Zapalenie gardła to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza, szczególnie w sezonie infekcyjnym. Większość przypadków jest niepowikłana i łagodna, jednak za bólem gardła może kryć się pułapka. Jakie objawy powinny niepokoić? Jakie badania wykonać? Kiedy i jak szukać przyczyny choroby?
| Z artykułu dowiesz się, że: >> zapalenie gardła najczęściej ma podłoże infekcyjne, ale ból gardła może mieć także przyczyny niezakaźne; >> infekcje wirusowe i bakteryjne mogą dawać podobne objawy, dlatego sam wygląd gardła nie zawsze pozwala ustalić przyczynę choroby; >> w diagnostyce zapalenia gardła wykorzystuje się przede wszystkim wywiad, badanie lekarskie oraz – w określonych sytuacjach – testy z wymazu i inne badania dodatkowe; >> antybiotyki nie działają na wirusy i powinny być stosowane tylko wtedy, gdy istnieją ku temu odpowiednie wskazania; >> leczenie zależy od przyczyny, nasilenia objawów i wieku pacjenta; >> niektóre objawy, takie jak duszność, trudności w przełykaniu śliny czy gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego, wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. |
Spis treści:
- Czym jest zapalenie gardła?
- Zapalenie gardła – przyczyny
- Zapalenie gardła – objawy
- Diagnostyka zapalenia gardła
- Zapalenie gardła – leczenie
- Podsumowanie
- FAQ – najczęstsze pytania o zapalenie gardła
Czym jest zapalenie gardła?
Zapalenie gardła (pharyngitis) to reakcja zapalna błony śluzowej, która objawia się przede wszystkim bólem, pieczeniem lub uczuciem dyskomfortu w gardle. Jeśli proces obejmuje również migdałki podniebienne, mówi się o zapaleniu gardła i migdałków. Samo zaczerczerwienie gardła nie pozwala jednak ustalić, czy przyczyną są wirusy, bakterie czy czynnik niezakaźny.
Zapalenie gardła – przyczyny
Najczęstszą przyczyną bólu gardła są zakażenia. Drobnoustroje przenoszą się najczęściej drogą kropelkową i przez bliski kontakt z wydzieliną dróg oddechowych.
Wirusowe zapalenie gardła
Najczęstszymi sprawcami są rynowirusy, adenowirusy, koronawirusy, wirusy grypy i paragrypy oraz enterowirusy. Ból gardła bywa jednym z objawów przeziębienia, któremu towarzyszą wodnisty katar, kichanie, kaszel lub chrypka.
Wirus Epsteina–Barr (EBV), wywołujący mononukleozę zakaźną, może powodować znaczne powiększenie migdałków, naloty, długotrwałą gorączkę, nasilone osłabienie i uogólnione powiększenie węzłów chłonnych. Enterowirusy mogą natomiast prowadzić do herpanginy, czyli powstawania bolesnych pęcherzyków i nadżerek w tylnej części jamy ustnej.
>> Sprawdź też: Przeziębienie – czym jest, objawy przeziębienia, ile trwa?
Bakteryjne zapalenie gardła
Najważniejszym patogenem bakteryjnym jest Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowiec beta-hemolizujący grupy A (GAS). Powoduje on około 20–30% epizodów zapalenia gardła u dzieci i około 5–15% u dorosłych. Najczęściej chorują dzieci między 5. a 15. rokiem życia; zakażenie u dzieci poniżej 3 lat jest rzadsze i zwykle nie ma typowego przebiegu.
Angina paciorkowcowa często zaczyna się nagle, z gorączką, silnym bólem gardła, tkliwością przednich węzłów szyjnych i niekiedy wysiękiem na migdałkach. Zwykle nie towarzyszy jej kaszel. U dzieci mogą występować bóle brzucha, nudności oraz wymioty.
Opryszczkowe zapalenie gardła
Opryszczkowe zapalenie gardła powodują wirusy herpes simplex (HSV-1, rzadziej HSV-2). Pierwotne zakażenie może przebiegać jako zapalenie dziąseł, jamy ustnej i gardła: pojawiają się bolesne pęcherzyki, które pękają, pozostawiając nadżerki na języku, dziąsłach, podniebieniu lub w gardle. Typowe są gorączka, powiększone węzły chłonne i niechęć do picia.
Rzeżączkowe zapalenie gardła
Zakażenie gardła dwoinką rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae) może rozwinąć się po kontakcie oralno-genitalnym. Bardzo często przebiega bezobjawowo, ale niekiedy powoduje ból gardła, zaczerwienienie lub powiększenie węzłów chłonnych. Sam wygląd gardła nie pozwala odróżnić go od innych infekcji.
>> Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: Rzeżączkowe zapalenie gardła – jakie są jego objawy? Przyczyny, diagnostyka i leczenie
Pozostałe przyczyny bólu i zapalenia gardła
Nie każdy ból gardła oznacza zakażenie. Dolegliwości mogą być skutkiem oddychania suchym powietrzem, palenia tytoniu, narażenia na pyły i substancje drażniące, spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła w alergicznym nieżycie nosa oraz refluksu żołądkowo-przełykowego.
| UWAGA nr 1 Jednostronny silny ból, szczególnie z trudnościami w połykaniu i/lub szczękościskiem, wymaga pilnej oceny laryngologicznej! Tak bowiem objawia się ropień okołomigdałkowy. |
Zapalenie gardła – objawy
Najbardziej charakterystyczny jest ból gardła, zwykle nasilający się podczas przełykania. Możliwe są także uczucie suchości, drapanie, zaczerwienienie tylnej ściany gardła, powiększenie migdałków, nieprzyjemny zapach z ust, gorączka oraz osłabienie.
Katar, kaszel, zapalenie spojówek i chrypka silnie przemawiają za infekcją wirusową. Nagły początek bólu, gorączka i tkliwe przednie węzły szyjne bez kaszlu zwiększają prawdopodobieństwo zakażenia GAS. Białe naloty na migdałkach nie są jednoznacznym objawem choroby bakteryjnej: zdarzają się również podczas zakażenia adenowirusem lub EBV.
| UWAGA nr 2 Pilnej pomocy wymagają duszność, świst wdechowy, niemożność przełykania śliny, ślinotok, znaczne odwodnienie, zaburzenia świadomości i gwałtowne pogarszanie stanu ogólnego. |
Diagnostyka zapalenia gardła
Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego oraz oceny stanu ogólnego, wyglądu gardła, migdałków i węzłów chłonnych. W typowej infekcji wirusowej z katarem i kaszlem badania mikrobiologiczne w kierunku paciorkowca zwykle nie są potrzebne.
Jeżeli podejrzewa się anginę paciorkowcową, przydatny jest szybki test antygenowy z wymazu z migdałków i tylnej ściany gardła. Skale Centora i McIsaaca, uwzględniające między innymi gorączkę, kaszel, węzły chłonne, zmiany na migdałkach oraz wiek, pomagają ocenić prawdopodobieństwo zakażenia, lecz nie zastępują potwierdzenia mikrobiologicznego tam, gdzie jest ono wskazane.
Morfologia krwi, CRP i prokalcytonina nie są rutynowo potrzebne do różnicowania prostego wirusowego i paciorkowcowego zapalenia gardła. Przy podejrzeniu mononukleozy zleca się wybrane badania serologiczne EBV i morfologię; przy zmianach opryszczkowych w przypadkach wątpliwych przydatne może być badanie PCR materiału ze zmiany. W diagnostyce rzeżączki pobiera się wymaz z gardła na NAAT.
Zapalenie gardła – leczenie
Leczenie zależy od przyczyny, nasilenia dolegliwości oraz wieku pacjenta. W większości zakażeń wirusowych podstawą postępowania jest odpoczynek, regularne przyjmowanie płynów i łagodzenie bólu. Można stosować paracetamol albo ibuprofen w dawkach dostosowanych do wieku, masy ciała i przeciwwskazań. Ulgę przynoszą chłodne napoje, miękkie pokarmy oraz unikanie dymu tytoniowego.
Antybiotyki nie działają na wirusy i nie powinny być przepisywane jedynie z powodu zaczerwienienia gardła lub nalotów. W potwierdzonym zakażeniu paciorkowcem grupy A lekami pierwszego wyboru są penicylina fenoksymetylowa albo amoksycylina, zwykle podawane przez 10 dni.
Prawidłowa antybiotykoterapia skraca czas zakaźności, ogranicza powikłania ropne i zmniejsza ryzyko gorączki reumatycznej. Jeśli po 48–72 godzinach leczenia stan chorego się nie poprawia lub się pogarsza, konieczna jest ponowna ocena rozpoznania i ewentualnych powikłań.
W ciężkim pierwotnym zakażeniu HSV lekarz może rozważyć acyklowir, szczególnie gdy leczenie rozpoczyna się w pierwszych 72 godzinach i występują nasilone trudności w piciu. Rzeżączkowe zapalenie gardła wymaga odrębnego schematu antybiotykoterapii oraz badania kontrolnego.
Podsumowanie
Zapalenie gardła najczęściej ma łagodny, wirusowy przebieg, dlatego nie każda osoba z bólem gardła potrzebuje antybiotyku. Kluczowe jest rozpoznanie objawów sugerujących zakażenie paciorkowcowe i wykonanie odpowiedniego testu, zamiast opierania decyzji wyłącznie na wyglądzie migdałków. Jeśli ból jest nasilony, utrzymuje się lub współistnieją objawy alarmowe, skonsultuj się z lekarzem i wykonaj zalecone badania, aby rozpocząć właściwe leczenie.
FAQ – najczęstsze pytania o zapalenie gardła
W niepowikłanych infekcjach objawy zwykle zaczynają ustępować po 3–5 dniach, a większość chorych zdrowieje w ciągu tygodnia.
To zależy od drobnoustroju: wiele wirusów przenosi się już przed pojawieniem się objawów i przez kilka kolejnych dni.
Tak. Tonsillektomia usuwa migdałki podniebienne, ale nie chroni błony śluzowej gardła przed wirusami, bakteriami ani podrażnieniami.
Najlepiej wrócić po ustąpieniu gorączki przez co najmniej 24 godziny bez leków przeciwgorączkowych i po wyraźnej poprawie samopoczucia.
Źródła
- Chiappini E, Simeone G, Bergamini M, Pellegrino R, Guarino A, Staiano A, Esposito S, Gattinara GC, Lo Vecchio A, Stefani S, Iacono ID, Scotese I, Tezza G, Dinardo G, Riccio S, Pellizzari S, Iavarone S, Lorenzetti G, Venturini E, Donà D, Pierantoni L, Doria M, Garazzino S, Midulla F, Cricelli C, Terracciano L, Capuano A, Bruzzese E, Ghiglioni D, Fusani L, Fusco E, Biasci P, Reggiani L, Matera L, Mancino E, Barbieri E, D’Avino A, Cursi L, Sullo MG, Scotti S, Marseglia GL, Di Mauro G, Principi N, Galli L, Verga MC. Treatment of acute pharyngitis in children: an Italian intersociety consensus (SIPPS-SIP-SITIP-FIMP-SIAIP-SIMRI-FIMMG). Ital J Pediatr. 2024 Nov 6;50(1):235. doi: 10.1186/s13052-024-01789-5. PMID: 39501298; PMCID: PMC11539554.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11539554/ - Spinks A, Glasziou PP, Del Mar CB. Antibiotics for treatment of sore throat in children and adults. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Dec 9;12(12):CD000023. doi: 10.1002/14651858.CD000023.pub5. PMID: 34881426; PMCID: PMC8655103. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8655103/
- Boyanton BL Jr, Caldwell JM, Ledeboer NA. Review: Current Laboratory and Point-of-Care Pharyngitis Diagnostic Testing and Knowledge Gaps. J Infect Dis. 2024 Oct 23;230(Supplement_3):S182-S189. doi: 10.1093/infdis/jiae415. Erratum in: J Infect Dis. 2025 Mar 17;231(3):e595. doi: 10.1093/infdis/jiaf024. PMID: 39441195; PMCID: PMC11497843.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11497843/
