Hemoglobina glikowana (HbA1c) (diagnostyka cukrzycy)

Hemoglobina glikowana (HbA1c) – więcej informacji o badaniu

Hemoglobina glikowana (HbA1c) to rodzaj hemoglobiny, która uległa procesowi glikacji, czyli nieenzymatycznemu przyłączeniu glukozy. Reakcja ta, zwana również reakcją Maillarda, zachodzi w krwinkach czerwonych, do których glukoza łatwo przenika. Stopień glikacji hemoglobiny jest proporcjonalny do stężenia glukozy w otaczającym erytrocyty osoczu. Cykl życia krwinek czerwonych wynosi około 120 dni, dlatego oznaczenie HbA1c pozwala ocenić średnią glikemię z okresu ostatnich 3 miesięcy. Dzięki temu badanie to dostarcza wartościowych informacji na temat długoterminowej kontroli glikemii, niezależnie od chwilowych wahań poziomu cukru we krwi.

Hemoglobina glikowana (HbA1c) – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) jest zalecane w następujących sytuacjach:

• Diagnostyka cukrzycy - zgodnie z najnowszymi wytycznymi Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD), jednorazowy wynik HbA1c wynoszący co najmniej 48 mmol/mol (czyli powyżej 6,5%) uprawnia do zdiagnozowania cukrzycy. Badanie to stanowi uzupełnienie tradycyjnych pomiarów glukozy.
• Monitorowanie przebiegu cukrzycy - pozwala ocenić skuteczność wdrożonego leczenia, w tym dobranie odpowiednich dawek leków oraz stopień przestrzegania zaleceń przez pacjenta.
• Ocena ryzyka powikłań - im wyższy poziom HbA1c, tym większe ryzyko rozwoju przewlekłych powikłań cukrzycy, takich jak problemy z nerkami, uszkodzenia wzroku, choroby sercowo-naczyniowe (zawał, udar) czy zaburzenia układu nerwowego.
• Częstotliwość wykonywania badania:
  • u pacjentów z nowo zdiagnozowaną cukrzycą zaleca się badanie co 3 miesiące, aż do osiągnięcia indywidualnych celów terapeutycznych,
  • u osób ze stabilnym przebiegiem cukrzycy i osiągających cele terapeutyczne należy oznaczyć HbA1c raz w roku.

Hemoglobina glikowana (HbA1c) – normy

Interpretacja wyników badania hemoglobiny glikowanej (HbA1c) zależy od indywidualnych uwarunkowań pacjenta. Prawidłowe wartości hemoglobiny glikowanej wskazują na dobrą kontrolę glikemii, natomiast podwyższony poziom świadczy o zaburzeniach gospodarki węglowodanowej (w tym cukrzycy) i wymaga podjęcia odpowiedniej terapii.

• Osoby bez cukrzycy - poziom HbA1c u osób z prawidłowym stężeniem glukozy zazwyczaj wynosi około 5% (w przedziale od 4% do 6%).
• Kryterium diagnostyczne cukrzycy - wynik ≥ 6,5% (≥ 48 mmol/mol), uzyskany jednorazowo, uprawnia do rozpoznania cukrzycy.

Zalecane cele terapeutyczne HbA1c dla pacjentów z rozpoznaną cukrzycą (wg PTD):

• HbA1c ≤ 6,5% - pacjenci z już rozpoznaną cukrzycą typu 1, krótkotrwałą cukrzycą typu 2 (do 5 lat), dzieci i młodzież,
• HbA1c 8,0–8,5% - osoby w zaawansowanym wieku z wieloletnią cukrzycą i istotnymi powikłaniami o charakterze makroangiopatii (przebyty zawał serca i/lub udar mózgu) i/lub licznymi chorobami towarzyszącymi, gdy przewidywany czas przeżycia jest krótszy niż 10 lat,
• HbA1c <6,5% - kobiety z cukrzycą przedciążową planujące ciążę,
• HbA1c < 6,0% - kobiety w II i III trymestrze ciąży, jeżeli nie wiąże się to z większą częstością hipoglikemii.

Wartości docelowe powinny być zawsze ustalane indywidualnie przez lekarza, biorąc pod uwagę wiek pacjenta, choroby współistniejące oraz ryzyko hipoglikemii.

Hemoglobina glikowana (HbA1c) – możliwe przyczyny odchyleń od normy

Odchylenia od normy w poziomie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) może wystąpić w różnych sytuacjach klinicznych związanych z zaburzeniem gospodarki węglowodanowej:

• Podwyższony poziom HbA1c:
  • Niewyrównana cukrzyca - najczęstszą przyczyną wysokiego poziomu HbA1c jest zbyt wysokie stężenie glukozy we krwi w dłuższym okresie, co świadczy o złym wyrównaniu cukrzycy. Wymaga to modyfikacji leczenia, w tym zmiany sposobu żywienia.
• Niski poziom HbA1c (w kontekście pacjentów z cukrzycą):
  • Dobre wyrównanie cukrzycy - u pacjentów z cukrzycą spadek poziomu HbA1c poniżej ustalonych celów terapeutycznych świadczy o poprawie kontroli glikemii i zmniejszeniu ryzyka powikłań.
  • Ryzyko hipoglikemii - bardzo niski poziom HbA1c (szczególnie poniżej 6%) u pacjentów intensywnie leczonych może sygnalizować epizody niedocukrzenia, co wymaga modyfikacji sposobu leczenia.

Hemoglobina glikowana (HbA1c) – przygotowanie do badania

Badanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) nie wymaga specjalnego przygotowania, co czyni je bardzo wygodnym dla pacjentów:

• Nie ma potrzeby bycia na czczo przed badaniem. Można normalnie jeść i pić.
• Przyjmowane leki nie mają wpływu na wynik badania, dlatego nie ma konieczności ich odstawiania.
• Pora dnia, o której wykonuje się badanie, nie wpływa na jego wynik.
• Materiałem do badania jest krew pobierana z żyły łokciowej. Badanie wykonane z krwi włośniczkowej (z palca) nie jest wystarczające do postawienia diagnozy cukrzycy.

Hemoglobina glikowana (HbA1c) – co może wpłynąć na wynik?

Na wynik badania hemoglobiny glikowanej (HbA1c) mogą wpływać czynniki, które zmieniają średni czas przeżycia krwinek czerwonych lub ich stężenie, prowadząc do fałszywie zawyżonych lub zaniżonych wyników:

• Anemia (niedokrwistość) - różne rodzaje anemii (np. z niedoboru żelaza, witaminy B12, hemolityczna) mogą wpływać na żywotność erytrocytów, co zaburza wynik HbA1c.
• Ciąża - zmieniający się obrót czerwonych krwinek u kobiet w ciąży może wpływać na wynik.
• Stan po krwotoku lub przetoczeniu krwi - wprowadzenie "nowych" krwinek lub utrata "starych" może zafałszować średni poziom glikacji.
• Dializy - u pacjentów dializowanych wyniki HbA1c mogą być niemiarodajne.
• Choroby nerek i wątroby - zaawansowane schorzenia tych organów mogą wpływać na metabolizm glukozy i czas życia erytrocytów.
• Niektóre hemoglobinopatie - rzadkie warianty hemoglobiny mogą wpływać na metody pomiaru HbA1c.

W przypadku podejrzenia występowania czynników wpływających na wynik HbA1c, lekarz może zlecić dodatkowe badania, takie jak morfologia krwi, w celu prawidłowej interpretacji wyników.