Prawidłowy stan odżywienia organizmu odgrywa kluczową rolę w trakcie leczenia wielu chorób i okresie rekonwalescencji. W niektórych sytuacjach zwykła dieta nie jest jednak wystarczająca, dlatego konieczne jest zastosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP). Pomaga ona dostarczyć organizmowi odpowiedniej ilość energii, białka i składników odżywczych wtedy, gdy pacjent nie jest stanie pokryć swojego zapotrzebowania zwykłymi posiłkami.
W tym artykule wyjaśnimy, czym jest żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, komu jest potrzebna, jakie są jej rodzaje i na co zwrócić uwagę w trakcie jej stosowania.
| Z tego artykułu dowiesz się: >> żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest przeznaczona dla osób o szczególnych potrzebach żywieniowych wynikających ze stanu zdrowia lub przebiegu leczenia, >> istnieją określone wskazania do stosowania żywności medycznej, a jej wykorzystanie jest zalecane w wybranych sytuacjach klinicznych, >> dostępne są różne rodzaje żywności specjalnego przeznaczenia medycznego, dostosowane do potrzeb pacjentów w zależności od ich stanu zdrowia i możliwości przyjmowania pokarmów, >> żywność medyczna różni się od suplementów diety zarówno przeznaczeniem, jak i sposobem stosowania oraz wymaganiami dotyczącymi jej składu, >> prawidłowe stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego ma istotne znaczenie dla skuteczności postępowania żywieniowego, a w niektórych przypadkach istnieją również przeciwwskazania do jej stosowania. |
Spis treści:
- Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – co to jest?
- Dla kogo jest przeznaczona żywność medyczna (FSMP)?
- Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego – przykłady i rodzaje
- Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego a suplement diety – czym się różnią?
- Jak stosować żywność medyczną?
- Stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego – przeciwwskazania
- Zakończenie
- Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – sekcja FAQ
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – co to jest?
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP – Food for Special Medical Purposes) to produkty stworzone z myślą o pacjentach, którzy z powodu choroby, zaburzeń metabolicznych lub problemów z połykaniem nie są w stanie zaspokoić potrzeb organizmu zwykłą dietą. Preparaty te mają specjalnie opracowany skład i są przeznaczone do stosowania pod nadzorem lekarza.
Żywność medyczna może występować w formie płynów, proszków, kremów lub gotowych napojów. Produkty te dostarczają energii, białka, witamin i składników mineralnych w odpowiednich proporcjach. Skupiają się na składnikach wspierających organizm w konkretnych przypadkach klinicznych, np. zwiększone zapotrzebowanie na białko u pacjentów onkologicznych czy immunoskładniki mające udowodniony wpływ na gojenie ran (m.in. L-arginine) u pacjentów w okresie okołooperacyjnym.
Dla kogo jest przeznaczona żywność medyczna (FSMP)?
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego stosuje się przede wszystkim:
- u osób, u których podaż posiłków w ilości należnej jest niemożliwa,
- u pacjentów niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem.
Dotyczy to między innymi pacjentów w okresie okołooperacyjnym, osób starszych, chorych onkologicznie, neurologicznie czy cierpiących na choroby przewodu pokarmowego.
Preparaty FSMP są także wykorzystywane u pacjentów z zaburzeniami połykania, problemami z apetytem lub zwiększonym zapotrzebowaniem energetycznym. W zależności od stanu klinicznego i ryzyka niedożywienia żywność medyczna może stanowić jedyne źródło pożywienia lub tylko uzupełnienie codziennej diety.
Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego – przykłady i rodzaje
Do żywności specjalnego przeznaczenia medycznego zalicza się wiele różnych produktów dostosowanych do potrzeb pacjentów. Wyróżnia siępreparaty:
- kompletne, które zawierają wszystkie niezbędne makro- i mikroskładniki (białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i minerały),
- niekompletne, które uzupełniają dietę tylko o wybrane składniki.
Wyróżnia się produkty, m.in.:
- wysokoenergetyczny i wysokobiałkowe dla pacjentów onkologicznych,
- niskobiałkowe dla pacjentów z przewlekłą chorobą nerek,
- z wolno wchłaniającymi węglowodanami dla pacjentów z cukrzycą,
- produkty do zagęszczania pokarmów dla pacjentów z dysfagią (zaburzeniami połykania)
- czy bez fenyloalaniny dla pacjentów z fenyloketonurią.
Na rynku polskim dostępne są produkty w formie napojów (tzn. drinków), zup, jogurtów, proszków i batonów.
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego a suplement diety – czym się różnią?
Choć żywność medyczna i suplementy diety bywają ze sobą mylone, są to zupełnie różne produkty. Suplement diety może jedynie uzupełniać codzienną dietę w wybrane składniki, takie jak witaminy czy minerały. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest natomiast przeznaczona dla osób chorych i stosowana w ramach leczenia żywieniowego. Produkty te podlegają bardziej rygorystycznym regulacjom (Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 609/2013). Większość z nich jest klinicznie wolna od laktozy, glutenu, puryn i cholesterolu.
Jak stosować żywność medyczną?
Stosowanie FSMP zawsze odbywa się zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka. Wybór preparatu, sposób podawania i czas stosowania jest zawsze indywidualny. Często uzależniony od tolerancji (np. ilości i osmolarności) czy objawów z którymi zmaga się pacjent (np. biegunka, zaparcia, nudności i wymioty, zaburzenia smaku, jadłowstręt).
Przykładowo preparaty w formie płynnej należy pić małymi porcjami i powoli (ok. 30-60 minut, niekiedy dłużej). Można je mieszać z żywnością, rozcieńczać z płynami, przyjmować bezpośrednio lub schłodzić w lodówce. Ilość preparatu zagęszczającego dla osób z dysfagią należy dodawać do posiłków w zależności od stopnia dysfagii zgodnie ze skalą IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative).
Stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego – przeciwwskazania
Mimo wysokiego bezpieczeństwa, istnieją sytuacje, w których nie wolno stosować FSMP lub wymagana jest szczególna ostrożność:
- nietolerancja lub alergia na któryś ze składników (np. białka mleka krowiego, soja),
- niedrożność przewodu pokarmowego (żywienie dojelitowe może być wtedy niemożliwe),
- ciężkie zaburzenia metaboliczne nieustabilizowane leczeniem (np. hiperglikemia, kwasica metaboliczna).
Zakończenie
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest stosowana do dietetycznego odżywiania pacjentów pod nadzorem lekarza. Charakteryzuje się specjalnym składem i jest dedykowana pacjentom z ograniczoną, upośledzoną lub zaburzoną zdolnością przyjmowania, trawienia, wchłaniania, metabolizowania lub wydalania żywności. W przypadku, kiedy żywienie doustne jest możliwe (przewód pokarmowy jest drożny) FSMP pozwala na pokrycie zapotrzebowania na makro- i mikroskładniki i tym samym zmniejszyć ryzyko niedożywienia oraz niedoborów pokarmowych.
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – sekcja FAQ
Gdzie można kupić żywność specjalnego przeznaczenia medycznego?
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego można kupić w aptekach stacjonarnych (niekiedy na zamówienie) lub sklepach internetowych.
Czy żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest bezpieczna?
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest bezpieczna pod warunkiem stosowania jej zgodnie z zaleceniami. Przechodzi ona testy jakości i bezpieczeństwa.
Bibliografia
- Cederholm T., Barazzoni R., Austin P. i wsp. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clinical Nutrition, 2017; 36(1): 49-64.
- Standardy żywienia dojelitowego i pozajelitowego, Polskie Towarzystwo Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu (POLSPEN), Scientificia, Kraków 2019.
- Kłęk S., Kapała A., Surwiłło-Snarska A et al. Leczenie żywieniowe w onkologii. Onkologia w Praktyce Klinicznej – Edukacja. 2024; 10 (2):111-129.
