Progestageny – działanie, skutki uboczne

Progestageny odgrywają ważną rolę zarówno w fizjologii kobiecego układu rozrodczego, jak i w leczeniu wielu schorzeń ginekologicznych. Wpływają m.in. na błonę śluzową macicy, śluz szyjkowy oraz przebieg cyklu miesiączkowego. Ich właściwości wykorzystuje się w antykoncepcji hormonalnej, leczeniu endometriozy czy hormonalnej terapii menopauzalnej. Poszczególne substancje różnią się jednak profilem działania, dlatego dobór preparatu powinien uwzględniać wskazania, stan zdrowia pacjentki oraz możliwe działania niepożądane.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Spis treści:

1. Czym są progestageny?
2. Jakie są rodzaje progestagenów?
   • Progesteron naturalny
   • Progestageny syntetyczne
3. Gestageny a progestageny – czy oznaczają to samo?
4. Jak działają progestageny?
   • Wpływ progestagenów na błonę śluzową macicy
   • Wpływ progestagenów na owulację i śluz szyjkowy
   • Rola progestagenów w cyklu miesiączkowym i ciąży
5. Progestageny jako leki – kiedy są stosowane?
6. Progestageny – skutki uboczne

Czym są progestageny?

Progestageny to grupa hormonów steroidowych wykazujących działanie zbliżone do naturalnego progesteronu. Progesteron jest wytwarzany przede wszystkim przez ciałko żółte po owulacji, a podczas ciąży jego produkcję w dużej mierze przejmuje łożysko. Hormon ten przygotowuje endometrium do implantacji zarodka i pomaga stworzyć warunki sprzyjające utrzymaniu ciąży.

Termin „progestageny” obejmuje zarówno progesteron, jak i substancje syntetyczne o działaniu progesteronowym. W farmakoterapii wykorzystuje się je w różnych postaciach – m.in. doustnej, dopochwowej, domięśniowej, podskórnej czy wewnątrzmacicznej.

>> Zobacz również: Niedobór progesteronu – objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie

Jakie są rodzaje progestagenów?

Progestageny nie stanowią jednorodnej grupy. Różnią się budową chemiczną, powinowactwem do poszczególnych receptorów oraz dodatkowymi właściwościami, np. aktywnością androgenową lub antyandrogenową. Ma to znaczenie przy wyborze leku dla konkretnej pacjentki.

Progesteron naturalny

Naturalnym progestagenem jest progesteron. W organizmie jego stężenie zwiększa się po owulacji, kiedy z pękniętego pęcherzyka jajnikowego powstaje ciałko żółte. Jeśli dojdzie do ciąży, progesteron pomaga utrzymać odpowiednie warunki w macicy. W lecznictwie stosuje się również progesteron jako substancję czynną, m.in. w określonych zaburzeniach cyklu czy jako wsparcie fazy lutealnej.

Progestageny syntetyczne

Syntetyczne substancje o działaniu progesteronowym określa się często jako progestyny. Należą do nich m.in. lewonorgestrel, dezogestrel, gestoden, dienogest czy medroksyprogesteron. Poszczególne związki różnią się właściwościami, dlatego nie można zakładać, że każdy z nich będzie wywoływał identyczny efekt kliniczny lub taki sam profil działań niepożądanych.

Gestageny a progestageny – czy oznaczają to samo?

Terminy gestageny i progestageny są często stosowane zamiennie i odnoszą się do substancji wykazujących działanie podobne do progesteronu. Naturalnym gestagenem jest progesteron, wytwarzany głównie przez ciałko żółte, a podczas ciąży także przez łożysko. Do tej grupy zalicza się również syntetyczne związki stosowane m.in. w antykoncepcji hormonalnej, leczeniu zaburzeń miesiączkowania oraz hormonalnej terapii menopauzalnej.

Jak działają progestageny?

Działanie progestagenów nie ogranicza się do jednego narządu. Ich znaczenie wynika przede wszystkim z wpływu na endometrium, czynność osi podwzgórze–przysadka–jajnik oraz śluz produkowany przez szyjkę macicy.

Wpływ progestagenów na błonę śluzową macicy

Progesteron po owulacji przekształca endometrium przygotowane wcześniej pod wpływem estrogenów w błonę śluzową zdolną do przyjęcia zarodka. W farmakoterapii wykorzystuje się również hamujący wpływ progestagenów na nadmierną proliferację endometrium. Ma to szczególne znaczenie podczas stosowania estrogenów u kobiet z zachowaną macicą, ponieważ dodanie progestagenu pomaga ograniczyć ryzyko przerostu błony śluzowej macicy.

Wpływ progestagenów na owulację i śluz szyjkowy

Jednym z mechanizmów wykorzystywanych w antykoncepcji hormonalnej jest hamowanie owulacji. Siła tego działania zależy jednak od konkretnej substancji, dawki oraz sposobu podania. Progestageny powodują także zagęszczenie śluzu szyjkowego. Staje się on mniej przepuszczalny dla plemników, co utrudnia im przedostanie się do dróg rodnych.

>> Sprawdź także: Przerost endometrium – objawy, przyczyny, leczenie

Rola progestagenów w cyklu miesiączkowym i ciąży

W naturalnym cyklu progesteron dominuje w fazie lutealnej. Jeżeli nie dochodzi do zapłodnienia, aktywność ciałka żółtego wygasa, stężenie progesteronu spada, a konsekwencją jest złuszczenie endometrium i wystąpienie miesiączki. W ciąży progesteron pomaga natomiast utrzymać środowisko sprzyjające jej dalszemu rozwojowi.

Progestageny jako leki – kiedy są stosowane?

Właściwości progestagenów sprawiają, że mają one szerokie zastosowanie w ginekologii. W zależności od substancji i postaci preparatu mogą być wykorzystywane m.in. w:

• antykoncepcji hormonalnej – w preparatach jednoskładnikowych i złożonych, implantach, iniekcjach oraz systemach wewnątrzmacicznych;
• leczeniu endometriozy i bolesnych miesiączek – m.in. poprzez ograniczenie aktywności endometrium;
• leczeniu wybranych zaburzeń miesiączkowania i nieprawidłowych krwawień z macicy;
• hormonalnej terapii menopauzalnej – w celu ochrony endometrium przed nadmiernym wpływem estrogenów;
• leczeniu niepłodności – w określonych sytuacjach jako wsparcie fazy lutealnej.

Wskazania zależą od konkretnego progestagenu, jego dawki oraz drogi podania, dlatego preparaty te powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami lekarza.

>> Przeczytaj też: Niepłodność i jej możliwe przyczyny. Badania i leczenie

Progestageny – skutki uboczne

Działania niepożądane zależą od rodzaju substancji, dawki, drogi podania i indywidualnej reakcji organizmu. Jednymi z najczęstszych są zmiany charakteru krwawień – plamienia, nieregularne krwawienia, a w przypadku niektórych metod również brak miesiączki.

Podczas terapii mogą wystąpić także bóle głowy, tkliwość piersi, wahania nastroju, zmiany libido czy dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Niektóre progestageny, ze względu na dodatkową aktywność androgenową, mogą wpływać na stan skóry i włosów, np. sprzyjać pojawieniu się trądziku. Profil bezpieczeństwa poszczególnych preparatów nie jest jednak identyczny.

Dlatego przed rozpoczęciem terapii lekarz bierze pod uwagę m.in.:

• wskazanie do leczenia;
• choroby współistniejące;
• stosowane leki;
• czynniki ryzyka. Pozwala to dobrać taki rodzaj i sposób podawania progestagenu, który zapewni oczekiwany efekt terapeutyczny przy możliwie dobrym profilu tolerancji.

Podsumowując, progestageny mają szerokie zastosowanie w ginekologii – od antykoncepcji hormonalnej po leczenie endometriozy czy zaburzeń miesiączkowania. Nie każdy preparat działa jednak dokładnie tak samo i nie u każdej osoby będzie równie dobrze tolerowany. Dlatego znaczenie ma odpowiedni dobór substancji, dawki i sposobu jej podania. Jeśli podczas stosowania progestagenów pojawią się niepokojące lub nasilone działania niepożądane, warto skonsultować je z lekarzem.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

1. Paciorek K., Progestageny – czym są, jak działają tabletki hormonalne, wskazania i przeciwwskazania, wylecz.to, 2023.
2. Edwards M, Can AS. Progestins. [Updated 2024 Jan 10]. In: StatPearls [Internet].
3. Regidor PA. The clinical relevance of progestogens in hormonal contraception: Present status and future developments. Oncotarget. 2018 Oct 2;9(77):34628-34638.