Celiakia a ciąża: co należy wiedzieć? Jak wpływa na przebieg ciąży?

Ciąża to czas ogromnych zmian w organizmie kobiety. Kobiety planujące ciąże oraz będące w ciąży i chorujące na chorobę trzewną zadają sobie pytania dotyczące wpływu choroby na ciąże. W tym artykule wyjaśnimy, jak celiakia wpływa na płodność, przebieg ciąży i rozwój płodu, a także jakie badania wykonać i na co zwracać uwagę, by ciąża przebiegała bezpiecznie.

Spis treści:

1. Czym jest celiakia?
2. Celiakia a płodność – czy choroba może utrudniać zajście w ciążę?
3. Celiakia w ciąży – jak wpływa na przebieg ciąży?
   • Nieleczona celiakia w ciąży a możliwe powikłania
4. Objawy celiakii w ciąży – na co zwrócić uwagę?
5. Diagnostyka celiakii w ciąży – jakie badania należy wykonać?
6. Celiakia a ciąża – jak prawidłowo stosować dietę bezglutenową w ciąży?
7. Zakończenie
8. Celiakia a ciąża – sekcja FAQ

Czym jest celiakia?

Celiakia to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której spożycie glutenu (białka występującego w pszenicy, życie, jęczmieniu i orkiszu) prowadzi do uszkodzenia kosmków jelita cienkiego. W efekcie dochodzi do zaniku kosmków, czego konsekwencją są zaburzenia wchłaniania składników odżywczych – żelaza, kwasu foliowego, wapnia, witamin D, B12 i K. Nieleczona celiakia może dawać objawy ze strony przewodu pokarmowego (biegunki, wzdęcia, bóle brzucha). Jedynym skutecznym leczeniem jest ścisła dieta bezglutenowa.

Celiakia a płodność – czy choroba może utrudniać zajście w ciążę?

Nieleczona lub źle kontrolowana celiakia może utrudniać zajście w ciążę. Zaburzenia wchłaniania prowadzą do niedoborów składników odżywczych kluczowych dla osi podwzgórze-przysadka-jajnik. Kobiety z aktywną celiakią częściej doświadczają wtórnego braku miesiączki, zaburzeń owulacji oraz niepłodności niewyjaśnionej. Wprowadzenie diety bezglutenowej w większości przypadkach znacznie zwiększa szasnę na poczęcie.

Celiakia w ciąży – jak wpływa na przebieg ciąży?

Przebieg ciąży zależy od jednego kluczowego czynnika: czy choroba jest leczona (dieta bezglutenowa), czy nie. U kobiet z celiakią dobrze kontrolowaną (z wygojonym jelitem) ciąża przebiega zwykle bez dodatkowych powikłań. Natomiast nieleczona lub niezdiagnozowana celiakia w ciąży wiąże się z istotnie wyższym ryzykiem powikłań – zarówno dla matki, jak i dla płodu.

Nieleczona celiakia w ciąży a możliwe powikłania

Nieleczona celiakia zwiększa ryzyko:

• niedokrwistości z niedoboru żelaza – występuje nawet u 50-60% ciężarnych z aktywną celiakią, co prowadzi do przewlekłego niedotlenienia płodu,
• niedoboru kwasu foliowego – kluczowego dla zamykania cewy nerwowej; jego brak podnosi ryzyko wad cewy nerwowej (np. rozszczepu kręgosłupa),
• niskiej masy urodzeniowej dziecka i wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrastania,
• porodu przedwczesnego (przed 37. tygodniem ciąży),
• poronienia i nawracających poronień – z powodu przewlekłego stanu zapalnego, autoprzeciwciał i złej absorpcji składników odżywczych,
• stanu przedrzucawkowego i odklejenia łożyska.

Włączenie diety bezglutenowej przed ciążą lub we wczesnym okresie ciąży znacząco redukuje te ryzyka.

Objawy celiakii w ciąży – na co zwrócić uwagę?

W ciąży klasyczne objawy celiakii mogą być maskowane przez typowe dolegliwości ciążowe, dlatego łatwo je przeoczyć. Zwraca się szczególną uwagę na przewlekłą biegunkę lub zaparcia, nawracające wzdęcia i bóle brzucha po posiłkach zawierających gluten, niewyjaśnioną niedokrwistość oporną na suplementację żelaza, przewlekłe zmęczenie, bóle kostne (związane z osteomalacją) oraz utratę masy ciała lub niedostateczny przyrost masy ciała w ciąży.

Diagnostyka celiakii w ciąży – jakie badania należy wykonać?

Podstawą diagnostyki jest oznaczenie przeciwciał anty-tTG w klasie IgA (przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej) oraz całkowitego IgA w surowicy. W przypadku niedoboru IgA oznacza się przeciwciała anty-DGP. W ciąży testy te są wiarygodne, a ciąża nie wpływa istotnie na ich czułość i swoistość. W przypadku dodatniego wyniku serologicznego zaleca się biopsję jelita cienkiego, jednak w ciąży zwykle odracza się ją do okresu poporodowego, chyba że istnieje pilna potrzeba potwierdzenia diagnozy. Dieta bezglutenowa przed pobraniem krwi uniemożliwia rozpoznanie. Z tego powodu nie należy jej stosować w trakcie zaplanowanej diagnostyki („na wszelki wypadek”).

Celiakia a ciąża – jak prawidłowo stosować dietę bezglutenową w ciąży?

Dieta bezglutenowa w ciąży musi być nie tylko eliminująca gluten, ale też pełnowartościowa. Wyklucza się pszenicę, żyto, jęczmień, orkisz oraz produkty z nich powstające, czyli pieczywo, makarony, kasze (np. mannę, pęczak), płatki owsiane (wyjątkiem są certyfikowane bezglutenowe), wędliny czy sosy zagęszczane mąką pszenną. Zastępuje się je naturalnie bezglutenowymi źródłami węglowodanów, tj. ryżem, kukurydzą, kaszą jaglaną, gryczaną, komosą ryżową, amarantusem, ziemniakami, batatami. Szczególną uwagę zwraca się na dodatkowe wzbogacenie diety w żelazo (mięso, jaja, warzywa strączkowe, natka pietruszki), kwas foliowy (suplementacja), wapń (nabiał, mleka roślinne wzbogacane, migdały, sezam) oraz witaminę D (suplementacja zgodnie z zaleceniami lekarza i na podstawie wyników badań). Zaleca się czytanie etykiet – gluten może ukrywać się w proszku do pieczenia, wędlinach czy przyprawach. Należy również skonsultować się z osobą odpowiedzialną za zorganizowanie hostii bezglutenowej.

>> Przeczytaj również: Alergia na gluten – jak się objawia? Diagnostyka, przyczyny i leczenie alergii

Zakończenie

Celiakia nie jest przeciwwskazaniem do zajścia w ciążę i urodzenia zdrowego dziecka, pod warunkiem, że choroba jest właściwie kontrolowana. Kluczowe znaczenie ma dieta bezglutenowa wdrożona jeszcze przed planowaniem ciąży lub natychmiast po jej rozpoznaniu – to ona decyduje odbudowie uszkodzonych kosmków jelitowych, zapobieganiu niedoborom i zmniejszeniu ryzyku powikłań. Wczesna diagnoza celiakii i leczenie dietą bezglutenową zwiększają szansę na poczęcie i urodzenie zdrowego dziecka.

Celiakia a ciąża – sekcja FAQ

Czy celiakia może powodować poronienia?

Niezdiagnozowana lub nieleczona celiakia może zwiększyć ryzyko poronień ze względu na przewlekły stan zapalny i niedobory pokarmowe. Wprowadzenie diety bezglutenowej redukuje to ryzyko.

Jak wygląda dziecko z celiakia?

Noworodek nie ma „wyglądu celiakii” – choroba ujawnia się dopiero po wprowadzeniu glutenu do diety (zwykle między 6. a 24. miesiącem życia). U niezdiagnozowanego dziecka mogą wystąpić: przewlekłe biegunki, wzdęty brzuch, zahamowanie wzrostu, nieprawidłowy przyrost masy ciała, bladość i apatia.

Czego absolutnie nie wolno jeść w ciąży przy celiakii?

W ciąży przy celiakii niezalecane są wszystkie produkty zawierające pszenicę, żyto, jęczmień i orkisz – zwykłe pieczywo, makarony, kasze (manna, pęczak, kuskus), płatki owsiane (poza certyfikowanymi bezglutenowymi), większość wędlin, kiełbas, gotowych sosów, panierowanych mięs oraz słodycze zawierające w składzie mąkę pszenną (ciastka, herbatniki, wafle).

Bibliografia

1. Arvanitakis K, Siargkas A, Germanidis G, Dagklis T, Tsakiridis I. Adverse pregnancy outcomes in women with celiac disease: a systematic review and meta-analysis. Ann Gastroenterol. 2023 Jan-Feb;36(1):12-24.
2. Alsabbagh Alchirazi K, Jansson-Knodell C, Abu-Omar Y, Aldiabat M, Ford A, Telbany A, Qapaja T, Hamid O, Abu Shawer O, Rubio-Tapia A. Maternal, obstetrical, and neonatal outcomes in celiac disease. Scand J Gastroenterol. 2024 May;59(5):547-552.
3. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Dieta bezglutenowa – zalecenia żywieniowe. 2024 https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2024/04/zalecenia_dietetycy_dieta-bezglutenowa.pdf