Meningokoki mogą być przyczyną jednej z najgroźniejszych chorób zakaźnych – inwazyjnej choroby meningokokowej (IChM). W ciągu zaledwie kilku godzin bakterie mogą doprowadzić do śmierci dotychczas zdrowych, głównie młodych ludzi. W Polsce w ostatnich latach odnotowuje się rocznie ok.100-200 przypadków zachorowań na IChM.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> meningokoki (Neisseria meningitidis) są bakteriami, które zasiedlają jamę nosowo-gardłową człowieka, >> bakterie mogą być przyczyną zachorowań sporadycznych lub mogą wywoływać epidemie, >> na rozwój choroby meningokokowej najbardziej narażone są małe dzieci, młodzież i młodzi dorośli, >> do zakażenia meningokokami dochodzi najczęściej drogą kropelkową, na skutek kontaktu z osobą chorą lub bezobjawowym nosicielem, >> najcięższą postacią choroby wywołanej przez N. meningitidis jest inwazyjna choroba meningokokowa (IChM), >> podejrzenie IChM jest wskazaniem do pilnej hospitalizacji i bezzwłocznego rozpoczęcia leczenia antybiotykiem, >> osoby pozostające w bliskim kontakcie z chorym na chorobę meningokokową wymagają profilaktycznego podania antybiotyku, >> swoista profilaktyka przeciwko zachorowaniu na IChM opiera się na podawaniu szczepionki przeciwko meningokokom. |
Spis treści:
- Meningokoki – co to za bakterie?
- Meningokoki – kto jest najbardziej narażony na zakażenie?
- Jak można zakazić się meningokokami?
- Jakie choroby powodują meningokoki?
- Meningokoki – objawy zakażenia
- Meningokoki u dzieci – jakie objawy powinny niepokoić?
- Co zrobić przy podejrzeniu zakażenia meningokokowego?
- Diagnostyka zakażeń meningokokowych
- Leczenie zakażeń meningokokowych
- Meningokoki – profilaktyka, szczepienie
- Zakończenie
- Meningokoki– sekcja FAQ
Meningokoki – co to za bakterie?
Meningokoki (Neisseria meningitidis), zwane inaczej dwoinkami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, należą do Gram-ujemnych bakterii kolonizujących jamę nosowo-gardłową człowieka. Poza organizmem człowieka drobnoustroje nie są w stanie długo przeżyć, giną szybko na skutek działania powszechnie stosowanych detergentów (mydło, płyny do kąpieli, mycia naczyń). Bakterie mogą być przyczyną zachorowań sporadycznych lub mogą wywoływać epidemie o lokalnym albo szerszym zasięgu. Bezobjawowe nosicielstwo meningokoków w Polsce dotyczy 5-20% populacji. W środowiskach zamkniętych liczba zakażeń wzrasta wielokrotnie i odsetek nosicieli może wynosić 40-80%.
Ze względu na różnice antygenowe wielocukrów otoczkowych szczepy N. meningitidis podzielono na 12 grup serologicznych: A, B, C, X, Y, Z, W, E, H, I, K i L, z których sześć (A, B, C, W, X i Y) odpowiada za ponad 90% zakażeń na całym świecie. W Polsce najczęstszą przyczyną infekcji jest serotyp B N. meningitidis. W 2025 r. serogrupa B odpowiadała za ponad 70% przypadków zachorowań, na kolejnych miejscach znalazły się serotypy C (>16%) i W (>9%).
Meningokoki – kto jest najbardziej narażony na zakażenie?
Choroba meningokokowa może wystąpić u każdego, bez względu na wiek i płeć. Najbardziej narażone są niemowlęta i małe dzieci od 3 m.ż. do 2-5 lat oraz młodzież i młodzi dorośli w wieku 15-24 lata. Zachorowania wśród dzieci i młodzieży stanowią 60-90% wszystkich przypadków infekcji meningokokowej.
Czynnikami ryzyka rozwoju infekcji są:
- kontakt domowy z osobą chorą,
- przebywanie w przeludnionych pomieszczeniach (żłobki, przedszkola, internaty, kluby, puby, koszary),
- upośledzona odporność,
- poprzedzająca infekcja wirusowa,
- czynne i bierne palenie,
- wspólne używanie naczyń i sztućców, picie z tej samej butelki.
Jak można zakazić się meningokokami?
Jedynym źródłem zakażenia meningokokami jest człowiek – osoba chora lub nosiciel. Najczęstszą przyczyną szerzenia się choroby meningokokowej jest styczność z osobą z bezobjawową kolonizacją jamy nosowo-gardłowej. Bakterie przenoszą się drogą kropelkową w trakcie mówienia, kichania, kasłania lub poprzez kontakt bezpośredni z wydzieliną z górnych dróg oddechowych osoby zakażonej.
Jakie choroby powodują meningokoki?
Meningokoki mogą być przyczyną:
- inwazyjnej choroby meningokokowej (IChM) przebiegającej pod postacią zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, posocznicy (sepsy) lub obu tych postaci jednocześnie,
- ropnego zapalenie stawów,
- zapalenia płuc z bakteriemią,
- zapalenia osierdzia i wsierdzia,
- zapalenia szpiku kostnego,
- nieinwazyjnych zakażeń miejscowych:
- zapalenia spojówek, ucha środkowego, gardła,
- zakażeń układu moczowo-płciowego i miednicy małej.
Zakażenia N.mengitidis mogą występować sporadycznie, endemicznie, hiperendemicznie oraz w postaci ognisk epidemicznych, epidemii i pandemii.
>> Przeczytaj też: Zapalenie spojówek u dzieci. Objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie
Meningokoki – objawy zakażenia
Kliniczny przebieg zakażeń meningokokowych może przybierać różną formę – od łagodnych stanów zapalnych gardła, aż po piorunującą sepsę obciążoną dużym prawdopodobieństwem zgonu. Okres wylęgania IChM wynosi 2-10 dni (zazwyczaj 3-5 dni). W przypadku postaci piorunującej, do zgonu może dojść w ciągu kilku godzin od zakażenia.
Początek choroby jest niespecyficzny i przypomina przeziębienie. Pojawia się gorączka, dreszcze, bóle stawowe, mięśniowe, wymioty oraz ogólne złe samopoczucie. Sygnałem alarmowym jest pojawienie się krwotocznej wysypki, która nie blednie pod naciskiem. Wysypka meningokokowa występuje u około 10-50% chorych i jest jednym z najbardziej charakterystycznych objawów zakażenia N. meningitidis. Z reguły wysypka pojawia się w pierwszej kolejności na kończynach dolnych. W IChM pojawiają się ponadto bardzo wysoka gorączka, drgawki, sztywność karku, zaburzenia świadomości, światłowstręt, silny ból głowy.
Inwazyjna choroba meningokokowa może prowadzić do trwałych powikłań, takich jak: wodogłowie, padaczka, głuchota, porażenia ruchowe, upośledzony rozwój umysłowy, martwica dystalnych części kończyn i blizny skórne.
Meningokoki u dzieci – jakie objawy powinny niepokoić?
Początek choroby meningokokowej u dzieci może przypominać grypę. U małych dzieci może wystąpić rozdrażnienie, niepokój lub nadmierny spokój i apatia. Objawy zakażenia N. meningitidis mogą w szybkim tempie pogarszać się. Niepokojącymi sygnałami, wskazującymi na konieczność podjęcia szybkiej interwencji, są: pojawienie się wysypki wybroczynowej, brak możliwości dotknięcia przez dziecko brodą do klatki piersiowej (sztywność karku), zaburzenia świadomości, przyspieszenie rytmu serca, przyspieszenie częstości oddechów, drgawki, przeczulica skórna, światłowstręt, pulsujące ciemiączko u niemowląt .
Co zrobić przy podejrzeniu zakażenia meningokokowego?
Ze względu na szybki rozwój choroby i groźne konsekwencje zdrowotne, zauważenie niepokojących objawów wskazujących na możliwość wystąpienia choroby meningokokowej wymaga podjęcia natychmiastowych działań. Podejrzenie IChM jest wskazaniem do pilnej hospitalizacji i jak najszybszego włączenia antybiotykoterapii.
Diagnostyka zakażeń meningokokowych
Objawy kliniczne i dodatni wywiad epidemiologiczny mogą wskazywać na prawdopodobieństwo choroby meningokokowej. Dla jej potwierdzenia niezbędne jest wykonanie badań laboratoryjnych z materiału pobranego od pacjenta. Próbkami do badania są głównie płyn mózgowo-rdzeniowy, krew, wymazy z nosogardzieli, materiał z wybroczyn skórnych. W ramach diagnostyki w kierunku N. meningitidis przeprowadza się badania mikrobiologiczne, molekularne i testy antygenowe. Uzupełnieniem są ogólne badania laboratoryjne: morfologia, CRP, prokalcytonina (PCT) i wskaźniki narządowe. Badania ogólne mają na celu szybkie potwierdzenie zakażenia, ocenę stopnia zagrożenia życia oraz są pomocne w monitorowaniu narządów wewnętrznych.
Sprawdź też:
>> CRP – jak interpretować wyniki badania?
>> Co to jest prokalcytonina? Kiedy i w jakim celu zleca się to badanie?
Potwierdzenie inwazyjnej choroby meningokokowej wymaga spełnienia co najmniej jednego spośród czterech kryteriów:
- izolacji Neisseria meningitidis z miejsca, które w warunkach prawidłowych jest jałowe, w tym z wybroczyn śródskórnych,
- wykrycia kwasu nukleinowego Neisseria meningitidis w miejscu, które w warunkach prawidłowych jest jałowe, w tym w wybroczynach śródskórnych,
- wykrycia antygenu Neisseria meningitidis w płynie mózgowo-rdzeniowym,
- wykrycia dwoinek Gram-ujemnych w płynie mózgowo-rdzeniowym.
Leczenie zakażeń meningokokowych
| WAŻNE: Antybiotykoterapia powinna być wdrożona jak najszybciej, optymalnie po pobraniu materiału na badanie mikrobiologiczne, w tym badanie molekularne. |
Leczenie zakażeń meningokokowych odbywa się w warunkach szpitalnych. Terapia opiera się na dożylnym podawaniu antybiotyków. Lekami z wyboru są penicylina i cefalosporyny III generacji. Oporność N. meningitidis na antybiotyki stosowane w leczeniu i profilaktyce IChM jest niezwykle rzadka.
Chorzy są zakaźni do 24 h od chwili rozpoczęcia terapii. Całkowite wyleczenie jest możliwe u osób, u których przebieg choroby nie jest powikłany.
Meningokoki – profilaktyka, szczepienie
Zapobieganie chorobie meningokokowej opiera się na stosowaniu szczepień ochronnych, unikaniu kontaktów z osobą zakażoną oraz stosowaniu chemioprofilatyki u osób z bliskiego kantaktu.
Szczepienia ochronne zalecane są osobom z grup ryzyka wystąpienia IChM: niemowlętom, młodzieży i młodym dorosłym, osobom z niedoborami odporności oraz podróżującym do krajów zwiększonego ryzyka zakażeń meningokokowych. Szczepienia są wykonywane na koszt pacjenta. W zależności od regionu, możliwe jest bezpłatne szczepienie w ramach specjalnych programów samorządowych.
Dostępne szczepionki przeciwko meningokokom:
- skoniugowane:
- czterowalentne przeciw serogrupom A, C, W135 oraz Y,
- monowalentne przeciw serogrupie C.
- białkowe przeciw serogrupie B
Szczepienia poekspozycyjne (po kontakcie z zakażonym) stosuje się w przypadku wystąpienia ogniska zachorowań. Szczepienia zmniejszają nosicielstwo meningokoków i przerywają transmisję bakterii na kolejne osoby. Decyzję o akcji szczepień w takim przypadku podejmuje Wojewódzki Inspektor Sanitarny.
Chemioprofilaktyka poekspozycyjna obejmuje podawanie antybiotyku osobom z bliskiego kontaktu z zainfekowanym. Leki podaje się osobom, które w ciągu ostatnich 7–14 dni przed zachorowaniem miały bliski kontakt z chorym trwający ponad 8 godzin oraz osobom, które miały nawet krótkotrwały bezpośredni kontakt z wydzieliną z górnych dróg oddechowych chorego. W profilaktyce stosuje się ciprofloksacynę, ryfampicynę i ceftriakson. Antybiotyk należy podać jak najszybciej, najlepiej w ciągu 24 h od stwierdzenia przypadku. Za ustalenie kontaktów i wydanie recept odpowiedzialna jest powiatowa stacja sanitarno-epidemiologiczna.
>> To może Cię zainteresować: Kalendarz szczepień: szczepienia obowiązkowe i zalecane dla dzieci i młodzieży
Zakończenie
Zakażenia meningokokowe stanowią poważny problem epidemiologiczny na całym świecie. Wysokie ryzyko zgonu i powikłań poinfekcyjnych powoduje, że szczególne znaczenie ma wiedza na temat odpowiedniego postępowania zarówno w przypadku zachorowania, jak i zapobiegania chorobie meningokokowej. Najlepszym sposobem profilaktyki IChM jest szczepienie ochronne, a w przypadku wystąpienia infekcji istotne jest szybkie rozpoznanie choroby i bezzwłoczne wdrożenie leczenia antybiotykiem.
Meningokoki– sekcja FAQ
Czas trwania ochrony po szczepieniu przeciwko meningokokom zależy od rodzaju szczepionki, wieku i stanu zdrowia osoby szczepionej i od indywidualnej odpowiedzi immunologicznej. Odporność po szczepionce skoniugowanej 4-walentnej utrzymuje się ≥ 5 lat, po szczepionce przeciw serogrupie B do 7,5 roku, po szczepionce skoniugowanej przeciw serogrupie C ≥ 3 lata.
Cena szczepionki przeciwko meningokokom waha się w granicach 120-220 zł w przypadku skoniugowanej szczepionki 4-walentnej i ok. 400-500 zł w przypadku szczepionki przeciwko serotypowi B.
Bibliografia
- Prof. dr hab. n. med. Piotr Albrecht, prof. dr hab. n. med. Waleria Hryniewicz, dr n. med. Alicja Kuch, prof. dr hab. n. med. Anna Skoczyńska, prof. dr hab. n. med. Joanna Zajkowska. „Rekomendacje postępowania w zakażeniach ośrodkowego układu nerwowego. Leczenie, profilaktyka, nadzór nad zakażeniami” Rekomendacje 2024 Narodowy Instytut Leków, Warszawa
- Prof. dr hab. n. med. Piotr Albrecht i inni. „Rekomendacje postępowania w zakażeniach ośrodkowego układu nerwowego Epidemiologia, diagnostyka kliniczna i laboratoryjna” Rekomendacje 2023 Narodowy Instytut Leków, Warszawa
- dr hab. n. med. Ernest Kuchar „Zakażenia meningokokowe, sepsa meningokokowi” https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/160445,zakazenia-meningokokowe-sepsa-meningokokowa (dostęp 13.09.2026 r.)
- Anna Skoczyńska, Ewa Augustynowicz „Podsumowanie – Szczepionka przeciw meningokokom” Szczepienia.Info https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/ dostęp 12.09.2026 r.)
- Rosie Hague „Inwazyjna choroba meningokokowa – objawy alarmowe, obraz kliniczny, zapobieganie” https://www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/129237,inwazyjna-choroba-meningokokowa (dostęp 13.09.2026 r.)
- Weronika Rymer i inni „Meningokoki” https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.10.2.5. (dostęp 13.09.2026 r.)
- prof. dr hab. n. med. Ernest Kuchar „Jak długo utrzymuje się ochrona po szczepieniu przeciwko meningokokom?” https://www.mp.pl/szczepienia/ekspert/meningokoki_ekspert/menskutecznosc/187732,jak-dlugo-utrzymuje-sie-ochrona-po-szczepieniu-przeciwko-meningokokom (dostęp 13.09.2026 r.)
