Artykuł powstał 06.12.2023 r., ostatnia aktualizacja: 03.08.2026 r.
Choroby sercowo-naczyniowe od lat pozostają główną przyczyną zgonów na świecie. Choć świadomość na temat szkodliwości „złego cholesterolu” (LDL) jest powszechna, w kardiologii i lipidologii coraz więcej uwagi poświęca się innemu, groźnemu i ukrytemu czynnikowi ryzyka. Jest nim lipoproteina A, oznaczana skrótem Lp(a).
| Z artykułu dowiesz się, że: >> każda dorosła osoba powinna mieć oznaczone stężenie lipoproteiny A co najmniej raz w życiu, >> podwyższone stężenie tej cząsteczki to niezależny czynnik prowadzący m.in. do zawału serca, chorób naczyń obwodowych, czy – w mniejszym stopniu – udaru mózgu, >> poziom Lp(a) jest w około 90% uwarunkowany genetycznie, a tradycyjna zmiana stylu życia ma na niego niewielki wpływ, >> chociaż obecnie nie ma leków obniżających wyłącznie Lp(a), medycyna dysponuje skutecznymi strategiami zarządzania ryzykiem związanym z podwyższonym poziomem lipoproteiny A. |
Spis treści:
- Lipoproteina A – co to jest?
- Lipoproteina – Lp(a) – a choroby sercowo-naczyniowe?
- Oznaczenie lipoproteiny a – co to za badanie?
- Kiedy i u kogo wykonać badanie lipoproteiny a?
- Lipoproteina a – norma i interpretacja wyniku
- Lipoproteina a – jak obniżyć podwyższony wynik?
- Jak postępować przy podwyższonym stężeniu lipoprotetiny a?
- Jakie badania wykonać razem z lipoproteiną A?
- Zakończenie
- Lipoproteina a – FAQ: często zadawane pytania
Lipoproteina A – co to jest?
Lipoproteina(a) – w skrócie Lp(a) – to złożona cząsteczka krążąca w naszej krwi o specyficznej strukturze. W uproszczeniu, składa się z cząsteczki podobnej LDL-cholesterolu oraz dołączonego do niej białka – apolipoproteiny (a).
Cząsteczka lipoproteiny a „naładowana” jest cholesterolem (zarówno estrami cholesterolu jak i wolnym cholesterolem), fosfolipidami, trójglicerydami. Stwierdzono również, że jest ona głównym nośnikiem OxPL – utlenionych fosfolipidów, które pośredniczą w zapaleniu ścian tętnic, działają prozapalnie i promiażdżycowe (proaterogenne), ułatwiając rozwój miażdżycy i destabilizując blaszki miażdżycowe w naczyniach wieńcowych. Dodatkowe działanie prozapalne wiąże się z tym, że lipoproteina a stymuluje monocyty – jeden z rodzajów krwinek białych, będący ważnym elementem układu odpornościowego – do zwiększonej produkcji i uwalniania cytokin prozapalnych (m.in. interleukina IL-1β, IL-6, IL-8, czynnik martwicy nowotworów – TNFα).
Fizjologiczna funkcja Lp(a) nie jest poznana, wiemy natomiast że ich katabolizm i usuwanie z organizmu odbywa się w wątrobie, w mniejszym stopniu biorą w tym udział nerki.
| Ważne: Wysokie stężenia Lp(a) wykazują działanie: promiażdżycowe, prozapalne oraz sprzyjają odkładaniu się wapnia w ścianach naczyń krwionośnych i zastawkach serca. |
Lipoproteina – Lp(a) – a choroby sercowo-naczyniowe?
Badania pokazują, że podwyższony poziom Lp(a) jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób serca i naczyń. Oznacza to, że zwiększa prawdopodobieństwo ich wystąpienia, bez względu na inne potencjalne zagrożenia zdrowotne. Działa szkodliwie nawet u osób, które mają prawidłowy poziom „złego” cholesterolu (LDL), nie palą papierosów i prowadzą zdrowy tryb życia, co jest wskazówką dla nich, aby szczególnie zwracać uwagę na wszystkie potencjalne problemy.
Podwyższona lipoproteina (a) sprzyja:
- wystąpieniu miażdżycy – ryzyko zachorowania na miażdżycę rośnie wraz ze wzrostem jej stężenia w osoczu, podwyższenie poziomu Lp(a) o każde 50 nmol/l (ok. 20 mg/dl) podnosi to ryzyko o 11 %,
- zwężeniu (stenozie) zastawek aorty – sprzyja zwapnieniu zastawki aortalnej postępem choroby.
Podwyższony poziom Lp(a) znacznie zwiększa ryzyko:
- zawału mięśnia sercowego i choroby niedokrwiennej serca(ASCVD).
- zwężenia (stenozy) zastawki aortalnej.
- choroby tętnic obwodowych (np. miażdżycy tętnic kończyn dolnych, prowadzącej do chromania przestankowego).
- udaru niedokrwiennego mózgu.
- niewydolności serca.
Szacuje się, że u osób z bardzo wysokimi stężeniami Lp(a), ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych może być porównywalne z ryzykiem u osób obciążonych genetyczną hipercholesterolemią rodzinną.
Oznaczenie lipoproteiny a – co to za badanie?
Badanie stężenia lipoproteiny a wykonuje się z próbki krwi żylnej. Nie jest wymagane specjalne przygotowanie do badania, można je wykonać o każdej porze dnia i nie trzeba być na czczo. Standardowo wynik podawany jest w miligramach na decylitr (mg/dl), określając masę cząsteczek. Jednakże eksperci zalecają, aby w miarę możliwości korzystać z nowoczesnych testów podających wynik w nanomolach na litr (nmol/l). Testy te oceniają dokładną liczbę cząsteczek we krwi, niezależnie od ich fizycznego rozmiaru, co pozwala na precyzyjniejszą ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego.
Przeliczenia jednostek dokonuje się według wzoru: 2,5 x mg/dl = nmol/l.
Kiedy i u kogo wykonać badanie lipoproteiny a?
Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, badanie stężenia Lp(a) zaleca się wykonać co najmniej raz w życiu u każdej dorosłej osoby.
Są jednak grupy pacjentów, u których oznaczenie tego parametru (nawet przed 18. rokiem życia) jest szczególnie pilne i wskazane. Należą do nich:
- pacjenci u których stwierdzono przedwczesne wystąpienie choroby sercowo-naczyniowej,
- osoby, u których w wywiadzie rodzinnym wystąpiły przedwczesne incydenty sercowo-naczyniowe (np. zawał lub udar w młodym wieku u rodziców/rodzeństwa),
- pacjenci, którzy mają w rodzinie osoby z podwyższonymi poziomami lipoproteiny a – dotyczy to krewnych 1-go stopnia,
- pacjenci z chorobą sercowo-naczyniową, u których leczenie statynami nie przynosi oczekiwanych rezultatów,
- osoby z granicznym ryzykiem kardiologicznym (w celu dokładniejszej oceny, czy wymagają leczenia),
- pacjenci z rodzinną hipercholesterolemią,
- kobiety w ciąży, u których w przeszłości występowały nawracające utraty ciąż lub ograniczenie wzrostu płodu (Lp(a) służy tu jako element oceny ryzyka).
Czy badanie lipoproteiny a trzeba powtarzać?
Ponieważ poziom Lp(a) jest uwarunkowany genetycznie, zazwyczaj wystarczy jeden pomiar. Powtórzenie badania rozważa się, gdy:
- pierwszy wynik znajduje się w tzw. szarej strefie (30-50 mg/dl),
- u kobiet po 50. roku życia (menopauza podnosi poziom Lp(a)
- u pacjentów z nowo wykrytą przewlekłą chorobą nerek.
Lipoproteina a – norma i interpretacja wyniku
Zgodnie z wytycznymi wartości referencyjne dla Lp(a) przedstawiają się następująco:
- wartość docelowa (pożądana): poniżej 30 mg/dl (lub < 75 nmol/l),
- szara strefa (umiarkowane ryzyko): od 30 do 50 mg/dl (75–125 nmol/l),
- duże ryzyko: powyżej 50 mg/dl (> 125 nmol/l),
- bardzo duże ryzyko sercowo-naczyniowe: powyżej 180 mg/dl (> 450 nmol/l).
Podwyższona lipoproteina a – co oznacza wynik powyżej normy?
Interpretację wyniku lipoproteiny a przedstawia tabela
| Wartość | Interpretacja | Co oznacza wynik |
| <30 mg/dl (75 nmol/l) | wartość pożądana | brak istotnego wpływu na ryzyko chorób serca i naczyń |
| 30–50 mg/dl (75–125 nmol/l) | powyżej normy | umiarkowane ryzyko, wymaga dokładnej oceny nasilenia innych czynników ryzyka. |
| >50 mg/dl – 180 mg/dl (>125 nmol/l – 450 nmol/l) | wartość podwyższona | duże ryzyko, poziom Lp(a) w sposób istotny wpływa na ryzyko wystąpienia chorób serca i naczyń |
| >180 mg/dl (>450 nmol/l) | wartość podwyższona | bardzo duże ryzyko sercowo-naczyniowe, wystąpienia zawału serca, zwężenia zastawek aorty |
Lipoproteina a – jak obniżyć podwyższony wynik?
Obecnie nie ma leków, które skutecznie obniżałyby stężenie Lp(a) w osoczu. W związku z tym pacjentom z podwyższonym stężeniem Lp(a) zaleca się wczesną oraz bardzo intensywną modyfikację wszystkich innych czynników prowadzących do wzrostu ryzyka sercowo-naczyniowego. Ponieważ nie można całkowicie wyeliminować Lp(a), należy zneutralizować wszystkie inne zagrożenia.
- Intensywna zmiana stylu życia – zaprzestanie palenia, zdrowa dieta (np. śródziemnomorska), regularna aktywność fizyczna i redukcja masy ciała. Nie obniży to bezpośrednio samej Lp(a), ale w sposób istotny poprawi stan naczyń krwionośnych.
- Wyrównanie i kontrola chorób towarzyszących – wyrównanie ciśnienia tętniczego oraz poziomu glukozy (cukrzycy).
- Obniżanie cholesterolu LDL – jest to obecnie fundament terapii. Stosuje się statyny (często w połączeniu z ezetymibem). U niektórych pacjentów statyny mogą nieznacznie (o 6-10%) podnieść stężenie Lp(a). Nie jest to powód do ich odstawienia, ponieważ korzyści płynące z silnego obniżenia LDL-C przewyższają niewielki wzrost Lp(a).
- Nowoczesne terapie – u pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem stosuje się tzw. inhibitory PCSK9 (np. ewolokumab, alirokumab). Leki te nie tylko obniżają LDL, ale jako jedne z nielicznych wpływają na obniżenie stężenia Lp(a) o około 25-35%.
Pojawiają się również informacje o tym, że istnieją naturalne środki obniżające Lp(a). Należą do nich L-karnityna (1-4 g/d), CoQ10 (120–300 mg/d), błonnik (15 g/d) oraz Ginkgo biloba (240 mg/d). Niestety dowody klinicznie są nieliczne i ograniczone. Dlatego ich stosowanie nie może zastąpić innych działań prowadzących do ograniczenia ryzyka kardiologicznego. Można je stosować jako działania wspomagające.
Od czego zależy stężenie lipoproteiny a ?
W przeciwieństwie do standardowego cholesterolu (LDL czy trójglicerydów), na poziom Lp(a) w około 90% wpływają nasze geny (konkretnie gen LPA). Oznacza to, że rodzimy się z zaprogramowaną tendencją do produkcji określonej ilości tej cząsteczki.
Na pozostałe 10% wpływają inne czynniki:
- wiek i płeć – u kobiet stężenie Lp(a) jest średnio o 10% wyższe niż u mężczyzn. Dodatkowo w okresie menopauzy, na skutek zmian hormonalnych, poziom Lp(a) u kobiet może wzrosnąć nawet o 30%,
- choroby nerek – stany takie jak przewlekła choroba nerek, zespół nerczycowy czy dializoterapia sprzyjają znacznemu podwyższeniu (nawet 5-krotnie) Lp(a),
- styl życia – wpływ diety i aktywności fizycznej na sam poziom Lp(a) jest minimalny. Choć rygorystyczne diety ketogeniczne mogą nieco obniżyć Lp(a), podnoszą jednocześnie poziom „złego” cholesterolu LDL, co ostatecznie zwiększa całkowite ryzyko kardiologiczne (dlatego nie są polecane).
Czynniki wpływające na poziom Lp(a)
| Czynniki wpływający na Lp(a) | Zmiana Lp(a) | Komentarz |
| Czynniki dietetyczne | ||
| Dieta – dieta z obniżonym stężeniem nasyconych kwasów tłuszczowych | ↑ do 15% | Pomimo korzystnego wpływu tłuszczów nasyconych na poziom Lp(a) nie jest polecane wprowadzane ich do diety, ponieważ wpływają w sposób niekorzystny na pozostałe czynniki ryzyka i ostatecznie zwiększają ryzyko chorób |
| Dieta ketogeniczna/niskowęglowodanowa | ↓ 15%–25% | |
| Zmiany hormonalne | ||
| Nadczynność tarczycy leczona tyreostatykiem lub jodem | ↓ do 25% | Nie zaleca się zmiany terapii, przeważają korzyści z leczenia nadczynności tarczycy |
| Niedoczynność tarczycy | ↑ | Zaleca się leczenie niedoczynności tarczycy, przeważają korzyści z terapii choroby |
| Niedoczynność tarczycy leczona hormonami tarczycy | ↓ do 20% | |
| Terapia hormonem wzrostu | ↑ 2 × | Nie zaleca się modyfikacji terapii |
| Ciąża | ↑ 2 × | Zaleca się oznaczenie i monitorowanie stanu matki ze względu na zwiększone ryzyko poronienia, nawracającej utraty ciąży i/lub wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrostu |
| Menopauza | ↑ do 30% | Ocena innych czynników ryzyka kardiologicznego |
| Przewlekłe choroby nerek | ||
| Przewlekła choroba nerek | ↑ <2 × | Zaleca się optymalizację leczenia |
| Zespół nerczycowy | ↑ 3–5 × | |
| Dializoterapia | ↑ 2 × | |
Jak postępować przy podwyższonym stężeniu lipoprotetiny a?
Wykrycie podwyższonego stężenia lipoproteiny a zawsze obliguje do przyjrzenia się swojemu stylowi życia, który – chociaż ma niewielki wpływ na poziom samej Lp(a) – ma znaczenia dla zapobiegania problemom powodowanym przez pozostałe czynniki ryzyka.
W praktyce duże znaczenie również ma fakt, czy pacjent jest obciążony innymi zagrożeniami sercowo-naczyniowymi i czy był dotychczas leczony.
U osoby w wieku > 40 lat, przy niskim lub umiarkowanym ryzyku występowania innych czynników, która nie była dotychczas leczona zaleca się zmianę stylu życia i rozważenie małej dawki statyny. Pacjent w grupie wysokiego ryzyka, już leczony statyną powinien również zmienić styl życia, a rekomendacje wskazują że leczenie powinno być zintensyfikowane, poprzez dodanie kolejnego leku – ezetymibu. Wraz ze wzrostem zagrożenia optymalizacja leczenia jest warunkiem koniecznym dla zapobiegania powikłaniom wysokiego poziomu lipoproteiny, wymagane są maksymalne dawki statyn, skojarzenie ich z ezetymibem, rozważenie włączenia modulatorów białka PCSK9c.
| Ważne: Pacjent z podwyższonym poziomem lipoprotetiny (a) powinien pozostawać pod opieką kardiologa. |
Jakie badania wykonać razem z lipoproteiną A?
Badanie lipoproteiny (a) istotnym, genetycznie uwarunkowanym wskaźnikiem ryzyka chorób układu krążenia. Najlepiej wykonać je w pakiecie z lipidogramem (cholesterol całkowity, LDL, HDL, nie-HDL, trójglicerydy), oznaczeniem poziomu glukozy na czczo oraz hemoglobiny glikowanej w celu całościowej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.
Ponieważ lipoproteina (a) może odbiegać od normy w chorobach tarczycy oraz w chorobach nerek, lekarz może zlecić badania TSH i hormonów tarczycy, a także oznaczenie poziomu kreatyniny, eGFR lub badanie ogólne moczu.
Zakończenie
Lipoproteina(a) jest obecnie uznawana za jeden z najważniejszych genetycznie uwarunkowanych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Ponieważ jej stężenie jest w dużej mierze dziedziczne i zwykle pozostaje stabilne przez całe życie, jednorazowe oznaczenie u większości dorosłych pozwala zidentyfikować osoby wymagające dokładniejszej oceny ryzyka i bardziej intensywnej profilaktyki.
Podwyższone stężenie Lp(a) nie oznacza, że choroba serca jest nieunikniona. Jest natomiast sygnałem, że szczególnie ważne staje się skuteczne leczenie pozostałych czynników ryzyka, takich jak wysokie stężenie cholesterolu LDL, nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca. Dzięki kompleksowemu postępowaniu można istotnie zmniejszyć ryzyko przyszłych incydentów sercowo-naczyniowych, a rozwijane obecnie terapie ukierunkowane na Lp(a) dają nadzieję na jeszcze skuteczniejsze leczenie w najbliższych latach.
Lipoproteina a – FAQ: często zadawane pytania
Tak, poziom Lp(a) uwarunkowany jest genetycznie.
Nie, jej poziom nie zależy od posiłku i pory dnia.
Nie, oliwa z oliwek nie obniża poziomu Lp(a), jednak warto ją stonować w diecie, ponieważ może ograniczyć inne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
Piśmiennictwo
- Sosnowska B, Stępińska J, Mitkowski P, et al. Recommendations of the Experts of the Polish Cardiac Society (PCS) and the Polish Lipid Association (PoLA) on the diagnosis and management of elevated lipoprotein(a) levels. Arch Med Sci. 2024; 20(1): 8–27, doi: https://doi.org/10.5114/aoms/183522.
- Tsimikas S.: A Test in Context: Lipoprotein(a) Diagnosis, Prognosis,Controversies, and Emerging Therapies, JACC. 2017,69.
- Dąbrowski P, Prejbisz A.: Praktyka kliniczna – kardiologia. Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego w praktyce. Zwiększone stężenie lipoproteiny(a). Med. Prakt., 2023, 10.
