Kortyzol w ślinie (profil poranny, 5 pomiarów)

Kortyzol w ślinie (profil poranny 5 pomiarów) - więcej informacji o badaniu

Kortyzol, nazywany hormonem stresu, jest wytwarzany przez korę nadnerczy i wydzielany w rytmie dobowym. Najwyższe stężenie powinno być obserwowane w godzinach porannych, a następnie zmniejszać się w ciągu dnia i spadać do około 50% wartości porannych późnym wieczorem i około północy.

Badanie pooranego profilu wydzielania kortyzolu, tzw. CAR (ang. Cortisol Awakening Response) - kortyzolowa odpowiedź na przebudzenie - jest nieinwazyjnym biomarkerem stresu, odzwierciedlającym naturalną reakcję osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (PPN) w godzinach porannych.

ycCAR polega na nagłym, fizjologicznym wzroście stężenia kortyzolu w ślinie w pierwszych 30–60 minutach po obudzeniu się rano. Jego poziom wzrasta wówczas o 50-150% w stosunku do wartości z chwili przebudzenia, po czym stopniowo maleje.Jest to zjawisko odrębne od dobowego rytmu wydzielania kortyzolu - stanowi dodatkowy, krótkotrwały pik wydzielania, nakładający się na poranny szczyt kortyzolu.

Sugeruje się, że CAR podlega kontroli hipokampa - struktury mózgu zaangażowanej w regulację osi PPN oraz odpowiedź na stres. Zmniejszona objętość hipokampa wiąże się ze zmniejszonym poziomem CAR, co wskazuje na związek między integralnością strukturalną tego obszaru mózgu a prawidłową odpowiedzią kortyzolową na przebudzenie.

Profil poranny kortyzolu jest pomocny w diagnostyce przewlekłego stresu. Dostarcza również dodatkowych informacji, które są pomocne w diagnostyce zaburzeń lękowych, pozwalając na ocenę:

• reaktywności osi PPN na naturalny bodziec fizjologiczny (przebudzenie),
• wyjściowego stanu funkcjonalnego osi PPN u pacjentów nieleczonych,
• wpływu leków antydepresyjnych na normalizację funkcji osi PPN.

Kortyzol w ślinie (profil poranny 5 pomiarów) - jak wygląda badanie?

Badanie porannego profilu kortyzolu w ślinie to procedura nieinwazyjna, wykonywana samodzielnie przez pacjenta w warunkach domowych. Do przeprowadzenia testu wymagany jest specjalny zestaw diagnostyczny, który pacjent otrzymuje w Punkcie Pobrań. W jego skład którego wchodzą:

• 5 probówek z wacikami do absorpcji śliny,
• instrukcja pobrania,
• karta do odnotowania godzin pobrania.

W celu pobrania materiału należy wyjąć wacik z próbówki, umieścić go w jamie ustnej na ok. 60 sekund i odczekać aż nasiąknie śliną, po czym z powrotem włożyć do probówki, zakręcić ją i zanotować dokładną godzinę pobrania.

Procedura pobrania krok po kroku

1. Pierwsze pobranie - bezpośrednio po przebudzeniu, najlepiej nie wstając z łóżka. Na ok. 10 minut przed pobraniem można wypłukać jamę ustną zimną wodą (najlepiej przygotować ją poprzedniego dnia i postawić przy łóżku).
2. Pobranie nr 2 - po ok. 15 minut od pierwszego. Należy pozostawać na czczo, nie myć zębów i nie palić papierosów.
3. Pobrania nr 3 i 4 – analogicznie w odstępach 15 minut
4. Pobranie 5 - w 60 minucie od pierwszego.

UWAGA! Pobrane próbki najlepiej dostarczyć w tym samym dniu do laboratorium. Jeśli istnieje konieczność przechowania, to materiał jest stabilny w temp. 2-8 stopni, czyli należy go schować do lodówki.

Kortyzol w ślinie (profil poranny 5 pomiarów) - kto i kiedy powinien wykonać badania?

Wskazania do wykonania profilu porannego kortyzolu (w tym CAR - Cortisol Awakening Response) to sytuacje, gdy należy ocenić odpowiedź osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) na naturalny stresor, jakim jest przebudzenie. Badanie znajduje zastosowanie w diagnostyce następujących problemów klinicznych:

• podejrzenie zaburzeń lękowych - w szczególności napadów paniki. Wysoki CAR może korelować z początkiem zaburzenia panicznego z agorafobią. Niski CAR może poprzedzać przewlekły, niekorzystny przebieg zaburzeń lękowych i świadczyć o wyczerpaniu osi podwzgórze-przysadka-nadnercza;
• przewlekły i nasilony stres - obniżony CAR u pacjentów z objawami przewlekłego zmęczenia, trudnościami z poranną aktywacją, zaburzeniami koncentracji może wskazywać na wyczerpanie rezerw osi HPA;
• zaburzenia snu i zaburzenia rytmu dobowego - odwrócenie lub spłaszczenie porannego wzrostu kortyzolu towarzyszy bezsenności, pracy zmianowej, późnemu przesunięciu fazy snu. Profil poranny umożliwia ocenę, czy oś HPA prawidłowo odpowiada na sygnał świetlny i poranną aktywację;
• podejrzenie subklinicznych zaburzeń wydzielania kortyzolu - niski CAR może być wczesnym markerem niedoczynności nadnerczy (pierwotnej lub wtórnej) przy jeszcze prawidłowych wartościach porannych ogólnych;
• monitorowaniu leczenia psychiatrycznego i endokrynologicznego - leki antydepresyjne (zwłaszcza SSRI) wykazują normalizujący wpływ na oś HPA - powrót prawidłowego CAR może być markerem skuteczności terapeutycznej;
• diagnostyka różnicowa zaburzeń metabolicznych i neuropsychologicznych - impulsywność, deficyty uwagi i funkcji wykonawczych, które towarzyszą zaburzeniom lękowym, mogą być związane z nieprawidłowym CAR.

Kortyzol w ślinie (profil poranny 5 pomiarów) - normy i możliwe przyczyny odchyleń od normy

Prawidłowa odpowiedź kortyzolowa na przebudzenie charakteryzuje się:

• wzrostem o 50-100% w stosunku do wartości wyjściowej (bezpośrednio po przebudzeniu),
• wyraźny pik stężenia obserwuje się w ciągu 30-45 minut,
• po osiągnięciu piku następnie stopniowy spadek poziomu kortyzolu w ślinie.

Możliwa interpretacja wyników:

• podwyższony CAR (nadmierna odpowiedź kortyzolowa na przebudzenie) - przyrost stężenia kortyzolu przekraczający 100% wartości wyjściowej, utrzymujący się przez dłuższy czas lub osiągający wartości znacznie powyżej zakresu referencyjnego. Może być spowodowany ostrym stresem, jest obserwowany w depresji, w początkach zaburzeń lękowych. Ponadto przy pracy zmianowej, zaburzeniach snu oraz we wczesnym stadium zespołu Cushinga;
• obniżony CAR (osłabiona odpowiedź kortyzolowa na przebudzenie) - przyrost stężenia mniejszy niż 50% wartości wyjściowej, płaska krzywa lub brak istotnego wzrostu. Może być obserwowany w przewlekłych zaburzeniach lękowych, przewlekłej depresji, zespole przewlekłego zmęczenia, wypaleniu zawodowym, zaburzeniach snu, anoreksji. Ponadto może być spowodowany chorobą Addisona lub wtórną niedoczynnością kory nadnerczy;
• odwrócony CAR - brak typowego piku kortyzolu - ciężka depresja, zaburzenia snu, przewlekły stres, praca zmianowa.

Kortyzol w ślinie (profil poranny 5 pomiarów) - przygotowanie do badania. Co może wpływać na wynik?

W dzień poprzedzający badanie:

• należy zadbać o odpowiednią ilość i jakość snu,
• unikać spożycia alkoholu,
• unikać intensywnego wysiłku fizycznego wieczorem.

W trakcie przeprowadzania badania:

• nie należy spożywać posiłków - zaleca się, aby cały czas być na czczo,
• nie myć zębów,
• nie palić papierosów,
• nie wykonywać intensywnej aktywności fizycznej - dopuszczalne jest swobodne poruszanie się po domu,
• należy unikać sytuacji stresowych.