Niski poziom testosteronu u mężczyzn jest coraz większym problemem klinicznym, obserwowanym u coraz młodszych pacjentów. Problem jest również rozpoznawany wśród kobiet, gdzie testosteron bywa stosowany w menopauzie. Jakie są przyczyny niedoboru testosteronu, jak go można zdiagnozować i jak postępować w przypadku niskiego poziomu tego hormonu?
| Z artykułu dowiesz się, że: >> najczęściej zauważanym symptomem niedoboru testosteronu jest obniżenie libido, >> niski poziom testosteronu może być wynikiem fizjologicznego zmniejszania produkcji androgenów z wiekiem – menopauza i andropauza, >> obniżony testosteron związany jest również ze stylem życia, w tym zaburzeniami BMI, dietą, niedostatkiem snu, >> w wyrównywaniu niedoborów testosteronu mają zastosowanie preparaty hormonalne, >> terapia hormonalna testosteronem musi odbywać się pod kontrolą jego stężenia we krwi. |
Spis treści:
- Testosteron – co to za hormon i jaką pełni rolę?
- Przyczyny niskiego poziomu testosteronu
- Objawy niskiego poziomu testosteronu
- Diagnostyka – jak sprawdzić poziom testosteronu?
- Leczenie niskiego poziomu testosteronu – na czym polega?
- Zakończenie
- Niski poziom testosteronu – sekcja FAQ
Testosteron – co to za hormon i jaką pełni rolę?
Testosteron to główny, męski hormon płciowy, odgrywający jednak ważną rolę również w organizmie kobiety. Rola testosteronu u mężczyzn jest poznana bardzo dobrze. W przypadku kobiet, wciąż brakuje wystarczającej liczby badań w pełni wyjaśniających wszystkie jego funkcje (np. wpływ na ryzyko chorób serca, śmiertelność czy nowotwory).
Rola testosteronu u kobiet
Najszerzej poznaną funkcją tego hormonu w kobiecym organizmie jest jego wpływ na utrzymanie libido. Utrata pożądania seksualnego jest głównym powodem jego stosowania u kobiet.
Wiadomo również, iż przekształcanie testosteronu w estradiol jest źródłem niewielkiej puli estrogenów u kobiet, dzięki czemu testosteron odgrywa również pośrednią rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu hormonalnego.
Ponadto testosteron u kobiet:
- wpływa na masę mięśniową – co odnotowano również w badaniach klinicznych u kobiet po menopauzie;
- wspiera układ sercowo-naczyniowy;
- wspomaga funkcje poznawcze – wykazano to w badaniach klinicznych przy podawaniu testosteronu kobietom po menopauzie.
| WARTO WIEDZIEĆ Pomimo faktu, iż poziom testosteronu w organizmie kobiety jest wysoki – w odniesieniu do estradiolu – wciąż brakuje wystarczającej liczby badań w pełni wyjaśniających wszystkie jego funkcje (np. wpływ na ryzyko chorób serca, śmiertelność czy nowotwory). |
>> Przeczytaj też: Testosteron u kobiet – co oznacza nieprawidłowy wynik?
Rola testosteronu u mężczyzn
Funkcje testosteronu u mężczyzn są dużo lepiej poznane. Można je podzielić na kilka grup.
Rozwój płciowy i funkcje seksualne
- rozwój męskich narządów płciowych, w tym zstępowanie jąder, powiększanie prącia i jąder;
- inicjacja i utrzymanie spermatogenezy (produkcji plemników);
- wspieranie prawidłowej erekcji;
- stymulacja libido;
- wpływ na drugorzędowe cechy płciowe, w tym owłosienie twarzy i ciała, obniżenie głosu.
Funkcje anaboliczne, budowa ciała
- zwiększanie masy mięśni szkieletowych (poprzez promowanie syntezy białek);
- zwiększanie gęstości kości;
- regulacja dystrybucji (rozmieszczenia) tkanki tłuszczowej;
- zwiększanie erytropoezy (produkcji czerwonych krwinek), co odpowiada za wyższy poziom hemoglobiny i hematokrytu u mężczyzn w porównaniu do kobiet.
Funkcje psychiczne i poznawcze
- poprawa nastroju;
- zwiększanie poziomu energii;
- wspieranie funkcji i zdolności poznawczych (działanie jako neuroaktywny hormon wpływający na sygnalizację neurotransmiterów, takich jak dopamina i serotonina);
Przyczyny niskiego poziomu testosteronu
Niski poziom testosteronu występuje jako:
- zespół niedoboru testosteronu (TDS – testosterone deficiency syndrome) u mężczyzn spowodowany zmniejszeniem wytwarzania androgenów lub wrażliwości tkanek na te hormony, do czego dochodzi w wyniku starzenia się;
- niedobór testosteronu (TI – testosterone insufficiency) u kobiet, zespół kliniczny który może wystąpić w każdej dekadzie dorosłego życia kobiety, najczęściej związany jest z menopauzą.
Niski testosteron może również występować w przebiegu różnych chorób.
Przyczyny niskiego testosteronu u mężczyzn
- Wiek
Spadek poziomu testosteronu u mężczyzn obserwowany z wiekiem jest procesem naturalnym, związanym z pogorszeniem funkcjonowania podwzgórza, przysadki i jąder.
Nasilenie tych zmian jest zmienne u różnych mężczyzn, ale stopniowe upośledzenie syntezy testosteronu obserwuje się już od 35-40 r.ż. Przyspieszenie tego procesu może być powodowane przez tryb życia i nałogi, najczęściej przyczyną jest miażdżyca.
>> Przeczytaj też: Andropauza (męskie przekwitanie) – objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie
- Niski testosteron u mężczyzn a inne choroby
Niedobór testosteronu u mężczyzn jest bardziej nasilony u pacjentów z otyłością, cukrzycą t2, zespołem metabolicznym, chorobą niedokrwienną serca, osteoporozą, przewlekłą obturacyjną chorobą płuc.
Niski poziom testosteronu u mężczyzn powiązany jest również z obecnością czynników ryzyka chorób układu krążenia, tj.:
- nadciśnieniem tętniczym;
- podwyższonym stężeniem cholesterolu całkowitego i frakcji LDL (lipoprotein o niskiej gęstości);
- podwyższonym stężeniem markerów zapalenia (CRP);
- zwiększoną krzepliwością krwi.
- Niski poziom testosteronu u mężczyzn – przyczyny chorobowe
Za niski poziom testosteronu u mężczyzn może odpowiadać:
- pierwotna niewydolność jąder powodowana: chorobami genetycznymi (np. zespół Klinefeltera, mężczyźni XXY), urazem jąder, niedokrwieniem (np. skręt jądra), zakażeniem (np. świnka), zaburzeniami metabolicznymi (np. hemochromatoza, niewydolność wątroby), orchidektomią – usunięcie jąder;
- wtórna niewydolność jąder (hipogonadyzm hipogonadotropowy) powodowany: dziedzicznymi lub rozwojowymi zaburzeniami podwzgórza i przysadki mózgowej (np. zespół Kallmanna, wrodzona niedoczynność przysadki mózgowej), guzami przysadki lub podwzgórza; hiperprolaktynemią (podwyższonym poziomem prolaktyny) o dowolnej przyczynie, anoreksją, urazem głowy.
Przyczyny niskiego testosteronu u kobiet
Niedobór testosteronu u kobiet może być związany – podobnie jak u mężczyzn – z wygaszaniem czynności gruczołów dokrewnych – zmianami okołomenopauzalnymi oraz menopauzą.
Wydzielanie hormonów androgenowych u kobiet osiąga pik pomiędzy 20-30 r.ż.. W ciągu następnych dekad ich synteza maleje aż o 50% do 40 r.ż. i następne 25% do 50 r.ż. Okres tych 20 lat jest etapem najintensywniejszego spadku puli androgenów u kobiet.
Po menopauzie stężenie androgenów u kobiet maleje stopniowo, w przeciwieństwie do estrogenów, gdzie notowany spadek jest gwałtowny. Dodatkowo w menopauzie obserwuje się redukcję syntezy SHBG, co powoduje, że zwiększa się pula wolnego, aktywnego testosteronu. Z tego powodu – pomimo obniżenia puli całkowitej testosteronu – mogą pojawić się objawy hiperandrogenizmu, czyli podwyższenia testosteronu (owłosienie na twarzy, łysienie androgenowe).
Stany chorobowe przyczyniające się do niskiego poziomu testosteronu u kobiet to:
- przedwczesne wygaszanie czynności jajników, tzw. przedwczesna menopauza;
- owarektomia, czyli usunięcie jajników;
- niedoczynność przysadki;
- niewydolność nadnerczy;
- anoreksja;
- zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS).
Niski poziom testosteronu u kobiet może być również spowodowany przez stosowanie niektórych leków (doustne estrogeny, doustna antykoncepcja, kortykosteroidy).
>> Przeczytaj też: Nadmiar testosteronu – przyczyny, objawy, leczenie
Niski testosteron a intensywny wysiłek fizyczny
Intensywny trening u mężczyzn może wiązać się z zaburzeniami osi podwzgórze-przysadka-jądra, prowadzić do hipogonadyzmu i niskiego stężenia testosteronu.
Opisywany jest również zespół przetrenowania (OTS) w którym występuje obniżony stosunek testosteronu do estradiolu.
Największe ryzyko zaburzeń hormonalnych pojawia się przy intensywnym treningu połączonym z niską podażą kalorii.
| WAŻNE! Intensywny wysiłek fizyczny, połączony z deficytem energii, może zaburzać gospodarkę hormonalną i zaburzać funkcję gonad. |
Objawy niskiego poziomu testosteronu
Nie ma objawów patognomonicznych, czyli tak charakterystycznych dla niskiego testosteronu, że ich występowanie byłoby wystarczające do rozpoznania jego niedoborów. Symptomy są nieswoiste, co oznacza, że mogą być obecne w wielu różnych schorzeniach. Objawem najczęściej kojarzonym z niedoborem testosteronu – zwłaszcza u mężczyzn – są zaburzenia libido.
Objawy niskiego testosteronu u mężczyzn
Objawy spowodowane niskim poziomem testosteronu u mężczyzn wynikają z pogorszenia każdej z funkcji, na które wpływa opisywany hormon.
Pogorszenie funkcji seksualnych:
- problemy z erekcją, w tym brak porannych wzwodów;
- obniżenie libido;
- zaburzenia płodności.
Niski testosteron – objawy psychiczne:
- obniżony nastrój;
- rozdrażnienie;
- trudności z koncentracją;
- problemy z pamięcią;
- zaburzenia snu, senność w ciągu dnia;
- przewlekłe zmęczenie.
Wpływ na funkcje anaboliczne i budowę ciała:
- zmniejszenie masy i siły mięśniowej;
- zwiększenie masy tkanki tłuszczowej, otyłość;
- skłonność do złamań patologicznych wynikająca z osteoporozy.
Obserwowane są również uderzenia gorąca i poty.
Objawy niedoboru testosteronu u mężczyzny pojawiają się nie tylko wówczas, gdy jego poziom spada poniżej normy laboratoryjnej. W zależności od indywidualnej wrażliwości na ten hormon, mogą pojawiać się, gdy wyniki są na dolnej granicy normy. Dlatego w przypadku tego hormonu ważne są nie tylko badania laboratoryjne, ale również obserwacja objawów.
Objawy niskiego poziomu testosteronu u kobiet
Niedobór testosteronu u kobiet – jako zespół kliniczny – charakteryzują następujące objawy:
- obniżone poczucie dobrostanu lub nastrój dysforyczny;
- przewlekłe, niewyjaśnione zmęczenie, ospałość, brak energii;
- zmiany funkcji seksualnych.
Zaburzenia seksualne powiązane z niskim poziomem testosteronu u kobiet to:
- obniżone libido (HSDD – hypoactive sexual desire disorder);
- zmniejszona reaktywność seksualna;
- brak satysfakcji seksualnej.
Diagnostyka – jak sprawdzić poziom testosteronu?
Poziom testosteronu może być oznaczony w laboratorium przy pomocy kilku badań.
Badania z krwi:
- testosteron całkowity,
- testosteron wolny – odzwierciedla aktywną pulę testosteronu.
Badanie ze śliny:
- W ALAB laboratoria dostępne jest oznaczenie profilu porannego trzech hormonów w ślinie, są to testosteron, estradiol, DHEA.
>> Przeczytaj też: Jak sprawdzić poziom testosteronu i zadbać o jego poziom?
Leczenie niskiego poziomu testosteronu – na czym polega?
Na wstępie należy podkreślić, że niski poziom testosteronu nie jest chorobą, dlatego nie leczy się niedoborów tego hormonu a terapia zależy od przyczyny problemu. Jeśli przyczyną są np. zaburzenia funkcjonowania podwzgórza lub przysadki mózgowej, albo hiperprolaktynemia, w pierwszym kroku oddziałuje się na czynnik sprawczy.
Terapia testosteronem u mężczyzn
W przypadkach niedoborów testosteronu u mężczyzn, w tym spowodowanych wiekiem i andropauzą, może być wskazana terapia hormonalna – TRT. Przynosi ona korzyści nie tylko związane z poprawą libido, ale może być również elementem profilaktyki zaburzeń sercowo-naczyniowych u mężczyzn z dodatnim wywiadem w kierunku chorób serca.
W jednym z badań prowadzonych w grupie mężczyzn ≥65 roku życia, leczenie testosteronem podniosło jego stężenie we krwi do środkowego zakresu normy charakterystycznej dla mężczyzn w wieku 19–40 lat. Rezultatem podniesienia poziomu testosteronu była:
- poprawa funkcji seksualnych: istotny wzrost aktywności seksualnej, zwiększone pożądanie seksualne, poprawę erekcji;
- mniejsza poprawa symptomów psychicznych: niewielką poprawę nastroju, mniejsze nasilenie objawów depresyjnych w porównaniu z grupą placebo;
- niewielka poprawa funkcji fizycznych: odsetek mężczyzn, u których dystans w teście 6-minutowego marszu zwiększył się o co najmniej 50 m wyniósł 20,5% w porównaniu do grupy placebo – 12,6%.
Terapia testosteronem u kobiet
Terapia testosteronem u kobiet jest ciągle przedmiotem badań. Na dzisiaj w Polsce i większości krajów świata nie ma żadnego preparatu testosteronu zatwierdzonego specjalnie dla kobiet. Jedynym lekiem stworzonym i zarejestrowanym konkretnie dla kobiet, w zespole obniżonego pożądania seksualnego (HSDD) u pacjentek po menopauzie, jest AndroFeme 1, dostępny w Australii i Nowej Zelandii. Jest często stosowany jako dodatek do standardowej hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) opartej na estrogenach.
W pozostałych krajach świata stosuje się u kobiet żele lub kremy przeznaczone dla mężczyzn, w dawkach zredukowanych do ok. 1/10 dawki męskiej.
U kobiet po menopauzie z HSDD badania wykazują wyraźnie korzystne działanie testosteronu w sferze seksualnej. Ponieważ obecnie w większości krajów świata preparat przeznaczony dla kobiet nie istnieje, leki stosowane u mężczyzn muszą być ostrożnie stosowane, a stężenia testosteronu we krwi regularnie monitorowane.
Zasady bezpiecznej terapii preparatami testosteronu u kobiet
- Nie zaleca się stosowania u kobiet jakiegokolwiek preparatu testosteronu, który prowadzi do ponadfizjologicznych stężeń tego hormonu, w tym implantów/pelletek i iniekcji.
- Jeśli odpowiedni zatwierdzony preparat testosteronu dla kobiet nie jest dostępny, rozsądne jest przepisywanie poza wskazaniami rejestracyjnymi zatwierdzonego preparatu przeznaczonego dla mężczyzn, pod warunkiem że stężenia hormonów są utrzymywane w fizjologicznym zakresie dla kobiet. Takimi preparatami są leki w postaci np. żelu.
- Leczenie należy prowadzić monitorując stężenie testosteronu całkowitego we krwi:
- przed rozpoczęciem leczenia należy oznaczyć stężenie wyjściowe hormonu,
- oznaczenie należy powtórzyć po 3–6 tygodniach od rozpoczęcia terapii,
- aby uniknąć przedawkowania androgenów, testosteron całkowity należy oznaczać co 6 miesięcy.
Terapia testosteronem – środki ostrożności
Preparaty testosteronu aplikowane na skórę mogą być przypadkowo przeniesione na inne osoby, dlatego pacjenci przyjmujący miejscowo takie leki muszą nosić odzież zakrywającą miejsce podania.
Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy osobą stosującą żel z testosteronem jest mężczyzna. Dawki stosowane u płci męskiej są dużo wyższe niż zalecane dla kobiet, przypadkowe wchłanianie tych preparatów może doprowadzić do objawów przedawkowania męskich hormonów u kobiety.
Przed przypadkową aplikacją każdej – nawet minimalnej dawki testosteronu na skórę – powinny być chronione dzieci.
Co ciekawe, w roku 2026 ukazały się zalecenia, iż przed taką aplikacją preparatów z testosteronem należy chronić również zwierzęta domowe.
| WAŻNE! Pacjentom przyjmującym miejscowo preparaty testosteronu zaleca się noszenie odzieży zakrywającej miejsce podania, aby uniknąć przypadkowego przeniesienia produktu na inne osoby i zwierzęta domowe. |
Środki ostrożności powinny również zachować osoby leczone z powodu cukrzycy (insuliną lub innymi lekami przeciwcukrzycowymi). Pacjentów z cukrzycą należy monitorować, zwłaszcza na początku lub na końcu leczenia, oraz w regularnych odstępach czasu w trakcie stosowania leku.
Terapia sterydami anaboliczno-androgennymi, czyli syntetycznymi pochodnymi testosteronu, bywa stosowana bez wskazań medycznych (np. w sporcie), co wiąże się z ryzykiem zdrowotnym. Mogą wystąpić choroby sercowo-naczyniowe (nadciśnienie tętnicze, przerost mięśnia sercowego) lub problemy hormonalne (np. ginekomastia). Dlatego każde zastosowanie testosteronu powinno odbywać się pod kontrolą lekarza, należy również monitorować poziom hormonu we krwi.
>> Przeczytaj też: Jak zwiększyć poziom testosteronu w naturalny sposób? Jak zmienia się on wraz z wiekiem?
Zakończenie
Niski poziom testosteronu to duży problem kliniczny, wiele osób szuka sposobów jego uzupełniania na własną rękę. Producenci suplementów obiecują cuda i przekonują, że mają ten jedyny specyfik, który rozwiąże problem. Tymczasem cudowne preparaty nie istnieją, liczy się zdrowy tryb życia, badania laboratoryjne i ewentualna terapia testosteronem pod kontrolą lekarza.
Niski poziom testosteronu – sekcja FAQ
Trening oporowy, odpowiednia dieta, sen, uzupełnianie niedoborów witaminy D.
Pacjenci z rakiem piersi i prostaty, z chorobami sercowo-naczyniowymi, chorobami wątroby i nerek.
Mężczyzna może szukać pomocy u lekarza androloga, kobieta u ginekologa. I kobiety, i mężczyźni mogą również zasięgnąć porady endokrynologa.
Tak, chociaż w naszym regionie świata nie ma preparatów przeznaczonych specjalnie dla kobiet.
Bibliografia
- Davis S, Wahlin-Jacobsen S, Testosterone in women—the clinical significance, The Lancet Diabetes & Endocrinology, 2015; 3, 980-992
- https://podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/1247,proces-starzenia-a-zmiany-wydzielania-hormonow-plciowych-u-mezczyzn-zespol-niedoboru-testosteronu
- Davis SR. Not just sex: other roles for testosterone in women. Climacteric. 2025 Aug;28(4):373-376. doi: 10.1080/13697137.2024.2445301. Epub 2025 Jan 17. PMID: 39819275.
- Davis SR et al. Global Consensus Position Statement on the Use of Testosterone Therapy for Women, The Journal of Sexual Medicine, Volume 16, Issue 9, September 2019, Pages 1331–1337, https://doi.org/10.1016/j.jsxm.2019.07.012
- Alwani M et al. Cardiovascular Disease, Hypogonadism and Erectile Dysfunction: Early Detection, Prevention and the Positive Effects of Long-Term Testosterone Treatment: Prospective Observational, Real-Life Data. Vasc Health Risk Manag. 2021 Aug 24;17:497-508. doi: 10.2147/VHRM.S309714. PMID: 34465997; PMCID: PMC8403087.
- Whittaker J, Harris M. Low-carbohydrate diets and men’s cortisol and testosterone: Systematic review and meta-analysis. Nutr Health. 2022 Dec;28(4):543-554. doi: 10.1177/02601060221083079. Epub 2022 Mar 7. PMID: 35254136; PMCID: PMC9716400.
- Snyder PJ et al., Testosterone Trials Investigators. Effects of Testosterone Treatment in Older Men. N Engl J Med. 2016 Feb 18;374(7):611-24. doi: 10.1056/NEJMoa1506119. PMID: 26886521; PMCID: PMC5209754.
- Brzozowska M, Lewiński A. Changes of androgens levels in menopausal women. Prz Menopauzalny. 2020; 19(4): 151–154, doi: 10.5114/pm.2020.101941, indexed in Pubmed: 33488324.
- https://www.gov.pl/web/urpl/komunikat-prezesa-urzedu-z-dnia-6-lutego-2026-r-w-sprawie-decyzji-komisji-europejskiej-dotyczacej-pozwolen-na-dopuszczenie-do-obrotu-produktow-leczniczych-stosowanych-u-ludzi-zawierajacych-substancje-czynna-testosteron-do-stosowania-miejscowego
- Martínez-García A, Davis SR. Testosterone use in postmenopausal women. Climacteric. 2021; 24(1): 46–50, doi: 10.1080/13697137.2020.1796961, indexed in Pubmed: 32705895.
- https://erhassociates.co.nz/opinions/important-update-registration-of-androfeme-1-testosterone-cream-for-women-in-new-zealand/
