Cytologia – co to za badanie, kiedy je zrobić i jak się przygotować?

Artykuł powstał 12.05.2022 r., ostatnia aktualizacja: 14.09.2026 r.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Cytologia to badanie pozwalające ocenić wygląd komórek pobranych z szyjki macicy i wykryć nieprawidłowości, które mogą wskazywać m.in. na zmiany przednowotworowe lub nowotworowe. Przez wiele lat była podstawą badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy. Obecnie jej rola nieco się zmieniła, ponieważ w najnowszych standardach profilaktycznym podstawowym badaniem jest test HPV HR, a cytologia płynna LBC służy m.in. do dalszej diagnostyki u kobiet z dodatnim wynikiem testu HPV.

Spis treści:

1. Cytologia – co to za badanie?
2. Cytologia – w którym dniu cyklu najlepiej ją wykonać?
3. Jak często wykonywać cytologię?
4. Jak się przygotować do cytologii?
5. Cytologia – jak wygląda badanie i czy boli?
6. Cytologia klasyczna a cytologia płynna LBC – czym się różnią?
7. Cytologia a HPV – czym różni się cytologia od testu HPV?
8. Jak odczytać wynik cytologii?
9. Liczne komórki zapalne w cytologii – co mogą oznaczać?
10. Podsumowanie

Cytologia – co to za badanie?

Cytologia jest badaniem polegającym na mikroskopowej ocenie komórek nabłonka pobranych z tarczy i kanału szyjki macicy. Materiał pobiera lekarz ginekolog lub położna za pomocą specjalnej szczoteczki cytologicznej. Następnie komórki są odpowiednio utrwalane i oceniane w laboratorium.

Badanie pozwala wykryć nieprawidłowości w budowie komórek, w tym zmiany śródnabłonkowe, które mogą poprzedzać rozwój raka szyjki macicy. Cytologia nie jest jednak badaniem rozstrzygającym o rozpoznaniu nowotworu. Nieprawidłowy wynik jest wskazaniem do dalszej oceny, której zakres zależy m.in. od rodzaju stwierdzonych zmian, wyniku testu HPV HR i wcześniejszej historii badań.

Warto przy tym rozróżnić badanie przesiewowe od diagnostycznego.

Badania przesiewowe wykonuje się u osób bez objawów, aby odpowiednio wcześnie wychwycić zwiększone ryzyko lub nieprawidłowości. Jeśli natomiast występują takie objawy jak krwawienie po stosunku, krwawienia między miesiączkami, nietypowe upławy czy inne niepokojące dolegliwości ze strony dróg rodnych, nie należy czekać na kolejne planowe badanie przesiewowe, tylko pilnie skonsultować się z lekarzem.

Cytologia – w którym dniu cyklu najlepiej ją wykonać?

Cytologii nie powinno się wykonywać podczas miesiączki ani innego krwawienia z dróg rodnych, ponieważ krew może utrudniać ocenę pobranego materiału.

W sytuacji regularnej menstruacji często wskazuje się czas między 10. a 20. dniem cyklu jako dogodny termin badania. Bardziej uniwersalną zasadą, szczególnie przy cyklach o różnej długości, jest zaplanowanie cytologii nie wcześniej niż 4 dni po zakończeniu miesiączki i nie później niż 4 dni przed przewidywanym kolejnym krwawieniem.

Jeśli miesiączki są nieregularne, najważniejsze jest wykonanie badania w okresie bez krwawienia i plamienia. Jednak w przypadku nietypowego, niepokojącego krwawienia nie należy odkładać terminu konsultacji. Przyczynę krwawienia należy możliwie jak najszybciej skonsultować z lekarzem.

Sprawdź też:

>> Krwawienie między okresami – co może oznaczać?

Jak często wykonywać cytologię?

Częstotliwość wykonywania cytologii zależy m.in. od wieku pacjentki, wcześniejszych wyników badań oraz indywidualnych czynników ryzyka.

Od 1 sierpnia 2026 roku w Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy finansowanym przez NFZ u kobiet w wieku 25–64 lata podstawowym badaniem przesiewowym jest test HPV HR z genotypowaniem. Według naukowców z Narodowego Instytutu Onkologii badanie to wykrywa stany przedrakowe szyjki macicy niemal dwukrotnie skuteczniej niż sama cytologia.

W sytuacji prawidłowego wyniku testu HPV HR badanie należy powtórzyć dopiero za 5 lat. Jeżeli test HPV HR jest dodatni, z tego samego, wcześniej pobranego materiału, wykonywana jest cytologia płynna LBC. Dalsze postępowanie i termin kontroli zależą od uzyskanych wyników.

Cytologia nadal może być wykonywana samodzielnie, w ramach kontroli zaleconej przez lekarza lub jako element dalszej diagnostyki.

Jak się przygotować do cytologii?

Odpowiednie przygotowanie do cytologii umożliwia uzyskanie materiału dobrej jakości i tym samym zwiększa wiarygodność wyniku.

Badanie należy zaplanować poza okresem miesiączki oraz 4 dni przed lub po krwawieniu z jakiejkolwiek przyczyny, a ponad to zaleca się, aby:

• przez 1-2 doby przed badaniem powstrzymać się od współżycia,
• kilka dni przed pobraniem nie stosować żadnych preparatów dopochwowych,
• przed pobraniem materiału nie wykonywać USG przezpochwowego,

Cytologia nie wymaga bycia na czczo ani specjalnego przygotowania żywieniowego.

Cytologia – jak wygląda badanie i czy boli?

Badanie cytologiczne trwa zwykle kilka minut. Pacjentka znajduje się na fotelu ginekologicznym, a lekarz lub położna wprowadza do pochwy wziernik, który umożliwia uwidocznienie szyjki macicy. Następnie za pomocą jednorazowej szczoteczki pobierane są komórki z odpowiedniego obszaru szyjki macicy.

Samo pobranie materiału trwa krótko. Cytologia zazwyczaj nie boli, choć wprowadzenie wziernika i szczoteczki może powodować uczucie rozpierania, ucisku lub krótkotrwały dyskomfort. Odczucia te są indywidualne. Po badaniu może również pojawić się niewielkie, krótkotrwałe plamienie związane z kontaktem szczoteczki z szyjką macicy.

Jeśli podczas badania pojawia się silny ból, należy poinformować o tym osobę wykonującą pobranie.

Cytologia klasyczna a cytologia płynna LBC – czym się różnią?

Cytologia klasyczna od płynnej różni się przede wszystkim sposobem zabezpieczenia i przygotowania materiału do analizy w laboratorium.

• W przypadku cytologii klasycznej pobrany szczoteczką materiał przenoszony jest bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe, a następnie utrwalany. Na jakość preparatu może wpływać m.in. nierównomierne rozmieszczenie komórek.
• W przypadku cytologii płynnej LBC (ang. liquid based cytology), materiał razem ze szczoteczką umieszczany jest do pojemnika ze specjalnym płynem utrwalającym. W laboratorium przygotowywana jest cienka, bardziej równomierna warstwa komórek, co ułatwia ich ocenę i ogranicza liczbę preparatów niediagnostycznych.

Najnowsza metaanaliza obejmująca 97 badań wykazała, że cytologia LBC w porównaniu z cytologią konwencjonalną wiązała się z mniejszą liczbą materiałów niezdatnych do oceny oraz wyższą wykrywalnością potwierdzonych histopatologicznie zmian.

Istotną praktyczną zaletą LBC jest możliwość wykorzystania materiału znajdującego się na podłożu płynnym do wykonania dodatkowych badań, jeśli są one wskazane, np. badania HPV HR oraz – w wybranych sytuacjach diagnostycznych – oznaczenia biomarkerów p16/Ki-67 w teście medyczynm CINtec PLUS.

Cytologia a HPV – czym różni się cytologia od testu HPV?

Cytologia pozwala ocenić wygląd komórek pobranych z szyjki macicy i wykryć ewentualne nieprawidłowości, w tym zmiany śródnabłonkowe małego lub dużego stopnia.

Test HPV HR służy natomiast do wykrywania materiału genetycznego wysokoonkogennych typów wirusa HPV. Przetrwałe zakażenie tymi typami wirusa jest głównym czynnikiem prowadzącym do rozwoju raka szyjki macicy i odpowiada za zdecydowaną większość jego przypadków.

Można więc w uproszczeniu powiedzieć, że test HPV HR pozwala wykryć najważniejszy czynnik prowadzący do rozwoju zmian, zanim nieprawidłowości staną się widoczne w komórkach, natomiast cytologia ocenia, czy takie zmiany komórkowe już występują.

Dodatni wynik HPV nie oznacza raka. Większość zakażeń HPV ustępuje samoistnie, natomiast największe znaczenie ma zakażenie wysokoonkogennym typem wirusa, które utrzymuje się przez dłuższy czas.

W aktualnym programie NFZ oba badania uzupełniają się w określonej kolejności. Najpierw wykonywany jest test HPV HR, a w przypadku wyniku dodatniego z tej samej próbki wykonywana jest cytologia płynna LBC.

Jak odczytać wynik cytologii?

Wyniki cytologii są obecnie opisywane przede wszystkim według systemu Bethesda, który standaryzuje sposób oceny materiału pobranego z szyjki macicy. Wynik zawiera m.in. informację o jakości próbki oraz opis tego, czy stwierdzono nieprawidłowości komórkowe.

Do najczęściej spotykanych określeń należą:

• NILM (ang. negative for intraepithelial lesion or malignancy) – nie stwierdzono zmian śródnabłonkowych ani komórek złośliwych. W wyniku mogą być jednocześnie opisane np. zmiany zapalne lub reaktywne,
• ASC-US (ang. atypical squamous cells of undetermined significance) – atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu. Wynik wymaga interpretacji w kontekście m.in. HPV i wcześniejszych badań,
• ASC-H (ang. atypical squamous cells – cannot exclude hsil) – atypowe komórki nabłonka płaskiego, przy których nie można wykluczyć zmiany dużego stopnia,
• LSIL (ang. low-grade squamous intraepithelial lesion) – zmiana śródnabłonkowa małego stopnia, często związana z zakażeniem HPV,
• HSIL (ang. high-grade squamous intraepithelial lesion) – zmiana śródnabłonkowa dużego stopnia, wiążąca się z większym ryzykiem obecności zmian przednowotworowych i wymagająca dalszej diagnostyki,
• AGC (ang. atypical glandular cells) – atypowe komórki gruczołowe,
• AIS (ang. adenocarcinoma in situ) – gruczolakorak in situ, czyli przedinwazyjna zmiana dotycząca nabłonka gruczołowego,
• SCC (ang. squamous cell carcinoma antygen) – wynik wskazujący na obecność komórek raka płaskonabłonkowego i wymagający pilnej dalszej diagnostyki.

Nieprawidłowy wynik cytologii nie musi oznaczać raka szyjki macicy.

Więcej na ten temat przeczytasz w artykule:

>> Wynik cytologii i co dalej? Uproszczona interpretacja wyników

Liczne komórki zapalne w cytologii – co mogą oznaczać?

W opisie cytologii może pojawić się informacja o obecności komórek zapalnych, najczęściej leukocytów. Sam taki zapis nie wskazuje jednoznacznie na konkretną chorobę ani rodzaj infekcji intymnej.

Obfity odczyn zapalny może towarzyszyć m.in.:

• zapaleniu szyjki macicy lub pochwy,
• infekcjom bakteryjnym, grzybiczym lub pasożytniczym,
• podrażnieniu błony śluzowej,
• zmianom związanym z gojeniem i regeneracją nabłonka,
• zmianom hormonalnym i zanikowym,
• przewlekłemu drażnieniu, np. związanemu z obecnością wkładki wewnątrzmacicznej.

Cytologia nie służy do rozpoznawania przyczyny infekcji intymnej. W przypadku występowania dolegliwości lekarz może zalecić wykonanie dodatkowych badań.

Jeżeli nasilony stan zapalny wpływa na jakość materiału i utrudnia jego prawidłową ocenę, po zakończeniu leczenia może być wskazane ponowne wykonanie cytologii.

Podsumowanie

Cytologia jest ważnym elementem profilaktyki raka szyjki macicy, ponieważ umożliwia ocenę komórek pobranych z szyjki macicy i identyfikację nieprawidłowych zmian. Obecnie w pierwszej kolejności wykonywany jest test HPV HR, który pozwala wykryć obecność wirusa HPV, będącego głównym czynnikiem ryzyka rozwoju raka szyjki macicy. Cytologia, jest wykonywana w przypadku otrzymania dodatniego testu HPV HR z tej samej, wcześniej pobranej próbki.

Piśmiennictwo:

1. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/co-powinnas-wiedziec-o-profilaktyce-raka-szyjki-macicy (dostęp 31.08.2026),
2. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wczesniej-niedostepny-teraz-zrobisz-go-na-nfz-test-hpv-hr-skuteczniejsza-profilaktyka-raka-szyjki-macicy,8841.html (dostęp 31.08.2026),
3. Nowakowski A., Macios A., Glinska P., i in. Primary Human Papillomavirus Screening Versus Cytology for Detection of Cervical Intraepithelial Neoplasia Grade 2 or Higher in Poland: a Parallel-Group, Randomized Controlled Trial. Lancet Reg Health Eur, 2026, 66, 101697,
4. Perkins R.B., Wentzensen N., Guido R.S. i in. Cervical Cancer Screening: A Review. JAMA, 2023, 330(6), 547-558,
5. Wang T., Zhang H., Liu Y. i in. Updates in Cervical Cancer Screening Guidelines, The Bethesda System for Reporting Cervical Cytology, and Clinical Management Recommendations, J Clin Transl Pathol, 2023, 3(2), 75-83.