Koryzol w ślinie (jedno oznaczenie)

Kortyzol w ślinie (jedno oznaczenie) - więcej informacji o badaniu

Badanie stężenia kortyzolu w ślinie z pojedynczego pobrania porannego stanowi podstawowe narzędzie przesiewowe w ocenie czynności kory nadnerczy. W odróżnieniu od profilu dobowego (wielopunktowego) lub porannego profilu CAR (Cortisol Awakening Response), gdzie analizuje się dynamikę wydzielania hormonu, pojedyncze oznaczenie dostarcza informacji o stężeniu kortyzolu w jednym, konkretnym momencie.

Podstawową zaletą oznaczenia w ślinie jest możliwość oznaczenia wolnej, biologicznie aktywnej frakcji kortyzolu - tej samej, która przenika do tkanek i wywiera efekty fizjologiczne. Badanie krwi obejmuje natomiast frakcję całkowitą (wolną + związaną z białkami osocza).

Kortyzol w ślinie (jedno oznaczenie) - kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Wskazania do wykonania pojedynczego oznaczenia porannego kortyzolu w ślinie to:

• diagnostyka przesiewowa w kierunku zaburzeń funkcjonowania kory nadnerczy (choroba Addisona, ch. Cushinga),
• podejrzenie wtórnej niedoczynności kory nadnerczy,
• ocena wyjściowego stężenia kortyzolu przed testami dynamicznymi,
• monitorowanie terapii lekami, w tym sterydami.

Badanie stężenia kortyzolu w ślinie ma tę zaletę, że pacjent może swobodnie wybrać moment pobrania i specyficzną sytuację, np. jak organizm reaguje na silny stres, pracę zmianową - można pobrać próbkę w miejscu pracy.

Kortyzol w ślinie (jedno oznaczenie) - jak wygląda badanie?

Procedura pobrania materiału

Badanie wykonuje się z wykorzystaniem specjalnego zestawu do pobrań, po który należy zgłosić się do wybranego Punktu Pobrań.

Zestaw zawiera probówkę do pobrania śliny z wacikiem absorpcyjnym w środku. Badanie przeprowadza się w następujący sposób:

• bezpośrednio po przebudzeniu, na czczo, przed umyciem zębów i spożyciem czegokolwiek,
• wyjmuje się z próbówki wacik, umieszcza go w jamie ustnej na około 60 sekund, umożliwiając nasiąknięcie śliną,
• nasączony wacik należy z powrotem włożyć do probówki i szczelnie ją zakręca,
• probówkę należy opisać datą i godziną pobrania.

Materiał przechowywać w lodówce (2-8°C) do czasu dostarczenia do laboratorium - należy to zrobić jak najszybciej po pobraniu.

Kortyzol w ślinie (jedno oznaczenie) - możliwe przyczyny odchyleń od normy

Możliwe przyczyny podwyższonego stężenia (jednorazowe oznaczenie):

• zespół Cushinga (postać jawna lub subkliniczna) - w przypadku pobrania porannego stężenie może być podwyższone, ale bardziej czułym markerem jest brak wieczornego spadku;
• ostry stres fizyczny lub psychiczny - ból, infekcja, uraz, wysiłek fizyczny bezpośrednio przed badaniem mogą przejściowo podnieść poziom hormonu;
• przyjmowanie leków - egzogenne glikokortykosteroidy (np. prednizon, hydrokortyzon) oraz niektóre doustne środki antykoncepcyjne mogą podnosić stężenie kortyzolu w ślinie;
• depresja endogenna - u części pacjentów stwierdza się nadmierne wydzielanie kortyzolu w ciągu doby.

Możliwe przyczyny obniżonego stężenia (jednorazowe oznaczenie):

• choroba Addisona (pierwotna niedoczynność kory nadnerczy) - niskie stężenie kortyzolu, zwłaszcza w próbce porannej, przy jednoczesnym podwyższonym ACTH;
• wtórna niedoczynność nadnerczy - spowodowana niedoborem ACTH (np. uszkodzenie przysadki, długotrwałe stosowanie steroidów i nagłe ich odstawienie);
• przewlekły stres prowadzi do wyczerpania rezerw nadnerczy i obniżenia porannego stężenia kortyzolu;
• niewydolność wątroby lub nerek - zaburzenia metabolizmu kortyzolu.

Ograniczenia pojedynczego oznaczenia

Pojedyncza próbka śliny nie pozwala ocenić rytmu dobowego ani dynamiki odpowiedzi na przebudzenie. Wynik odstający od normy nie jest rozstrzygający diagnostycznie i wymaga uzupełnienia o:

• profil dobowy (5 próbek w ciągu dnia),
• oznaczenie ACTH we krwi,
• test stymulacyjny (np. synacthenowy) w przypadku podejrzenia niedoboru.

Kortyzol w ślinie (jedno oznaczenie) - przygotowanie do badania. Co może wpłynąć na wynik?

Na wiarygodność wyników badania może mieć wpływ niewłaściwe przygotowanie. Należy przestrzegać następujących zasad:

• pora pobrania: godziny poranne, najlepiej między 7:00 a 9:00, po przebudzeniu. Zbyt późne pobranie próbki porannej (np. po 10:00) niezgodne z rytmem wydzielania, może dać fałszywie niski wynik;
• stan na czczo: co najmniej 30-60 minut przed pobraniem nie spożywać posiłków ani napojów, nie palić tytoniu;
• higiena jamy ustnej: nie należy myć zębów przed pobraniem (ryzyko mikrourazów i zanieczyszczenia śliny krwią);
• sen: noc przed badaniem powinna być przespana w standardowych warunkach
• aktywność fizyczna: należy unikać intensywnego wysiłku w dniu poprzedzającym i w dniu badania
• stres: przed pobraniem unikać sytuacji stresowych
• spożycie alkoholu: 24 h przed badaniem nie należy spożywać alkoholu.