Fruktany, zaliczane do grupy węglowodanów FODMAP, występują w wielu produktach uznawanych za zdrowe i wartościowe pod względem żywieniowym. Jednak u części pacjentów ich spożycie wywołuje dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, znacznie obniżające komfort życia. Zapraszamy do lektury artykułu, który przybliża ten problem.
| Z artykułu dowiesz się, że: >> fruktany są węglowodanami zbudowanymi głównie z jednostek fruktozy, >> przewód pokarmowy człowieka ma ograniczoną zdolność ich rozkładania i wchłaniania, >> fruktany występują m.in. w pszenicy, cebuli, czosnku, szparagach, niektórych owocach, strączkach i orzechach, >> objawy nietolerancji fruktanów mogą przypominać objawy zespołu jelita drażliwego, >> diagnostyka nietolerancji fruktanów nie jest jeszcze w pełni ustandaryzowana, >> dieta powinna polegać raczej na ograniczeniu fruktanów i ocenie indywidualnej tolerancji niż na bezterminowym wykluczaniu wielu produktów. |
Spis treści:
- Fruktany – co to jest?
- Fruktany – w jakich produktach występują?
- Czym jest nietolerancja fruktanów?
- Jak rozpoznać nietolerancję fruktanów? Diagnostyka
- Dieta bez fruktanów – co jeść, a czego unikać?
- Zakończenie
- Fruktany – sekcja FAQ
Fruktany – co to jest?
Fruktany to oligo- lub polisacharydy, zaliczane do grupy węglowodanów określanych jako FODMAP (Fermentable Oligosaccharides, Disaccharides, Monosaccharides And Polyols). Zbudowane są z krótkich łańcuchów fruktozy, zakończonych cząsteczką glukozy lub sacharozy. W zależności od długości łańcucha wyróżnia się oligofruktozę (2-9 jednostek) oraz inuliny (powyżej 10 jednostek).
Organizm człowieka ma ograniczoną zdolność rozkładania fruktanów w jelicie cienkim – wchłaniane jest jedynie 5-15% spożytych fruktanów. Pozostała część przechodzi do jelita grubego, gdzie ulega fermentacji bakteryjnej. U części osób proces ten wiąże się z dolegliwościami, takimi jak:
W organizmach roślinnych fruktany pełnią funkcję węglowodanów zapasowych. Występują w wielu gatunkach roślin, w tym w trawach, zbożach, roślinach złożonych i liliowatych. Są charakterystyczne m.in. dla zbóż i traw klimatu umiarkowanego.
Fruktany – podział
W zależności od typu wiązań pomiędzy cząsteczkami fruktozy, położenia cząsteczki sacharozy w łańcuchu oraz struktury cząsteczki wyróżnia się:
- inuliny – zbudowane z łańcucha fruktozy, zakończonego cząsteczką sacharozy,
- oligofruktozę / fruktooligosacharydy – krótsze łańcuchy fruktozy, zwykle o długości 2-9 jednostek,
- fruktany typu phlein – fruktany zbudowane z łańcuchów fruktozy zakończonych sacharozą – podobnie jak w inulinach – jednak o znacznie większym stopniu polomeryzacji (czyli długości łańcucha),
- fruktany typu neokestozy – z cząsteczką sacharozy położoną wewnątrz łańcucha,
- fruktany rozgałęzione – z dodatkowymi cząsteczkami fruktozy przyłączonymi do głównego łańcucha.
Fruktany a fruktoza
Fruktany i fruktoza nie są tym samym, choć są ze sobą powiązane chemicznie.
Fruktoza to monosacharyd – pojedyncza cząsteczka cukru o sześciu atomach węgla, naturalnie obecna w wielu owocach, warzywach i miodzie. Fruktany natomiast są polimerami zbudowanymi z wielu cząsteczek fruktozy połączonych w łańcuchy. Różnica ta ma istotne znaczenie kliniczne – nietolerancja fruktozy i nietolerancja fruktanów to dwa odrębne zaburzenia, choć obraz kliniczny może być podobny, a oba związki należą do grupy FODMAP.
>> Może Cię zainteresować: Nietolerancja fruktozy a dieta. Co można jeść, czego unikać, przykładowy jadłospis?
Fruktany – w jakich produktach występują?
Fruktany są związkami powszechnie występującymi w produktach roślinnych. Gromadzone są głównie w blaszkach liściowych, u nasady łodyg, w niedojrzałych nasionach, a także w bulwach i korzeniach niektórych roślin. Mogą stanowić nawet 35% suchej masy tkanki liści i 50% suchej masy tkanki łodyg w trawach.
Do produktów o wysokiej zawartości fruktanów zalicza się:
- zboża i produkty zbożowe – pszenica (chleb, makarony, kuskus), jęczmień, żyto, orkisz,
- warzywa – cebula, szalotka, dymka, czosnek, por, brukselka, kapusta, kapusta włoska, brokuły, buraki, szparagi, koper włoski,
- strączki – fasola kidney, fasola czarna, fasola mung, łuskany groch,
- owoce – dojrzałe banany, niektóre cytrusy (nektarynka, grejpfrut), śliwki, rodzynki, daktyle,
- orzechy – nerkowce, pistacje,
- korzeń cykorii.
Czym jest nietolerancja fruktanów?
Nietolerancja fruktanów wynika z fizjologicznej, ograniczonej zdolności organizmu człowieka do ich trawienia w przewodzie pokarmowym. Mechanizm zaburzenia związany jest z brakiem specyficznych enzymów zdolnych do rozkładu i wchłaniania cząsteczek polisacharydu w jelicie cienkim. W konsekwencji fruktany w postaci niezmienionej trafiają do jelita grubego, gdzie ulegają fermentacji bakteryjnej.
Dodatkowo małe cząsteczki fruktanów wykazują działanie osmotyczne – przyciągają wodę do światła jelita, co może prowadzić do biegunki i wzdęć. Połączenie efektu osmotycznego z fermentacją bakteryjną i powstawaniem gazów (wodoru, metanu) odpowiada za rozwój objawów klinicznych.
Przyczyny nietolerancji fruktanów nie są dobrze poznane. U niektórych osób zdolność trawienia i wchłaniania fruktanów może być mniejsza, a u innych objawy po fermentacji niewchłoniętych cukrów mogą być silniejsze.
Nietolerancja fruktanów może mieć związek z zespołem jelita drażliwego. Objawy tych stanów często się nakładają. U części pacjentów z IBS produkty bogate we fruktany mogą nasilać dolegliwości, choć nie oznacza to, że każda osoba z IBS musi całkowicie unikać fruktanów. Szacuje się, że około 24% pacjentów z zespołem jelita drażliwego (IBS) wykazuje nadwrażliwość na fruktany.
W praktyce klinicznej istotne jest także odróżnienie nietolerancji fruktanów od zaburzeń związanych z nietolerancją glutenu. Pszenica, żyto i jęczmień zawierają gluten, ale są również źródłem fruktanów. U osoby, która odczuwa objawy po spożyciu produktów z tych zbóż, przyczyną dolegliwości nie zawsze jest gluten, często są to właśnie fruktany.
>> Zobacz też: Dieta i zalecenia żywieniowe w zespole jelita drażliwego (IBS)
Objawy nietolerancji fruktanów
Objawy nietolerancji fruktanów są nieswoiste, co oznacza, że mogą występować również w innych zaburzeniach przewodu pokarmowego.
Najczęściej obserwowane dolegliwości spowodowane nietolerancją fruktanów to:
- wzdęcia i uczucie rozpierania w jamie brzusznej,
- nadmierne gazy
- ból brzucha,
- odbijanie,
- biegunka, zaparcia lub naprzemienne występowanie obu tych zaburzeń,
- nudności.
Nasilenie objawów jest zmienne osobniczo i zależy zarówno od indywidualnej zdolności wchłaniania, jak i od wrażliwości trzewnej. Część pacjentów wykazuje nadwrażliwość trzewną, w której nawet niewielkie rozdęcie światła jelita wywołuje dolegliwości bólowe.
Jak rozpoznać nietolerancję fruktanów? Diagnostyka
Diagnostyka nietolerancji fruktanów stanowi wyzwanie kliniczne, ponieważ obecnie nie istnieje w pełni wystandaryzowany test służący jej rozpoznaniu. Badania nad zdolnością wchłaniania fruktanów u ludzi są ograniczone.
Jedną z metod diagnostycznych jest wodorowy test oddechowy, analogiczny do testu stosowanego w diagnostyce nietolerancji fruktozy. W badaniu mierzy się stężenie wodoru i metanu w wydychanym powietrzu po spożyciu określonej dawki fruktanów. Wstępne dane wskazują, że dawka 7,5 g fruktanu (w postaci 10% roztworu inuliny z cykorii) może być optymalna do wykonania testu trwającego do trzech godzin. Ilość produkowanego wodoru i metanu koreluje z dawką spożytego fruktanu, a szczyt produkcji gazów występuje około 4. godziny po spożyciu. Wzrost stężenia wodoru i/lub metanu o ≥20 ppm powyżej wartości wyjściowej w połączeniu z wystąpieniem objawów brzusznych w trakcie badania miałby świadczyć o nietolerancji fruktanów. Na dziś test wymaga jednak dalszej walidacji w warunkach klinicznych i nie jest stosowany w diagnostyce tego schorzenia.
| WAŻNE: Przed rozpoznaniem nietolerancji fruktanów należy wykluczyć inne przyczyny dolegliwości, w tym przerost bakteryjny jelita cienkiego (SIBO), nietolerancję laktozy oraz nietolerancję fruktozy. |
W praktyce znaczenie w rozpoznaniu nietolerancji fruktanów mają:
- wywiad i analiza objawów – ocenia się charakter dolegliwości, ich częstotliwość, związek z posiłkami oraz możliwe inne przyczyny. U pacjentów z niewyjaśnionymi objawami przewodu pokarmowego czasem konieczne są badania wykluczające choroby organiczne.
- dziennik diety i objawów – zapisywanie spożywanych produktów oraz pojawiających się objawów może pomóc określić, czy dolegliwości występują po produktach bogatych we fruktany lub inne FODMAP.
- dieta eliminacyjna i ponowne wprowadzanie produktów – pod opieką lekarza dietetyka można czasowo ograniczyć produkty zawierające fruktany, a następnie stopniowo wprowadzać je pojedynczo. Takie postępowanie pozwala ocenić indywidualną tolerancję na poszczególne produkty.
Dieta bez fruktanów – co jeść, a czego unikać?
Fruktany występują w wielu produktach, również w tych uznawanych za element zdrowej i zbilansowanej diety. Z tego powodu ich całkowite unikanie bywa trudne i zwykle nie jest celem postępowania dietetycznego. Ważne jest, aby unikać restrykcyjnych diet, ponieważ nieuzasadnione wykluczanie wielu produktów może powodować niedobory ważnych składników pokarmowych.
Produkty dozwolone przy nietolerancji fruktanów
Do produktów o niskiej zawartości fruktanów (i jednocześnie niskim ładunku FODMAP), a tym samym dozwolonych przy nietolerancji fruktanów należą:
- produkty zbożowe i skrobiowe – ryż (wszystkie odmiany, w tym ryż brązowy), owies, kukurydza i produkty kukurydziane (tortille kukurydziane, popcorn bez dodatków, kasza kukurydziana), kasza gryczana, ziemniaki, pieczywo – pieczywo bez pszenicy i żyta (w praktyce bezglutenowe), komosa ryżowa (quinoa), tapioka,
- warzywa – marchew, seler, ogórek, pomidor śliwkowy, szpinak, sałata, papryka zielona, fasolka szparagowa, kiełki fasoli, rzepa,
- owoce – niektóre cytrusy (pomarańcze, cytryna, limonka), niesłodzone żurawiny, truskawki, melon kantalupa;
- nabiał – sery twarde (cheddar, parmezan, ser szwajcarski), produkty bezlaktozowe (mleko bez laktozy, jogurt bez laktozy;
- białko – świeże, nieprzetworzone mięso, ryby, jaja, tofu, masło orzechowe (bez dodatku syropu glukozowo-fruktozowego), niewielkie ilości migdałów i orzechów włoskich.
Produkty niewskazane przy nietolerancji fruktanów
Produkty niewskazane przy nietolerancji fruktanów, to takie, które charakteryzują się ich dużą zawartością, wymienione wyżej. Warto pamiętać, że tolerancja określonych produktów jest indywidualna. Produkt dobrze tolerowany przez jedną osobę może powodować objawy u innej, zwłaszcza przy większej porcji lub jednoczesnym spożyciu kilku produktów bogatych w FODMAP.
Dlatego każdy pacjent powinien się uważnie obserwować.
Warto pamiętać, że fruktany o dłuższych łańcuchach (np. zawarte w życie) mogą być nieco lepiej tolerowane niż fruktany krótkołańcuchowe. Ważne jest również uważne czytanie składu produktów, ponieważ np. inulina i korzeń cykorii mogą być obecne jako dodatki do żywności i u osób wrażliwych znacznie nasilać objawy.
Zakończenie
Nietolerancja fruktanów jest stosunkowo nowo opisanym zaburzeniem, którego patofizjologia, diagnostyka i zasady postępowania nadal wymagają dalszych badań. Mimo to obserwacje kliniczne wskazują, że ograniczenie spożycia fruktanów może przynieść istotną poprawę u pacjentów z niewyjaśnionymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, w tym u chorych na zespół jelita drażliwego.
Należy jednak podkreślić, że dieta z ograniczeniem fruktanów, podobnie jak dieta low-FODMAP, nie powinna być stosowana w sposób przewlekły bez nadzoru specjalisty. Restrykcje żywieniowe mogą prowadzić do niedoborów składników odżywczych oraz wpływać na skład mikrobioty jelitowej. Dlatego przed wprowadzeniem istotnych zmian w diecie zaleca się konsultację z gastroenterologiem oraz dietetykiem, którzy pomogą dobrać postępowanie odpowiednie do indywidualnych potrzeb i tolerancji pacjenta.
Fruktany – sekcja FAQ
Fruktany są obecne przede wszystkim w pszenicy, życie i jęczmieniu.
Fruktany nie są szkodliwe dla zdrowia, jednak u osób, które je słabo tolerują mogą wywoływać szereg objawów ze strony przewodu pokarmowego.
Fruktany zawarte są w pieczywie pszennym i żytnim.
Najwięcej fruktanów zawierają niektóre zboża i warzywa.
Nie, ziemniaki są dozwolone w przypadku nietolerancji fruktanów.
Bibliografia
- Fedewa A, Rao SS. Dietary fructose intolerance, fructan intolerance and FODMAPs. Curr Gastroenterol Rep. 2014 Jan;16(1):370. doi: 10.1007/s11894-013-0370-0. PMID: 24357350; PMCID: PMC3934501.
- Kasperowicz A., Charakterystyka fruktanów, występowanie i znaczenie w roślinach wyższych. Postępy Nauk Rolniczych, nr 1/95.
