Artykuł powstał 31.10.2022 r., ostatnia aktualizacja: 08.09.2026 r.
Andropauza to okres spadku testosteronu u mężczyzn po 40. roku życia. Poznaj objawy, przyczyny i metody leczenia męskiego przekwitania. Dowiedz się jakie badania należy zrobić, aby potwierdzić, że to już andropauza.
| Z artykułu dowiesz się, że: >> andropauza to stopniowy spadek testosteronu związany z wiekiem; >> męskie przekwitanie zaczyna się po 40. r.ż, pierwsze objawy stają się widoczne po 50. r.ż, proces narasta stopniowo i trwa całe życie; >> objawy andropauzy są nieswoiste i wymagają wykluczenia innych chorób, a najsilniejszy związek z niskim testosteronem mają zaburzenia seksualne; >> zaburzenia erekcji w tym wieku mogą być pierwszym sygnałem miażdżycy, dlatego badania ogólnego stanu zdrowia są równie ważne jak hormonalne; >> rekomendowane badania hormonalne to m.in. testosteron, SHBG i LH, wskazane są także badania ogólnego stanu zdrowia, np. morfologia, glukoza na czczo, lipidogram i PSA; >> terapia testosteronem przynosi największe korzyści przy wyjściowym poziomie hormonu poniżej 300 ng/dl; >> boostery testosteronu działają tylko przy niewielkim niedoborze tego hormonu, skuteczności wielu preparatów reklamowanych jako boostery nie potwierdzono. |
Spis treści:
- Co to jest andropauza?
- Andropauza – objawy
- Andropauza a seksualność u mężczyzn
- Andropauza a płodność
- Andropauza – objawy somatyczne
- Jaki lekarz zajmuje się andropauzą?
- Andropauza – jakie badania wykonać przy objawach przekwitania u mężczyzn?
- Andropauza – leczenie
- Zakończenie
Co to jest andropauza?
Andropauza, nazywana również męską menopauzą, męskim klimakterium, częściowym niedoborem androgenów starzejącego się mężczyzny (PADAM) lub późnym hipogonadyzmem (LOH – late-onset hypogonadism), to stopniowy, związany z wiekiem spadek poziomu testosteronu.
Termin „późny hipogonadyzm” najlepiej oddaje istotę tego zjawiska, definiowanego jako zespół kliniczny i biochemiczny związany z zaawansowanym wiekiem, charakteryzujący się objawami oraz niedoborem testosteronu w surowicy (poniżej zakresu referencyjnego zdrowych młodych mężczyzn).
W przeciwieństwie do menopauzy u kobiet, andropauza nie jest gwałtowna ani wyraźna – nie dochodzi do całkowitego ustania produkcji androgenów ani funkcji gruczołów płciowych, obserwuje się jedynie powolny spadek.
| WARTO WIEDZIEĆ Słowo andropauza pochodzi od połączenia dwóch greckich słów „andros”, czyli „mężczyzna”, i „pausis”, czyli „przerwa” i jest okresem przejścia od dojrzałości do starości. |
Andropauza – w jakim wieku się zaczyna?
W przeciwieństwie do menopauzy, gdzie ustanie czynności jajników i zanik miesiączki jest wyraźną cezurą wyznaczającą ten okres, początki andropauzy są stopniowe i zaczynają się od obniżania stężenia testosteronu o ok. 1% rocznie. Proces spadku poziomu testosteronu rozpoczyna się już od ok. 30. r.ż., natomiast spadek testosteronu związany ze starzeniem się męskiego organizmu to okres po 40. r.ż.
W wieku ok. 50 lat pojawiają się objawy andropauzy. Dotyczą ponad 20% mężczyzn w wieku 50-60 lat, ok. 30% po 70 r.ż, i 50% po 80 r.ż.
Męskie przekwitanie – jakie zmiany hormonalne towarzyszą andropauzie
Andropauza kojarzona jest przede wszystkim ze spadkiem testosteronu i słusznie. Jednak nie są to jedyne zmiany hormonalne zachodzące w procesie andropauzy. Zmiany przedstawia tabela.
| Hormony w andropauzie – spadek | Hormony w andropauzie – wzrost |
| – testosteron całkowity – ok. 0,8–2% rocznie – testosteron wolny – 2-3% rocznie – DHEA i DHEA-S – melatonina – hormon wzrostu – IGF-1 – tyroksyna | – SHBG – globulina wiążąca hormony płciowe, zmniejsza pulę wolnego testosteronu – LH – w pierwotnym hipogonadyzmie |
Jak długo trwa andropauza u mężczyzn?
Proces ten trwa do końca życia mężczyzny, ponieważ testosteron obniża się stopniowo przez wiele dekad, w tempie około 1–2% rocznie po 40. roku życia. Gwałtowniejszy spadek testosteronu następuje dopiero po 70.–80. roku życia.
Andropauza – objawy
Objawy andropauzy są zróżnicowane indywidualnie i obejmują sferę:
- psychiczną,
- seksualną,
- somatyczną,
- zaburzenia metaboliczne.
Zespół dolegliwości andropauzalnych jest mało charakterystyczny, dlatego do jego rozpoznania konieczne jest wykluczenie innych schorzeń (m.in. pierwotnego i wtórnego hipogonadyzmu, hiperprolaktynemii, nadczynności tarczycy). Nasilenie objawów zależy m.in. od tego, jak wysokie było stężenie testosteronu u mężczyzny w młodości oraz jak szybko następuje jego spadek.
Andropauza – najczęstsze objawy andropauzy
Na obraz kliniczny andropauzy składają się między innymi:
- obniżone libido,
- brak energii,
- zaburzenia erekcji,
- senność poposiłkowa – skłonność do krótkotrwałych drzemek,
- zaburzenia pamięci i obniżenie sprawności intelektualnej,
- poczucie zmęczenia, szybsze męczenie się, wolniejsza regeneracja,
- zaburzenia snu.
Ponadto obserwuje się: bóle gonad, bóle kostno-stawowe i mięśniowe, nadwrażliwość na zimno, uczucie gorąca, zlewne poty w czasie snu, spadek beztłuszczowej masy ciała, zanik masy i siły mięśniowej, spadek gęstości mineralnej kości, spadek wrażliwości czuciowej skóry, zanikanie owłosienia ciała (w tym owłosienia twarzy i łonowego), zawroty i bóle głowy.
Objawy andropauzy u mężczyzn a związek z testosteronem
Europejskie badanie EMAS (European Male Ageing Study) wykazało, że nie wszystkie objawy męskiego przekwitania są związane ze spadkiem poziomu testosteronu.
Z niskim testosteronem mają związek:
- objawy seksualne – rzadsze erekcje poranne, spadek libido, zaburzenia erekcji,
- objawy fizyczne – niemożność wykonywania intensywnej aktywności fizycznej, niemożność przejścia ponad 1 km, niemożność schylania/klękania,
- objawy psychiczne – utrata energii, smutek, zmęczenie.
Pozostałe objawy, takie jak zmiany rytmu snu, gorsza koncentracja, poczucie bezwartościowości, nerwowość i lęk czy trudności we wstawaniu z krzesła, nie wykazały istotnego związku z niskim testosteronem.
Przeczytaj również:
>> Impotencja – przyczyny, objawy, badania i leczenie zaburzeń erekcji
Andropauza – objawy psychiczne i zmiany zachowania
Do objawów psychicznych andropauzy zalicza się:
- nerwowość (nadmierne napięcie wewnętrzne, niemożność zrelaksowania się),
- drażliwość, nerwowość, niepokój, a nawet lęk lub okresy paniki,
- nastrój depresyjny (zniechęcenie, smutek, częsta zmiana nastroju, poczucie bezsensu życia, wyczerpanie energii życiowej),
- anhedonię, czyli niemożność przeżywania radości – jest to jeden z podstawowych objawów depresji,
- pogorszenie pamięci i zdolności koncentracji,
- dokuczliwą świadomość, że najlepszy okres życia już minął,
- wahania nastroju,
- poczucie zmęczenia, wyczerpania i braku energii,
- trudności w podejmowaniu decyzji,
- objawy hipochondrii,
- gorsze radzenie sobie ze stresem.
Obserwuje się również, że mężczyźni w tym okresie zaczynają postrzegać swoje życie jako całość, a nie ciąg pojedynczych działań, co wiąże się z poczuciem niespełnienia i lękiem przed upływem czasu.
Andropauza – zmiany w zachowaniu, czy to agresja?
W czasie andropauzy u mężczyzn obserwuje się zmiany w zachowaniu. Niektórzy postrzegają te zmiany jako skłonność do agresji, jednak nie jest to trafne ujęcie tematu. Agresja to destrukcyjne zachowanie (fizyczne lub werbalne) skierowane przeciwko ludziom, zwierzętom, przedmiotom lub samemu sobie, którego celem jest spowodowanie szkody, bólu, cierpienia lub zniszczenia.
Tymczasem u mężczyzny w andropauzie pojawia się:
- wybuchowość,
- zazdrość, podejrzliwość i lęk przed młodszymi mężczyznami,
- napięcia w życiu rodzinnym.
Mężczyźni w tym okresie wykazują także nadmierną aktywność zawodową, powodującą zmęczenie i wyczerpanie, często jest ona wytłumaczeniem złej kondycji psychofizycznej.
Pojawia się też trudność w akceptacji upływu czasu, która może wywoływać bunt i nietypowe (nieszablonowe) zachowania.
Andropauza a seksualność u mężczyzn
Problemy seksualne mają najsilniejszy związek z obniżonym poziomem testosteronu i według badania EMAS to właśnie trzy objawy ze sfery seksualnej stanowią ścisłe kryterium diagnostyczne późnego hipogonadyzmu. Są to:
- zmniejszenie częstości porannych erekcji
- zmniejszenie częstości myśli o charakterze seksualnym
- zaburzenia erekcji (wzwodu)
Ponadto występują:
- obniżenie libido (popędu seksualnego)
- upośledzenie potencji
- zanik erekcji nocnych
- kłopoty z utrzymaniem wzwodu i wytryskiem nasienia.
| WAŻNE! Dane z badania EMAS (European Male Ageing Study) pokazują, że jeśli mężczyzna nie ma problemów w sferze seksualnej, nie ma LOH. |
Mężczyźni najczęściej zgłaszają się do lekarza właśnie z powodu zaburzeń funkcji seksualnych (spadek libido, problemy z erekcją i wytryskiem), choć wielu pacjentów ciągle niechętnie porusza ten temat.
Andropauza a płodność
Płodność jest czynnikiem, który w sposób zasadniczy różni się u mężczyzn w okresie przekwitania w porównaniu z menopauzą u kobiet. W przeciwieństwie do jajnika, który podlega szybkiej inwolucji czynnościowej w okresie menopauzy, czynność jąder obniża się z wiekiem tylko nieznacznie. Spermatogeneza pozostaje wystarczająca do utrzymania płodności mężczyzny przez całe życie po zakończeniu okresu dojrzewania.
Obserwuje się jednak pewne zmiany w jądrach i funkcjonowaniu spermatogenezy. Objętość jąder (odzwierciedlająca liczbę produkowanych plemników) zmniejsza się o około 15% między 25. a 80.–90. rokiem życia. Zmniejsza się produkcja płynu nasiennego, plemniki stają się mniej ruchliwe (mniejsza motoryka), a ich struktura ulega pogorszeniu. Pomimo to, koncentracja plemników w nasieniu pozostaje dość stała. Wydłuża się jednak czas współżycia bez zabezpieczenia potrzebny do zapłodnienia.
| WAŻNE! Spermatogeneza pozostaje wystarczająca, by utrzymać płodność i zdolność do posiadania dzieci przez całe dorosłe życie mężczyzny. |
To również może Cię zainteresować:
>> Niepłodność u mężczyzn: najczęstsze przyczyny, objawy i rozpoznanie. Leczenie niepłodności
Andropauza – objawy somatyczne
W okresie męskiego przekwitania występują również objawy somatyczne, czyli fizyczne symptomy płynące z ciała. Mogą występować zaburzenia metaboliczne, objawy ze strony układu krążenia, układu kostno-mięśniowego czy zmiany w owłosieniu.
Andropauza – zaburzenia metaboliczne i zmiana składu ciała
Niski poziom testosteronu wiąże się z zespołem metabolicznym oraz cukrzycą typu 2 (znacząco częstszą przy stężeniu testosteronu < 10 nmol/l). Obserwuje się ją również u mężczyzn bez otyłości.
Andropauza wiąże się także ze zmianą składu ciała, wzrostem ilości tkanki tłuszczowej, zwłaszcza trzewnej – powstaje otyłość brzuszna. Trzewna tkanka tłuszczowa jest narządem aktywnym metabolicznie, prowadzi do hiperinsulinemii i insulinooporności.
Wpływ męskiej andropauzy na układ krążenia
Zmiany hormonalne w tym okresie wpływają na wzrost ryzyka choroby wieńcowej. Mężczyźni z hipogonadyzmem mają zwiększone ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych, a śmiertelność związana z poważnymi zdarzeniami sercowo-naczyniowymi (MACE) jest u nich istotnie wyższa. W patogenezie problemów z układem krążenia pewną rolę odgrywa trzewna tkanka tłuszczowa. Produkuje ona cytokiny zapalne i sprzyja dysfunkcji śródbłonka oraz chorobom naczyniowym.
Wpływ męskiej andropauzy na mięśnie
Już od 30. roku życia masa mięśni zmniejsza się o 0,5–1,0% rocznie, co w konsekwencji po 40 latach (ok. 70. roku życia) daje ubytek rzędu 20%.
Wpływa to na sposób poruszania się, reakcje posturalne i zwiększa ryzyko upadków. Im mniejsza aktywność fizyczna osoby starzejącej się, tym szybsze tempo starzenia układu mięśniowego.
Objawy kliniczne andropauzy związane z mięśniami:
- bóle mięśniowe,
- zanik masy i siły mięśniowej,
- spadek beztłuszczowej masy ciała,
- szybsze męczenie się i dłuższa regeneracja.
Zanik masy mięśniowej jest charakterystycznym objawem zmniejszonego poziomu testosteronu u mężczyzn. Zgodnie z definicją TDS (zespołu niedoboru testosteronu), jest to zaburzenie objawiające się właśnie zmniejszeniem masy mięśniowej (obok zaburzeń wzwodu, zmniejszenia libido, zmęczenia itd.).
Zobacz też:
>> Sarkopenia – przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie
Zanik owłosienia u mężczyzn z późnym hipogonadyzmem
Mężczyzna w andropauzie obserwuje również zanikanie owłosienia, które dotyczy:
- utraty owłosienia łonowego – dotyczy ok. 70%
- utraty owłosienia twarzy – 55%.
Łysienie androgenowe u mężczyzn nie ma związku z andropauzą.
Osteoporoza a andropauza
Objawem somatycznym męskiego przekwitania, związanym z niedoborem androgenów, jest również spadek gęstości mineralnej kości prowadzący do osteopenii i osteoporozy. Mężczyźni w wieku andropauzalnym są narażeni na większe ryzyko złamań. Dodatkowym czynnikiem potęgującym takie ryzyko jest towarzyszący andropauzie ubytek masy i siły mięśniowej, co jeszcze osłabia ochronę mechaniczną kości.
Jaki lekarz zajmuje się andropauzą?
Lekarz specjalizujący się w diagnostyce i leczeniu schorzeń męskiego układu rozrodczego oraz zaburzeń hormonalnych u mężczyzn to androlog. Często jest określany mianem „męskiego odpowiednika ginekologa”. Zajmuje się obszarami takimi jak płodność, męska seksualność (np. zaburzenia erekcji) oraz gospodarka hormonalna (w tym andropauza).
Jeśli problemem stają się zaburzenia funkcjonowania prostaty, należy zgłosić się do urologa, chociaż wskazane są także profilaktyczne wizyty u tego specjalisty. Z zaburzeniami seksualnymi pacjent powinien wybrać się do seksuologa.
Andropauza – jakie badania wykonać przy objawach przekwitania u mężczyzn?
Badania pomocne w diagnostyce andropauzy obejmują badania hormonalne oraz badania ogólnego stanu zdrowia – jest to związane z faktem, iż w okresie andropauzy wzrasta ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
Rekomendowane badania hormonalne obejmują:
- badanie poziomu testosteronu,
- badanie poziomu SHBG – globuliny wiążącej hormony płciowe,
- badanie poziomu LH – przydatne zwłaszcza w przypadku, gdy stężenie testosteronu jest niskie.
Mężczyzna po 40. r.ż powinien również wykonać badania obrazujące ogólny stan zdrowia. Ma to duże znaczenie zwłaszcza w przypadkach, gdy dominującymi objawami występującymi w okresie andropauzy są zaburzenia erekcji, bowiem mogą one być związane z chorobami układu krążenia i zaburzeniami lipidowymi (miażdżyca naczyń występuje również w naczyniach doprowadzających krew wewnątrz penisa, co utrudnia krążenie i uniemożliwia wzwód). Badania podstawowe wskazane w tym okresie to morfologia, poziom glukozy na czczo, lipidogram oraz PSA.
Andropauza – leczenie
Leczenie stosowane w późnym hipogonadyzmie to przede wszystkim hormonalna terapia zastępcza testosteronem. Bardzo ograniczone działanie mają boostery testosteronu. Pożądane są zmiany w stylu życia.
Hormonalna terapia zastępcza (TRT) w andropauzie
Metaanalizy dużych badań klinicznych u starszych mężczyzn opisujące efekty terapii testosteronem pokazują złożony obraz skuteczności. Marketing często obiecuje spektakularne efekty, jednak należy mieć świadomość, że w takich przypadkach przytacza się opisy sukcesów TRT u młodszych mężczyzn z patologicznym hipogonadyzmem (wynikającym z uszkodzenia jąder lub przysadki), gdzie poziom testosteronu jest drastycznie niski. U mężczyzn przechodzących andropauzę (gdzie spadek jest stopniowy i związany z wiekiem), korzyści z terapii są klinicznie słabiej wyrażone, dotyczą określonej grupy pacjentów oraz wymagają cierpliwości i dyscypliny, ponieważ rozkładają się na miesiące.
Przede wszystkim terapia przynosi udokumentowane, wielonarządowe korzyści u mężczyzn w wieku ≥50 lat z potwierdzonym niedoborem testosteronu. Najlepsze efekty obserwuje się u osób z wyjściowym poziomem testosteronu <300 ng/dl, przy utrzymaniu docelowych wartości 500–800 ng/dl.
- Poprawa funkcji seksualnych i erekcji – u badanych mężczyzn odnotowano poprawę mierzoną za pomocą kwestionariuszy, jednak w analizie statystycznej okazała się ona niewielka. Testosteron nie działa jak natychmiastowy lek na potencję (w przeciwieństwie do leków takich jak sildenafil). W subiektywnej ocenie badanych mężczyzn do głównych obserwowanych efektów należą: wzrost popędu płciowego (libido), poprawa funkcji erekcyjnej i częstości współżycia.
Efekty zwykle były widoczne w ciągu pierwszych 3 miesięcy terapii i utrzymywały się do 36 miesięcy. Wraz z czasem trwania leczenia jego rezultaty stają się mniej odczuwalne.
Efekt terapii testosteronem u mężczyzn w andropauzie zależy od jego poziomu wyjściowego. Im niższy jest na początku leczenia, tym większe korzyści odczuwa pacjent. Natomiast są one umiarkowane, jeśli przed terapią stężenie hormonu było wyższe.
- Poprawa nastroju, energii i witalności – badania kliniczne wykazały, że terapia poprawia te parametry w niewielkim stopniu, a w niektórych metaanalizach wpływ ten okazywał się wręcz nieistotny statystycznie w porównaniu z placebo. Odnotowano umiarkowaną poprawę pamięci werbalnej i funkcji wykonawczych (zwłaszcza u osób z najniższym wyjściowym poziomem funkcji poznawczych). Obserwuje się również poprawę nastrojów depresyjnych, ale tylko u mężczyzn bez klinicznej depresji.
- Układ mięśniowo-szkieletowy – obserwuje się wzrost beztłuszczowej masy ciała (średnio o ok. 1,62 kg po roku) i redukcję tkanki tłuszczowej (o ok. 1,45 kg), poprawę siły mięśniowej (wyciskanie nogami, wchodzenie po schodach) i sprawności fizycznej. Efekt zwiększa się, jeśli pacjent stosuje trening oporowy.
- Zdrowie kości – badania pokazują wzrost gęstości mineralnej kości, poprawę mikroarchitektury i wytrzymałości kości. Jeśli terapia trwa dłużej niż 2 lata, możliwa jest potencjalna redukcja ryzyka złamań. Korzyści rosną przez ok. 3 lata leczenia, po tym okresie następuje plateau.
- Poprawa profilu metabolicznego obejmuje redukcję tłuszczu trzewnego i obwodu talii, poprawę wrażliwości na insulinę (HOMA-IR), obniżenie glukozy na czczo i HbA1c, poprawę profilu lipidowego (spadek cholesterolu całkowitego i trójglicerydów).
Skala korzyści z hormonalnej terapii zastępczej testosteronem zależy od wyjściowego poziomu androgenów, formy preparatu, czasu leczenia i chorób współistniejących, dlatego konieczne jest indywidualne podejście i regularne monitorowanie.
Boostery testosteronu w andropauzie
Boostery nie dostarczają testosteronu, pośrednio wspierają jego produkcję poprzez: dostarczanie prekursorów (np. diosgenina z kozieradki), modulację osi hormonalnych (ashwagandha obniża kortyzol), wyrównywanie niedoborów mikroelementów oraz poprawę snu i redukcję stresu oksydacyjnego. Nie są w stanie znacząco podnieść testosteronu, gdy niedobór wynika z zaburzeń hormonalnych czy niewydolności jąder lub przysadki.
Korzyści z boosterów odnoszą osoby z niewielkim niedoborem testosteronu. W hipogonadyzmie (klinicznym niedoborze tego hormonu) są one całkowicie nieskuteczne.
Producenci suplementów bardzo lubią opisywać różne preparaty jako hormonalne boostery. Wiele z nich zupełnie nie ma takiego działania, jednak z marketingowego punktu widzenia to się po prostu opłaca.
Które preparaty mają potwierdzoną lub prawdopodobną skuteczność w tym zakresie?
- Ashwagandha – wzrost testosteronu o 11–17%, w niektórych grupach do 22%; działa poprzez redukcję kortyzolu i prolaktyny oraz zwiększenie GnRH i LH (np. 300 mg przez 2 mies. lub 225 mg przez 3 mies.).
- Kozieradka – jedne z najsilniejszych dowodów; diosgenina z nasion jest prekursorem hormonów płciowych (np. 300 mg 2×dz. przez 8 tyg. lub 600 mg/dz. przez 12 tyg.).
- HMB – prawdopodobnie skuteczny, zwłaszcza u sportowców; wzrost testosteronu o ~14,2% po 12 tyg.
- Tongkat Ali – możliwy wzrost, głównie u mężczyzn z późnym hipogonadyzmem i w średnim wieku.
Boostery działające tylko przy niedoborach:
- witamina D – u mężczyzn z nadwagą i niedoborem suplementacja 3332 IU/dz. przez rok istotnie zwiększyła testosteron.
- cynk i magnez – wyrównanie niedoborów wspiera syntezę androgenów; magnez dodatkowo zmniejsza wiązanie testosteronu z SHBG. Żadnych korzyści nie odnoszą mężczyźni, którzy nie mają niedoborów.
Zmiana stylu życia
Poprawa nawyków i stylu życia wspomaga podnoszenie poziomu wolnego testosteronu we krwi.
- Redukcja masy ciała: nadmiar tkanki tłuszczowej nasila konwersję testosteronu w estrogeny. Zmniejszenie masy ciała jest korzystne dla gospodarki testosteronem.
- Trening siłowy: ćwiczenia z oporem (np. przysiady, martwy ciąg) stymulują organizm do naturalnej produkcji testosteronu i chronią kości.
- Regulacja snu i stresu: kortyzol (hormon stresu) i niedobór snu hamują syntezę męskich hormonów.
Zakończenie
Andropauza to naturalny etap życia mężczyzny. Należy jednak mieć świadomość, że objawy takie jak spadek libido, zmęczenie czy zaburzenia erekcji mogą rzeczywiście wynikać z niedoboru testosteronu, ale mogą być również symptomem różnych chorób. Aby znaleźć ich pierowtną przyczynę należy wykonać badania laboratoryjne, w tym stężenie testosteronu, SHBG i LH oraz podstawowe badania oceniające ogólny stan zdrowia.
Bibliografia
- Mukesh Kumar and Sunayana Singh. Andropause: Does it really happen in man?. Int. J. Reproduction Gynaecology Obstetrics 2025;7(1):12-15. DOI: 10.33545/27065456.2025.v7.i1a.28
- Vance ML. Andropause. Growth Horm IGF Res. 2003 Aug;13 Suppl A:S90-2. doi: 10.1016/s1096-6374(03)00061-3. PMID: 12914733.
- Huhtaniemi I. Late-onset hypogonadism: current concepts and controversies of pathogenesis, diagnosis and treatment. Asian J Androl. 2014 Mar-Apr;16(2):192-202. doi: 10.4103/1008-682X.122336. PMID: 24407185; PMCID: PMC3955328.
- SONIA PURI, AMARJEET SINGH, ADAM AND AMS SCALE FOR ASSESSING ANDROPAUSE AMONG AGING INDIAN MEN, Int J Pharm Pharm Sci, Vol 7, Issue 1, 453-458Original Article
- Jakiel G, Makara-Studzińska M, Ciebiera M, Słabuszewska-Jóźwiak A. Andropause – state of the art 2015 and review of selected aspects. Prz Menopauzalny. 2015 Mar;14(1):1-6. doi: 10.5114/pm.2015.49998. Epub 2015 Mar 25. PMID: 26327881; PMCID: PMC4440190.
- Andre B. Araujo, Gretchen R. Esche, Varant Kupelian, Amy B. O’Donnell, Thomas G. Travison, Rachel E. Williams, Richard V. Clark, John B. McKinlay, Prevalence of Symptomatic Androgen Deficiency in Men, The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, Volume 92, Issue 11, 1 November 2007, Pages 4241–4247, https://doi.org/10.1210/jc.2007-1245
- Korol Agnieszka, Krajewska-Kułak Elżbieta: Patogeneza i obraz kliniczny okresu męskiego przekwitania, W: Holistyczny wymiar współczesnej medycyny. T. 3 : praca zbiorowa / Krajewska-Kułak Elżbieta [i in.] (red.), 2017, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, s.381-396, ISBN 978-83-944852-5-2.
- Canal de Velasco LM, González Flores JE, Morales Arteaga JL. Testosterone Replacement Therapy in Men Aged 50 and Above: A Narrative Review of Evidence-Based Benefits, Safety Considerations, and Clinical Recommendations. Cureus. 2025 Sep 17;17(9):e92538. doi: 10.7759/cureus.92538. PMID: 41111647; PMCID: PMC12535424.
