Glukagon i insulina to para hormonów regulujących gospodarkę węglowodanową. Jaka jest rola glukagonu w organizmie, gdzie jest wydzielany, kiedy podaje się glukagon, jakie są wskazania do badań? Zapraszamy do lektury.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> glukagon to hormon trzustki podnoszący stężenie glukozy we krwi, >> ma działanie antagonistyczne wobec insuliny, >> odgrywa kluczową rolę w mobilizacji energii z wątroby podczas głodzenia i wysiłku, >> znajduje zastosowanie terapeutyczne w ciężkiej hipoglikemii, >> glukagonoma to nowotwór wydzielający nadmiar hormonu i wywołujący rumień nekrolityczny. |
Spis treści:
- Glukagon – co to za hormon?
- Zaburzenia wydzielania glukagonu – objawy i możliwe przyczyny
- Badanie poziomu glukagonu – wskazania
- Kiedy podaje się glukagon?
- Zakończenie
- FAQ: Glukagon – czym jest i jakie ma działanie?
Glukagon – co to za hormon?
Glukagon jest hormonem peptydowym, produkowanym przez komórki trzustki, zwane wysepkami Langerhansa typu α. Chemicznie stanowi pojedynczy łańcuch polipeptydowy złożony z 29 aminokwasów. U zdrowych osób, które spożywają odpowiednio zbilansowane posiłki, o zrównoważonym składzie i o odpowiednich porach, poziom glukagonu w osoczu jest dosyć stabilny i nie podlega dużym wahaniom dobowym. Wyraźny wzrost stężenia tego hormonu można zaobserwować w warunkach stresu i wzmożonego zapotrzebowania (w czasie wysiłku fizycznego, głodzenia, hipoglikemii), gdy glukagon mobilizuje zasoby glukozy i wolnych kwasów tłuszczowych.
Synteza i wydzielanie glukagonu podlegają licznym mechanizmom regulacyjnym. Najważniejszym czynnikiem wpływającym na uwalnianie glukagonu do krwi jest poziom glukozy w osoczu. Hipoglikemia (spadek stężenia glukozy) stymuluje uwalnianie glukagonu i skutkuje wzrostem jego stężenia we krwi, natomiast hiperglikemia (wzrost poziomu glukozy) zmniejsza stężenie glukagonu i hamuje jego wydzielanie.
Pozostałe czynniki wpływające na syntezę i uwalnianie tego hormonu to:
- tłuszcze, ciała ketonowe, insulina, somatostatyna i inkretyny jelitowe – hamują wydzielanie,
- katecholaminy, glikokortykosteroidy i hormon wzrostu – stymulują wydzielanie.
Glukagon – działanie i funkcje w organizmie
Glukagon to hormon wpływający przede wszystkim na metabolizm węglowodanów. Spadek poziomu glukozy we krwi oddziałuje przede wszystkim na stężenie glukagonu, który zaczyna aktywować mechanizmy produkcji i wydzielania glukozy w wątrobie.
Dzieje się tak na skutek:
- rozpadu wątrobowego glikogenu i zahamowanie jego syntezy,
- zwiększenie produkcji glukozy w procesie glukoneogeneza,
- wyrzutu glukozy z wątroby do krwi.
| Ważne: Glukagon zmniejsza zapasy glikogenu w wątrobie. Nie wpływa na glikogen magazynowany w mięśniach szkieletowych. |
Poza metabolizmem węglowodanów, glukagon oddziałuje na metabolizm tłuszczów i białek. W tkance tłuszczowej stymuluje rozkład triglicerydów, uwalniając wolne kwasy tłuszczowe, które przyspieszają glukoneogenezę. Działanie lipolityczne obserwuje się również w wątrobie.
Glukagon wpływa również na inne narządy i układy. Hamuje motorykę żołądka oraz wydzielanie żołądkowe i trzustkowe, a wzmaga wydzielanie jelitowe i żółci z wątroby.
Glukagon podlega metabolizmowi głównie w wątrobie i w nerkach.
Po podaniu dożylnym lek rozpoczyna działanie farmakologiczne już po 1 minucie, okres półtrwania wynosi około 6 minut, a aktywność utrzymuje się do około 20 minut. Po podaniu domięśniowym początek działania obserwuje się po około 15 minutach, a czas działania wynosi do 40 minut.
Glukagon a insulina – działanie hormonów
Glukagon i insulina to układ hormonów uzupełniających swoje działanie, żaden z nich nie byłby w stanie prawidłowo spełniać swojej funkcji bez udziału drugiego.
Ich współdziałanie opiera się na przeciwstawnym (antagonistycznym) działaniu metabolicznym w wątrobie, gdzie insulina hamuje, a glukagon stymuluje produkcję i uwalnianie glukozy.
Kluczową cechą jest wzajemna regulacja wydzielania w pętli sprzężenia zwrotnego:
- wzrost stężenia glukozy we krwi jest głównym bodźcem do wydzielania insuliny, której działanie obniża poziom cukru,
- powstała w efekcie hipoglikemia stanowi podstawowy sygnał do uwolnienia glukagonu,
- glukagon podnosi dostępność glukozy w organizmie i stanowi silny bodziec do wydzielania insuliny przez komórki beta.
Glukagon a poziom cukru we krwi – o ile podnosi cukier?
Efekt działania glukagonu na poziom cukru we krwi zależy od dostępnych zapasów glikogenu i stanu metabolicznego pacjenta.
W przypadku ciężkiej hipoglikemii prawidłowa reakcja pacjenta na podanie glukagonu występuje już w ciągu 10 minut. Jeśli pacjent odpowiedział na leczenie, należy mu podać doustnie węglowodany w celu odnowienia glikogenu wątrobowego i zapobiegania nawrotowi hipoglikemii. Jeśli w ciągu 10 minut pacjent nie zareagował, należy podać dożylnie glukozę.
Długi wpływ glukagonu na wątrobę (przekraczający około 4-5 godzin) skutkuje całkowitym zużyciem wątrobowych zapasów glikogenu.
Zaburzenia wydzielania glukagonu – objawy i możliwe przyczyny
Zaburzenia poziomu glukagonu mogą przybierać formę niedoboru lub nadmiaru. Zbyt niskie stężenie glukagonu we krwi obserwuje się rzadko. Przyczyną może być stosowanie zbyt wysokich dawek insuliny w ciąży. Niedobory mogą występować w przypadku wewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki lub w przebiegu przewlekłego zapalenia trzustki.
Nadmiar poziomu glukagonu stwierdza się w różnych stanach chorobowych. W cukrzycy typu 2 obserwuje się hiperglukagonemię, która odgrywa istotną rolę w patofizjologii tego schorzenia. Nadmiar hormonu związany z nadmierną sekrecją działa diabetogennie.
Glukagonoma
Rzadką przyczyną nadmiaru glukagonu jest glukagonoma – złośliwy nowotwór neuroendokrynny trzustki wydzielający glukagon. Lokalizuje się zwykle w ogonie lub rzadziej głowie trzustki, sporadycznie w dwunastnicy, w ponad 60% przypadków obserwuje się przerzuty do innych narządów.
Stężenie glukagonu w przebiegu tego guza rośnie od 10 do 100 razy. Objawy glukagonoma narastają powoli, pierwsze symptomy pojawiają się często dopiero wtedy, gdy choroba jest już uogólniona.
Najbardziej charakterystycznym objawem jest rumień nekrolityczny wędrujący, występujący u około 70% pacjentów. Za jego wystąpienie odpowiada nie tylko glukagon, ale także niedobór aminokwasów spowodowany ich nadmiernym, stymulowanym glukagonem wychwytem przez wątrobę, a także niedobór cynku. Nasilenie rumienia zwykle jest zmienne. Glukagonomę należy podejrzewać u pacjenta z cukrzycą typu 2 i nawracającymi zmianami skórnymi o cechach rumienia.
Innymi objawami glukagonomy są:
- niedokrwistość makrocytarna,
- skłonność do zakrzepów, w tym zatorowość płucna,
- zaburzenia neuropsychiatryczne – psychozy, depresja,
- cukrzyca o łagodnym przebiegu,
- zmniejszenie masy ciała,
- zapalenie błony śluzowej jamy ustnej,
- biegunka.
>> Sprawdź też: Cynk w organizmie człowieka. Niedobór i nadmiar cynku
Badanie poziomu glukagonu – wskazania
Badanie stężenia glukagonu stosuje się w diagnostyce cukrzycy i innych zaburzeń gospodarki glukozą, a także w diagnostyce nowotworów przewodu pokarmowego, nadnerczy i tarczycy. Szczególnie istotne jest w przypadku podejrzenia opisanego wyżej nowotworu. W badaniach laboratoryjnych u pacjentów z glukagonomą obserwuje się znacznie podwyższone stężenie tego hormonu w surowicy krwi.
Test z glukagonem
Test z glukagonem to badanie diagnostyczne, które służy do oceny rezerwy wydzielniczej komórek beta trzustki. W praktyce test jest wykonywany bardzo rzadko. Polega na oznaczeniu peptydu C na czczo oraz po 6 minutach od wstrzyknięcia dożylnie 1 mg glukagonu.
Kiedy podaje się glukagon?
Glukagon dostępny jest w formie leku, który znajduje zastosowanie terapeutyczne przede wszystkim w leczeniu ciężkiej hipoglikemii. Wskazaniami do jego podania są:
- ciężka hipoglikemia poinsulinowa,
- przedawkowanie leków beta-adrenolitycznych.
W hipoglikemii glukagon podaje się we wstrzyknięciu podskórnym lub domięśniowym. Prawidłowa odpowiedź pacjenta powinna wystąpić w ciągu 10 minut. Jeśli pacjent odpowiedział na leczenie, konieczne jest podanie doustnych węglowodanów w celu odnowienia puli glikogenu wątrobowego i zapobiegania nawrotowi hipoglikemii.
Jeśli w ciągu 10 minut pacjent nie zareagował, konieczne jest podanie dożylnie glukozy.
Glukagon znajduje również zastosowanie diagnostyczne. Podaje się go w celu hamowania czynności motorycznej przewodu pokarmowego.
Zakończenie
Glukagon jest hormonem wydzielanym przez trzustkę i pełni istotną rolę w metabolizmie węglowodanów, tłuszczów i białek. Cechuje się działaniem antagonistycznym do insuliny. Zrozumienie jego funkcji, objawów zaburzeń wydzielania, takich jak glukagonoma, oraz zasad podawania w ciężkiej hipoglikemii jest istotne dla prawidłowego zarządzania zdrowiem pacjentów z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej.
FAQ: Glukagon – czym jest i jakie ma działanie?
Glukagon i insulina to dwa różne hormony odziaływujące na poziom glukozy w organizmie. Insulina zmniejsza jej poziom, glukagon podnosi.
Glukagon podaje się w ciężkiej hipoglikemii.
Ozempic – substancja czynna semgalutyd – to analog GLP-1 (glukagonopodobnego peptydu-1), nie jest to to samo co glukagon. Glukagon to naturalny hormon produkowany przez trzustkę, który podnosi poziom glukozy we krwi. Ozempic blokuje działanie glukagonu, aby obniżyć stężenie glukozy.
Bibliografia
- https://podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/1235,zaburzenia-gospodarki-weglowodanowej-w-chorobach-endokrynologicznych (dostęp: 18.02.2026).
- GlucaGen 1 mg HypoKit, CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO
- https://podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/270,strategia-diagnostyczna-w-cukrzycy (dostęp: 18.02.2026).
- https://premium.mp.pl/podreczniki/podstawy-fizjologii/chapter/B301.11.6. (dostęp: 18.02.2026).
