Artykuł powstał 30.08.2024 r., ostatnia aktualizacja: 13.07.2026 r.
Hipercholesterolemia rodzinna jest jedną z najczęstszych chorób genetycznych prowadzących do znacznego wzrostu stężenia cholesterolu już od najmłodszych lat życia. Nieleczona może skutkować groźnymi powikłaniami, takimi jak zawał serca czy udar mózgu. Współczesna diagnostyka umożliwia nie tylko wykrycie nieprawidłowości lipidowych, ale również identyfikację mutacji odpowiedzialnych za rozwój choroby.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> hipercholesterolemia rodzinna jest jedną z najczęstszych chorób dziedzicznych i wynika z uwarunkowań genetycznych, >> za rozwój hipercholesterolemii rodzinnej odpowiadają określone mutacje genetyczne, >> hipercholesterolemia rodzinna może dawać charakterystyczne objawy zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, >> kępki żółte oraz charakterystyczne zmiany rogówki mogą być objawami towarzyszącymi hipercholesterolemii rodzinnej, >> w diagnostyce hipercholesterolemii rodzinnej wykorzystuje się badania laboratoryjne i genetyczne, które pomagają potwierdzić rozpoznanie, >> leczenie hipercholesterolemii rodzinnej obejmuje zarówno metody farmakologiczne, jak i niefarmakologiczne, >> dieta oraz modyfikacja stylu życia stanowią ważny element postępowania u osób z hipercholesterolemią rodzinną, >> wczesne wykrycie hipercholesterolemii rodzinnej może znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju groźnych powikłań. |
Spis treści:
- Hipercholesterolemia rodzinna – co to za choroba?
- Hipercholesterolemia rodzinna – objawy choroby
- Heterozygotyczna i homozygotyczna hipercholesterolemia rodzinna – czym się różnią?
- Diagnostyka hipercholesterolemii rodzinnej – jakie badania wykonać?
- Leczenie hipercholesterolemii rodzinnej – na czym polega terapia?
- Dieta w hipercholesterolemii rodzinnej
- Hipercholesterolemia rodzinna – podsumowanie
Hipercholesterolemia rodzinna – co to za choroba?
Hipercholesterolemia rodzinna (familial hypercholesterolemia, FH) jest uwarunkowaną genetycznie chorobą metaboliczną prowadzącą do znacznego podwyższenia stężenia cholesterolu frakcji LDL („złego cholesterolu”) we krwi. Schorzenie występuje od urodzenia, choć przez wiele lat może nie powodować wyraźnych objawów, dlatego bywa rozpoznawana zbyt późno. Szacuje się, że heterozygotyczna postać choroby występuje nawet u 1 na 250 osób (!), co czyni ją jedną z najczęstszych chorób dziedzicznych na świecie.
>> Warto przeczytać również: Hipercholesterolemia – czym jest i jak się objawia? Przyczyny, diagnostyka i zapobieganie
Przyczyny hipercholesterolemii rodzinnej – jak dochodzi do rozwoju choroby?
W większości przypadków przyczyną choroby są mutacje genów odpowiedzialnych za metabolizm cholesterolu LDL. Prawidłowo funkcjonujące receptory LDL wychwytują cząsteczki cholesterolu z krwi i transportują je do komórek. Mutacje genetyczne zaburzają ten proces, przez co cholesterol LDL pozostaje w krążeniu znacznie dłużej niż powinien. W efekcie jego stężenie może osiągać wartości nawet kilkukrotnie przekraczające normę.
>> Zobacz też: Cholesterol nie-HDL – holistyczne podejście do monitorowania zaburzeń metabolicznych
Hipercholesterolemia rodzinna – objawy choroby
Objawy hipercholesterolemii rodzinnej zależą od stopnia nasilenia choroby, wieku pacjenta oraz czasu trwania podwyższonego stężenia LDL. Przez wiele lat schorzenie może przebiegać bezobjawowo. Pierwszym sygnałem bywa często nieprawidłowy lipidogram wykonany profilaktycznie lub przedwczesny zawał serca u członka rodziny. Do innych charakterystycznych objawów należą:
- kępki żółte,
- zmiany w obrębie rogówki,
- przedwczesna choroba niedokrwienna serca,
- miażdżyca tętnic obwodowych,
- zwężenie zastawki aortalnej.
Kępki żółte (żółtaki skórne) jako objaw hipercholesterolemii rodzinnej
Kępki żółte, inaczej żółtaki, to grudkowe, niewielkie zmiany skórne, które najczęściej lokalizują się na powiekach. Mogą też obejmować inne lokalizacje skórne, a nawet ścięgna prostowników palców lub wzdłuż ścięgna Achillesa. Ich powstawanie jest skutkiem pochłaniania nadmiaru cholesterolu przez komórki żerne – makofagi. Występowanie dużej liczby kępek, niekiedy zlewających się w większe skupiska, nosi nazwę żółtakowatości.
Bóle i zapalenia stawów
Ten objaw pojawia się w rodzinnej hipercholesterolemii typu IIa i jest rzadko spotykany. Ból i zapalenie obejmują zazwyczaj wiele stawów, mogą dotyczyć także ścięgien. Ich powstawanie jest prawdopodobnie związane ze zwiększoną aktywnością makrofagów.
>> Może Cię zainteresować: Ból stawów – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie bólów stawowych
Zmiany na rogówce
Odkładanie się lipidów w rogówce może powodować powstanie zmian w obrębie tego narządu opisywane jako łuk rogówkowy (arcus cornealis). Jest to nic innego jak biały, szary lub niebieski nieprzezroczysty pierścień na brzegu rogówki, bogaty w lipidy, głównie zewnątrzkomórkowy depozyt.
Ostre incydenty sercowo-naczyniowe
Wysoki poziom cholesterolu jest jednym z najsilniejszych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. U pacjentów z heterozygotyczną postacią choroby stężenie cholesterolu całkowitego może mieścić się w zakresie 350–550 mg/dl, podczas gdy postać homozygotyczna prowadzi do zakresu od 600 do nawet ponad 1000 mg/dl. Sprawia to, że naczynia krwionośne znacznie szybciej ulegają zmianom miażdżycowym. Prowadzi to do zwiększonego ryzyka choroby niedokrwiennej serca, zawału, udaru mózgu, a nawet zgonu, które mogą pojawić się już w młodym wieku. Nieco częściej niż w populacji ogólnej dochodzi do zwężenia zastawki aortalnej lub tętniaka aorty brzusznej.
Heterozygotyczna i homozygotyczna hipercholesterolemia rodzinna – czym się różnią?
Postać heterozygotyczna rozwija się, gdy pacjent odziedziczy wadliwy gen od jednego z rodziców.
Jest zdecydowanie częstsza i zwykle przebiega łagodniej. Stężenie LDL często przekracza 190 mg/dl, ale odpowiednio wcześnie wdrożone leczenie pozwala znacząco ograniczyć ryzyko powikłań.
Postać homozygotyczna występuje znacznie rzadziej i rozwija się wskutek odziedziczenia nieprawidłowego genu od obojga rodziców.
Charakteryzuje się:
- ekstremalnie wysokim stężeniem LDL,
- obecnością żółtaków już w dzieciństwie,
- szybkim rozwojem miażdżycy,
- bardzo wysokim ryzykiem zawału serca przed 30. rokiem życia.
| UWAGA nr 1 Rokowanie w tej postaci jest znacznie gorsze i wymaga intensywnego leczenia specjalistycznego, dlatego wczesne rozpoznanie jest tak istotne. |
Diagnostyka hipercholesterolemii rodzinnej – jakie badania wykonać?
Podstawą do rozpoznania hipercholesterolemii jest oznaczenie lipidogramu – stężenia całkowitego cholesterolu, frakcji HDL, LDL i trójglicerydów. Jak już wspomniano, pod uwagę należy brać też nieproporcjonalnie wysokie dla wieku, wzrostu i masy ciała wartości cholesterolu LDL i/lub obciążenie rodzinne ciężkimi postaciami hipercholesterolemii (potwierdzone badaniami) bądź zgony z powodów sercowo-naczyniowych w młodym wieku.
| Według Amerykańskiej Akademii Pediatrii lekarze podstawowej opieki zdrowotnej powinni badać dzieci w dwóch punktach czasowych: w wieku 9-11 lat i ponownie w wieku 17-21 lat. Zgodnie z wytycznymi panelu ekspertów NCEP ATP III (National Cholesterol Education Program Adult Treatment Panel III) wszyscy dorośli powinni poddać się badaniom przesiewowym w wieku powyżej 20 lat. |
W rodzinach, w których występuje potwierdzone zachorowanie na rodzinną hipercholesterolemię lub przedwczesna wada zastawkowa serca, badania przesiewowe należy rozpocząć już w wieku 2 lat. Nie zaleca się wykonywania badań przesiewowych przed ukończeniem 2. roku życia.
Hipercholesterolemię rodzinną należy podejrzewać u dzieci i młodych dorosłych, gdy stężenie LDL-C na czczo wynosi powyżej 160 mg/dl, a u dorosłych, gdy powyżej 190 mg/dl.
Hipercholesterolemia rodzinna – badania genetyczne
Rozpoznanie choroby opiera się zazwyczaj na podwyższeniu cholesterolu całkowitego, LDL i nie-HDL powyżej 95. centyla zalecanego dla wieku i płci pacjenta, wraz z dodatnim wywiadem rodzinnym lub identyfikacją mutacji sprawczej. Mutacje genów wykrywa się jedynie u 60-70% osób, u których na podstawie kryteriów klinicznych zdiagnozowano określoną lub prawdopodobną hipercholesterolemię rodzinną. Badania genetyczne obejmują ocenę potencjalnych mutacji w genach LDLR, APOB i PCSK9.
Hipercholesterolemia rodzinna – pozostałe badania
Podczas oceny pacjenta z podejrzeniem hipercholesterolemii rodzinnej niezwykle ważne jest wykluczenie wtórnych przyczyn zwiększonego stężenia LDL, takich jak niedoczynność tarczycy, zespół nerczycowy i choroby wątroby. Stąd w celu kompleksowej oceny zalecane jest oznaczenie:
- parametrów funkcjonowania tarczycy: TSH, fT4,
- kreatyniny, elektrolitów,
- badania ogólnego moczu,
- stężenia glukozy na czczo,
- aminotransferaz: ALT i AST.
W celu oceny powikłań mogą być zlecane:
- USG tętnic szyjnych,
- tomografia naczyń wieńcowych,
- ocena wskaźnika wapnienia tętnic wieńcowych,
- echokardiografia.
Leczenie hipercholesterolemii rodzinnej – na czym polega terapia?
Cele leczenia hipercholesterolemii zależą od współistnienia pozostałych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego – im jest ich więcej tym bardziej agresywnie dąży się do obniżenia LDL. Chorzy z rozpoznaną hipercholesterolemią rodzinną, którzy nie posiadają dodatkowych czynników ryzyka, i tak są o wiele bardziej narażeni na poważne powikłania.
Stąd celem terapii jest uzyskanie poziomu LDL poniżej 70 md/dl, a w przypadku wartości wyjściowo bardzo wysokich dąży się do obniżenia o 50% w stosunku do poziomu bazowego. Pacjenci, którzy posiadają inne czynniki ryzyka (np. palą papierosy), powinni osiągać stężenie docelowe na poziomie poniżej 55 mg/dl.
Leczenie opiera się głównie o postępowanie dietetyczne (o tym w kolejnym punkcie), modyfikację stylu życia i farmakoterapię. Najpowszechniej stosowaną i łatwo dostępną grupą leków są statyny, które hamują enzymy odpowiedzialne za powstawanie cząsteczek prekursorowych dla cholesterolu. Można je łączyć z ezetymibem, który wybiórczo blokuje wchłanianie cholesterolu oraz pochodnych steroli roślinnych w jelitach.
W przypadkach homozygotycznych (z reguły ciężkich) postaci hipercholesterolemii rodzinnej od niedawna dostępne są tzw. inhibitory PCSK9, grupa leków biologicznych, które blokują receptory dla lipoprotein o niskiej gęstości na komórkach wątroby. Są one jednak bardzo drogie i trudno dostępne.
Dieta w hipercholesterolemii rodzinnej
Pacjenci powinni stosować dietę niskotłuszczową i niskocholesterolową. Zgodnie z wytycznymi NCEP ATP III nie więcej niż 25–35% dziennej dawki kalorii powinno pochodzić z tłuszczów, w tym poniżej 7% z tłuszczów nasyconych.
Należy całkowicie unikać tłuszczów trans (obecnych np. w margarynie). Spożycie cholesterolu powinno być ograniczone do mniej niż 200 mg dziennie. Pacjenci mogą również odnieść korzyść z dodatku 2 g steroli roślinnych i 10-20 g rozpuszczalnego błonnika dziennie.
Hipercholesterolemia rodzinna – podsumowanie
Hipercholesterolemia rodzinna jest częstą chorobą genetyczną prowadzącą do trwałego podwyższenia stężenia cholesterolu LDL od urodzenia. Nieleczona znacząco zwiększa ryzyko przedwczesnej miażdżycy, zawału serca oraz udaru mózgu. Nie ignoruj objawów, badaj siebie i bliskich. Wczesna diagnostyka pozwala znacząco ograniczyć ryzyko groźnych – w tym śmiertelnych – powikłań.
Źródła
- Myśliwiec M, Bandura M, Wołoszyn-Durkiewicz A, Hennig M, Walczak M, Peregud-Pogorzelski J, Sykut-Cegielska J, Miszczak-Knecht M, Chlebus K, Wasąg B, Zmysłowska A, Banach M. 2024 Polish recommendations for the management of familial hypercholesterolemia in children and adolescents. Arch Med Sci. 2024 Nov 22;20(6):1741-1753. doi: 10.5114/aoms/196329. PMID: 39967943; PMCID: PMC11831359. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11831359/ (dostęp: 29.06.2026 r.)
- Harada-Shiba M, Arai H, Ohmura H, Okazaki H, Sugiyama D, Tada H, Dobashi K, Matsuki K, Minamino T, Yamashita S, Yokote K. Guidelines for the Diagnosis and Treatment of Adult Familial Hypercholesterolemia 2022. J Atheroscler Thromb. 2023 May 1;30(5):558-586. doi: 10.5551/jat.CR005. Epub 2023 Jan 21. PMID: 36682773; PMCID: PMC10164595. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10164595/ (dostęp: 29.06.2026 r.)
- Zubielienė K, Valterytė G, Jonaitienė N, Žaliaduonytė D, Zabiela V. Familial Hypercholesterolemia and Its Current Diagnostics and Treatment Possibilities: A Literature Analysis. Medicina (Kaunas). 2022 Nov 17;58(11):1665. doi: 10.3390/medicina58111665. PMID: 36422206; PMCID: PMC9692978. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9692978/ (dostęp: 29.06.2026 r.)
- Pejic RN. Familial hypercholesterolemia. Ochsner J. 2014 Winter;14(4):669-72. PMID: 25598733; PMCID: PMC4295745. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4295745/ (dostęp: 29.06.2026 r.)
