Choroba Parkinsona (PD) – jedna z najczęstszych chorób neurodegeneracyjnych – od lat kojarzona była przede wszystkim z czynnikami środowiskowymi i starzeniem się. Dziś wiemy, że genetyka odgrywa w niej większą rolę, niż jeszcze dwie dekady temu przypuszczano. Mutacje i warianty w konkretnych genach mogą powodować rzadkie postacie choroby, modyfikować ryzyko jej wystąpienia, wczesny początek, tempo rozwoju oraz odpowiedź na leczenie.
| Z artykułu dowiesz się, że: >> choroba Parkinsona może mieć podłoże genetyczne, jednak w większości przypadków występuje samoistnie; >> według aktualnych danych dziedziczne postacie lub silny komponent genetyczny dotyczą 5–35% wszystkich przypadków choroby; >> największe znaczenie diagnostyczne w chorobie Parkinsona mają dziś geny: GBA, LRRK2, PRKN, PINK1, PARK7, SNCA i VPS35; >> w ALAB laboratoria dostępna jest szeroka gama badań genetycznych związanych z ryzykiem choroby Parkinsona oraz konsultacja genetyczna. |
Spis treści:
- Czy choroba Parkinsona jest dziedziczna?
- Które geny mają znaczenie w dziedziczeniu choroby Parkinsona?
- Genetyka w chorobie Parkinsona – uproszczona interpretacja
- Czy dodatni wynik badania genetycznego oznacza rozwój choroby?
- Badania genetyczne na Parkinsona – wskazania
- Badania genetyczne na Parkinsona w ALAB laboratoria
- Zakończenie
- FAQ – często zadawane pytania o chorobę Parkinsona
Czy choroba Parkinsona jest dziedziczna?
Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Większość przypadków PD (65–95%) nie wynika z pojedynczej mutacji dziedziczonej od rodziców.
Choroba Parkinsona najczęściej rozwija się po 50. roku życia, a średni wiek zachorowania wynosi około 60 lat. Zdarzają się jednak przypadki wcześniejsze – przed 50, a nawet przed 40. rokiem życia. Właśnie u takich pacjentów większe znaczenie może mieć podłoże genetyczne.
Istnieją dwa podstawowe wzorce dziedziczenia:
- autosomalny dominujący – wystarczy jedna zmieniona kopia genu pochodząca od jednego z rodziców – ryzyko przekazania dziecku wynosi 50%, dotyczy genów SNCA, LRRK2, VPS35;
- autosomalny recesywny – obie kopie genu muszą być zmienione, dziecko choruje tylko wtedy, gdy oboje rodzice są nosicielami, dotyczy genów PRKN, PINK1, PARK7/DJ-1.
Ponadto wiele wariantów (szczególnie w genie GBA i LRRK2) działa jako czynniki ryzyka – zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania, ale nie determinują go w 100%. Na rozwój choroby wpływają także czynniki środowiskowe, styl życia, ekspozycja na toksyny i procesy starzenia.
>> Więcej na ten temat dowiesz się z artykułu: Choroba Parkinsona – objawy, przyczyny i leczenie
Które geny mają znaczenie w dziedziczeniu choroby Parkinsona?
Na dziś zidentyfikowano wiele czynników genetycznych wpływających na rozwój choroby Parkinsona, jednak ich znaczenie w diagnostyce jest zróżnicowane. Podsumowanie informacji zawiera tabela.
| Gen | Znaczenie |
| GBA | Najczęstszy genetyczny czynnik ryzyka PD |
| LRRK2 / PARK8 | Najważniejszy gen dominującej rodzinnej postaci PD |
| PRKN / PARK2 | Najważniejszy gen wczesnej, recesywnej postaci PD |
| SNCA / PARK1/PARK4 | Rzadki, ale bardzo dobrze potwierdzony gen przyczyniający się do PD |
| PINK1 / PARK6 | Istotny przy zachorowaniu w młodym wieku |
| PARK7 / DJ-1 | Rzadki gen wczesnej postaci PD |
| VPS35 | Gen rzadki, o autosomalnym dominującym przebiegu dziedziczenia |
| MAPT | Gen modyfikujący ryzyko i przebieg choroby |
| APOE | Bardziej związany z ryzykiem zaburzeń poznawczych niż samą PD |
| PARK3 / SPR | Możliwy wpływ na podatność początek choroby w młodszym wieku, ale znaczenie ograniczone |
| UCHL1 / PARK5 | Rola niepewna, obecnie raczej małe znaczenie kliniczne |
| NR4A2 / Nurr1 | Biologicznie ciekawy, ale słabo potwierdzony klinicznie |
| SNCAIP | Rzadki i niepewny czynnik podatności |
| mtDNA | Ważne dla zrozumienia mechanizmów choroby, ale nie rutynowo diagnostyczne |
Gen GBA
GBA jest obecnie jednym z najważniejszych genów związanych z chorobą Parkinsona, mimo że zmiany w tym genie zwiększają ryzyko zachorowania, nie oznaczają natomiast, że dana osoba zachoruje. GBA jest ważny, ponieważ warianty tego genu występują stosunkowo często u pacjentów z chorobą Parkinsona. U części osób mogą wiązać się z wcześniejszym początkiem choroby i większym ryzykiem problemów z funkcjami poznawczymi oraz z pamięcią, poza tym z depresją, zaburzeniami snu i anosmią (brakiem węchu).
Mutacje w genie GBA są również odpowiedzialne za występowanie choroby Gauchera, polegającej na gromadzeniu się lipidów (substancji tłuszczowych) w komórkach takich narządów jak wątroba, śledziona i kości. Zachorowanie na chorobę Gauchera wiąże się występowaniem mutacji w obu kopiach genu GBA – odziedziczonych od obojga rodziców.
Osoby, które są nosicielami mutacji w tylko jednej kopii genu GBA – odziedziczonej od jednego z rodziców – nie chorują na chorobę Gauchera, ale mają od 5 do 10 razy większe ryzyko zachorowania na chorobę Parkinsona w przyszłości.
Mutacje w genie GBA powiązane z chorobą Gauchera i ryzykiem choroby Parkinsona:
| Mutacja | Choroba Gauchera | Choroba Parkinsona |
| N370S | postać łagodna, nieneuronopatyczna | najczęstsza mutacja, niższa penetracja choroby – część nosicieli pozostanie zdrowa, zachorowanie wiąże się z łagodniejszym obrazem klinicznym |
| L444P | ciężka postać choroby, neuropatyczna | wysoka penetracja choroby – większa liczba nosicieli choruje, cięższy przebieg kliniczny |
| E326K | brak manifestacji klinicznej choroby | cięższy przebieg kliniczny |
Gen LRRK2 / PARK8
LRRK2 to najważniejszy gen związany z dominującą, rodzinną postacią choroby Parkinsona. Oznacza to, że jedna zmieniona kopia genu może zwiększać ryzyko choroby. Bardzo ważne jest jednak to, że LRRK2 ma niepełną penetrację – czyli część nosicieli nigdy nie zachoruje.
Gen PRKN / PARK2
PRKN to najważniejszy gen w przypadku choroby Parkinsona o wczesnym początku, zwłaszcza gdy objawy pojawiają się przed 40.–50. rokiem życia. Najczęściej działa w sposób recesywny, czyli ryzyko choroby rośnie wtedy, gdy pacjent odziedziczy dwie nieprawidłowe kopie genu. Choroba związana z PRKN często postępuje wolniej i dobrze odpowiada na leczenie lewodopą.
Gen SNCA/PARK1/PARK4
SNCA był jednym z pierwszych genów jednoznacznie powiązanych z Parkinsonem. Koduje alfa-synukleinę – białko, które odkłada się w mózgu pacjentów w postaci tzw. ciał Lewy’ego. Mutacje lub powielenia tego genu są rzadkie, ale gdy występują, mogą prowadzić do rodzinnej, często wcześniejszej postaci choroby. W praktyce klinicznej SNCA jest rzadszy niż GBA, LRRK2 czy PRKN, ale jego znaczenie biologiczne jest bardzo duże.
Gen PARK6/PINK1
PINK1 jest ważny przede wszystkim u pacjentów z wczesnym początkiem choroby Parkinsona. Gen pomaga chronić mitochondria w komórkach, które są miejscem wytwarzanie energii. Gdy PINK1 nie działa prawidłowo, komórki nerwowe mogą gorzej radzić sobie ze stresem oksydacyjnym i uszkodzeniami. Mutacje PINK1 są rzadsze niż PRKN, ale mają dobrze potwierdzony związek z recesywną postacią PD.
Gen PARK7/DJ-1
PARK7 również wiąże się z wczesną, recesywną postacią choroby Parkinsona. Jego zadaniem jest ochrona komórek przed stresem oksydacyjnym, czyli uszkodzeniami wynikającymi z nadmiaru wolnych rodników. Mutacje w tym genie są jednak bardzo rzadkie.
Gen VPS35
VPS35 jest rzadkim, ale uznanym genem związanym z chorobą Parkinsona dziedziczoną dominująco.
MAPT
MAPT koduje białko tau, znane z innych chorób neurodegeneracyjnych, np. choroby Alzhemiera. W chorobie Parkinsona nie jest typowym genem przyczynowym, ale może wpływać na podatność na chorobę i jej przebieg. Niektóre warianty MAPT mogą zwiększać ryzyko PD lub zaburzeń poznawczych. Gen o małym znaczeniu diagnostycznym w chorobie Parkinsona.
Gen APOE
APOE jest najbardziej znany z badań nad chorobą Alzheimera, ale ma też znaczenie u części pacjentów z Parkinsonem. Szczególnie wariant APOE 4 może zwiększać ryzyko problemów poznawczych i otępienia w przebiegu PD. Nie jest to gen, który typowo powoduje chorobę Parkinsona. Jego znaczenie polega raczej na ocenie ryzyka objawów pozaruchowych, zwłaszcza zaburzeń pamięci i funkcji poznawczych.
Inne geny powiązane z chorobą Parkinsona
- PARK3 / SPR – związany z możliwym wpływem na chorobę Parkinsona, jego znaczenie jest obecnie ograniczone i głównie naukowe.
- UCHL1 / PARK5 – kiedyś rozważany jako gen związany z dominującą postacią choroby, późniejsze badania nie potwierdziły jednoznacznie jego dużego znaczenia diagnostycznego.
- NR4A2 / Nurr1 – ważny dla rozwoju i przeżycia neuronów produkujących dopaminę, jest interesujący z biologicznego punktu widzenia. Jednak badania u pacjentów nie potwierdziły jednoznacznie, że zmiany w tym genie są częstą przyczyną choroby Parkinsona. Dlatego jego znaczenie w codziennej diagnostyce jest niewielkie.
- Mitochondrialne DNA – mtDNA – mitochondria to struktury odpowiedzialne za dostarczanie komórkom energii , dlatego są ważne w chorobie Parkinsona (dla prawidłowego funkcjonowania komórki nerwowe potrzebują odpowiednich zasobów energii). Uszkodzenia mitochondrialnego DNA mogą wpływać na odporność neuronów na stres i starzenie. Nie jest to jednak typowy gen typowy dla tej choroby, ma znaczenie w badaniach nad mechanizmami choroby, nie w standardowej diagnostyce pacjentów.
Genetyka w chorobie Parkinsona – uproszczona interpretacja
Różnice genetyczne częściowo tłumaczą, dlaczego u jednych pacjentów choroba zaczyna się wcześnie i postępuje szybko, a u innych – późno i łagodnie.
Jeśli choroba Parkinsona:
- zaczęła się wcześnie, szczególnie przed 40. – 50. rokiem życia, największe znaczenie mają geny PRKN, PARK2, PARK6, PARK7, czasem SNCA lub LRRK2;
- występuje rodzinnie, szczególnie w kilku pokoleniach, najważniejsze są LRRK2, SNCA, PS35, PRKN — zwłaszcza gdy chorują rodzeństwa lub choroba zaczyna się młodo.
Jeśli mówimy o zwiększonym ryzyku zachorowania, najważniejsze są:
- GBA,
- MAPT.
Czy dodatni wynik badania genetycznego oznacza rozwój choroby?
Jest to jedno z najważniejszych i najczęstszych pytań, jednocześnie przyczyna wielu nieprozumień.
Odpowiedź na to pytanie jednoznacznie brzmi „nie”.
Dodatni wynik badania, czyli wykrycie wariantu patogennego lub wariantu będącego czynnikiem ryzyka, oznacza zwiększoną możliwość zachorowania, ale nie jest rozpoznaniem lub potwierdzeniem diagnozy.
Na przykład penetracja mutacji LRRK2 G2019S wynosi zwykle 30–70% (w zależności od wieku i populacji), a u wielu osób z wariantami GBA choroba Parkinsona nigdy się nie rozwinie.
Wynik genetyczny ma jednak realną wartość kliniczną:
- u osób z nietypowym przebiegiem choroby pomaga różnicować z innymi schorzeniami;
- pomaga prognozować przebieg choroby;
- umożliwia personalizację leczenia;
- umożliwia kwalifikację się do badań klinicznych;
- pozwala na objęcie opieką rodziny.
| WAŻNE! Dodatni wynik badania genetycznego nie jest jednoznaczny z tym, że rozwinie się choroba Parkinsona. |
>> Przeczytaj także: Choroba Parkinsona – zalecenia żywieniowe
Badania genetyczne na Parkinsona – wskazania
Badania genetyczne nie są zalecane u każdego pacjenta z chorobą Parkinsona. Nie są także zalecane jako badania przesiewowe dla osób zdrowych.
Najważniejsze wskazania obejmują:
- początek objawów przed 50. rokiem życia (szczególnie przed 40. r.ż.);
- występowanie choroby w rodzinie, zwłaszcza u krewnego pierwszego stopnia (rodzica, rodzeństwa, dzieci) lub kilku krewnych w kolejnych pokoleniach;
- nietypowy przebieg choroby (np. wczesny początek, dystonia kończyn dolnych, szybka progresja, współwystępowanie otępienia);
- planowanie potomstwa i potrzeba poradnictwa genetycznego;
- kwalifikacja do badań klinicznych terapii celowanych (inhibitory LRRK2, terapie genowe, leczenie enzymatyczne w deficycie GBA).
| WAŻNE! Według wytycznych badania genetyczne są szczególnie uzasadnione w przypadkach podejrzenia dziedzicznych postaci choroby (5–35% ogółu przypadków) lub wczesnego wystąpienia objawów. |
Badania genetyczne na Parkinsona w ALAB laboratoria
W ALAB laboratoria dostępna jest szeroka oferta badań genetycznych w kierunku choroby Parkinsona, zaczynając od wykrywania mutacji w pojedynczych genach do analizy wielogenowej.
Badania genów kluczowych w diagnostyce choroby o wczesnym początku:
- badanie genu PRKN/PARK2,
- badanie PARK6 analiza sekwencji kodującej genu PINK
- badanie PARK7 analiza sekwencji kodującej genu DJ1.
Badania genu SNCA – w rodzinnie występującej chorobie:
Panel NGS – analiza wielu genów odpowiedzialnych za dystonię (występowanie ruchów mimowolnych), w tym geny zwiększające ryzyko choroby Parkinsona: SNCA, LRRK2, VPS35, PARK2, PINK1, PARK7.
Dostępna jest również konsultacja genetyczna przeprowadzana online:
Zakończenie
Choroba Parkinsona nie jest dziedziczna w sposób jaki powszechnie nam się z dziedziczeniem kojarzy – czyli jeśli choruje któreś z rodziców, automatycznie zachoruje również dziecko. Uwarunkowania genetyczne choroby Parkinsona występują u ok. 5-30% pacjentów. Badania genetyczne są przydatne szczególnie w tych postaciach choroby, które występują u osób młodszych – przed 40.-50. r.ż. Pomagają również wyjaśnić, dlaczego przebieg choroby bywa tak różny: jedni pacjenci mają głównie objawy ruchowe, inni szybciej rozwijają zaburzenia poznawcze, depresję lub inne objawy pozaruchowe.
Nie zastępują jednak klasycznej diagnostyki neurologicznej i zawsze powinny być interpretowane w kontekście objawów, historii rodzinnej oraz poradnictwa genetycznego.
FAQ: często zadawane pytania o chorobę Parkinsona
Obecnie nie ma jednego, rutynowego badania krwi, które jednoznacznie potwierdzałoby chorobę Parkinsona w codziennej praktyce lekarskiej.
Bibliografia
- Pankratz N, Foroud T. Genetics of Parkinson disease. Genet Med. 2007 Dec;9(12):801-11. doi: 10.1097/gim.0b013e31815bf97c. PMID: 18091429.
- Smith L, Schapira AHV. GBA Variants and Parkinson Disease: Mechanisms and Treatments. Cells. 2022 Apr 8;11(8):1261. doi: 10.3390/cells11081261. PMID: 35455941; PMCID: PMC9029385.
- https://www.parkinson.org/understanding-parkinsons/causes/genetics/understanding-genetics (dostęp: 08.05.2026)
- Jędrzejek, Michał & Wiślińska, Katarzyna & Świder, Grzegorz. (2012). Choroba Gauchera – problem diagnozy oraz ocena skuteczności leczenia enzymatycznego. Prezentacja 4 przypadków [Gaucher’s disease – diagnostic challenges and efficacy assessment of Enzyme Replacement Therapy. Report of 4 cases]. 27. 105-112.
