są charakterystyczne ziarniaki Gram (+) układające się w dwoinki,
• hodowlę  –  materiał pobrany od pacjenta posiewany jest na pożywki mikrobiologiczne. Metoda umożliwia wykrycie, identyfikację  S.pneumoniae oraz określenie lekowrażliwości bakterii (wykonanie antybiogramu).
• testy antygenowe – metoda pozwala na szybkie wykrycie w próbce moczu antygenów charakterystycznych dla S.pneumoniae. Badanie jest wykorzystywane w wykrywaniu pneumokokowego zapalenia płuc,
• testy genetyczne – metoda Real –Time PCR umożliwia wykrycie w próbce pobranej od pacjenta materiału genetycznego S.pneumoniae. Test jest bardzo czuły i specyficzny. Szczególnie zastosowanie znajdują panelowe testy PCR, które jednoczasowo wykrywają różne przyczyny zakażeń układowych. Dostępne są panele służące wykrywaniu czynników etiologicznych sepsy, zakażenia układu nerwowego i panele oddechowe.

Pneumokoki – leczenie. Czy pneumokoki można wyleczyć?

Choroba pneumokokowa jest uleczalna. Terapia wymaga podania antybiotyków. Ze względu na narastającą oporność pneumokoków na leki, istotne może okazać się wykonanie antybiogramu.  W przypadkach zakażenia górnych dróg oddechowych i zapalenia płuc przebiegającego łagodnie stosowane jest leczenie doustne w warunkach domowych. Leki podawane są przez tydzień. Chory powinien w tym czasie wypoczywać i przyjmować duże ilości płynów.

Przy prawidłowo prowadzonym leczeniu poprawa zdrowia odczuwalna jest po 1-2 dniach, a choroba całkowicie ustępuje po 7-10 dniach. Leczenie szpitalne jest niezbędne w przypadku inwazyjnej choroby meningokokowej i ciężkiego zapalenia płuc. Terapia w takim przypadku jest dłuższa i wymaga dożylnego podawania antybiotyków.

Zakażenie pneumokokowe – możliwe powikłania

Następstwem zakażenia pneumokokowego mogą być:

• powikłania na skutek zapalenia zatok – przejście z infekcji ostrej w stan przewlekły, zapalenie tkanek miękkich oczodołu, ropień oczodołu, zakrzep zatoki jamistej, rzadziej powikłania wewnątrzczaszkowe,
• powikłania na skutek zapalenia ucha środkowego – przejście infekcji w stan przewlekły, ostre zapalenie wyrostka sutkowatego, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie błędnika, rzadziej powikłania wewnątrzczaszkowe,
• powikłania na skutek zapalenia płuc – zapalenie opłucnej, wysięk w opłucnej, martwicze zapalenie płuc, rozwój ropnia płuca,
• rozwój inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP):
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
  • sepsa,
  • zapalenie płuc z bakteriemią.

Pneumokoki – szczepionka i profilaktyka zakażeń

Najbardziej skuteczną metodą zapobiegania rozwojowi choroby pneumokokowi jest profilaktyka swoista w postaci szczepionki.

Zgodnie z polskim programem szczepień ochronnych i rozporządzeniem w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, szczepienie przeciwko pneumokokom jest obowiązkowe dla:

• dzieci do ukończenia 5 r.ż.,
• dzieci i młodzieży do ukończenia 19. roku życia z grup ryzyka zakażeń pneumokokowych,
• dzieci, młodzieży i dorosłych przed przeszczepieniem macierzystych komórek krwiotwórczych lub po takim zabiegu; przed przeszczepieniem narządów miąższowych lub po takim zabiegu; z anatomiczną lub czynnością asplenią.

Szczepionki przeznaczone do realizacji obowiązkowego szczepienia obejmują szczepionkę 10-walentną, 13-walentną i 15-walentną.

W innych, niż przedstawione wyżej, przypadkach szczepienia nie są obowiązkowe, ale ze względu na możliwe groźne następstwa zakażenia zalecane są dorosłym w wieku powyżej 50 lat oraz dorosłym należącym do grup ryzyka wystąpienia choroby pneumokokowej.

Zalecane szczepienia są pełnopłatne, za wyjątkiem osób  w wieku >65 r.ż., dla których dostępna jest bezpłatnie szczepionka 13-walentna.

Zakończenie

Pneumokoki są jednymi z najczęstszych i najbardziej niebezpiecznych dla człowieka patogenów bakteryjnych. Wysoka zapadalność na zakażenia, śmiertelność >12% w przypadku choroby inwazyjnej i narastająca oporność S.pneumoniae na antybiotyki powoduje, że powinniśmy zdecydowanie postawić na profilaktykę zakażeń, a w przypadku wystąpienia infekcji – na szybką diagnostykę i podjęcie terapii.

---

Bibliografia

1. prof. Waleria Hryniewicz „Streptococcus pneumoniae” – materiały edukacyjne KOROUN/BINET Pozaszpitalne zakażenia inwazyjne o etiologii bakteryjnej Moduł I NPOA (2009-2013)
2. prof. Waleria Hryniewicz „Zakażenia wywoływane przez szczepy Streptococcus pneumoniae” Materiały edukacyjne Fundacji Centrum Mikrobiologii Klinicznej; Warszawa marzec 2015 r.
3. dr hab. n. med. Ernest Kuchar „Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych” https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/157185,bakteryjne-zapalenie-opon-mozgowo-rdzeniowych (dostęp 10.07.2026 r.)
4. dr hab. n. med. Ernest Kuchar Jaki jest obraz kliniczny i powikłania zakażeń pneumokokowych? Jakie jest rokowanie w inwazyjnych zakażeniach S. pneumoniae? https://www.mp.pl/szczepienia/ekspert/pneumokoki_ekspert/pneumo-objawy/161609,jaki-jest-obraz-kliniczny-i-powiklania-zakazen-pneumokokowych (dostęp 12.07.2026 r.)
5. European Centre for Disease Prevention and Control. Invasive pneumococcal disease. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2022. Stockholm: ECDC; 2025 https://www.mp.pl/szczepienia/aktualnosci/371276,ktore-serotypy-pneumokoka-dominuja-w-populacji-krajow-unii-europejskiej (dostęp 10.07.2026 r.)
6. Małgorzata Ściubisz Szczepionki przeciwko pneumokokom do realizacji obowiązkowego PSO https://www.mp.pl/szczepienia/aktualnosci/400751,szczepionki-przeciwko-pneumokokom-do-realizacji-obowiazkowego-pso (dostęp 12.07.2026 r.)
7. lek. Iwona Witkiewicz Pneumokokowe zapalenie płuc: przyczyny, objawy i leczenie https://www.mp.pl/pacjent/pulmonologia/choroby/150599,pneumokokowe-zapalenie-pluc (dostęp 11.07.2026 r.)
8. Szczepienia.Info „Szczepionka przeciw pneumokokom” https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=10#kogo-dotyczy-refundacja-szczepionki-przeciw-pneumokokom-u-doroslych (dostęp 10.07.2026 r.)