Artykuł powstał 11.07.2024 r., ostatnia aktualizacja: 18.05.2026 r.
Krztusiec to choroba zakaźna układu oddechowego, która dotyka głównie małe dzieci, lecz można się nią zarazić w każdym wieku. Może prowadzić do groźnych powikłań, a jej przebieg – zwłaszcza u osób nieszczepionych lub w złym stanie zdrowia – bywa ciężki. Skąd bierze się krztusiec? Jakie daje objawy? Co zrobić, by nie zachorować i jak się wyleczyć? Sprawdź.
| Z artykułu dowiesz się: >> jaką drogą jest przenoszona choroba, >> jakie są mechanizmy zakażenia, >> jakie są czynniki ryzyka zachorowania, >> które badania pozwalają potwierdzić chorobę. |
Spis treści:
- Czym jest krztusiec (koklusz)?
- Czy krztusiec jest zaraźliwy? Przyczyny krztuśca i drogi zakażenia
- Objawy krztuśca (kokluszu) u dorosłych i dzieci
- Diagnostyka krztuśca. Jakie badania należy wykonać?
- Leczenie kokluszu – jaki antybiotyk na krztusiec?
- Krztusiec – powikłania
- Krztusiec – podsumowanie
- Krztusiec – sekcja FAQ
Czym jest krztusiec (koklusz)?
Krztusiec jest wysoce zaraźliwą chorobą wywoływaną przez bakterię Gram-ujemną Bordetella pertussis. W minionym stuleciu występował niezwykle często zwłaszcza wśród małych dzieci. Był przyczyną bardzo dużej liczby hospitalizacji i zgonów wśród niemowląt.
Obecnie, głównie z uwagi na program szczepień ochronnych, wysoki standard higieny i lepszy ogólny stan zdrowia populacji zgonów jest zdecydowanie mniej. Nie oznacza to jednak, że choroby nie ma. Przeciwnie – dane z ostatnich lat pokazują, że między rokiem 2023 a 2024 doszło w Polsce do wzrostu raportowanych zachorowań z 922 do aż 32 656 przypadków.
Jak widać krztusiec nadal występuje, szczególnie u osób dorosłych, u których odporność poszczepienna z czasem słabnie. Stanowi zagrożenie zwłaszcza dla niemowląt, które nie zakończyły pełnego cyklu szczepień.
>> Sprawdź również: Kalendarz szczepień: szczepienia obowiązkowe i zalecane dla dzieci i młodzieży
Czy krztusiec jest zaraźliwy? Przyczyny krztuśca i drogi zakażenia
Krztusiec należy do najbardziej zakaźnych chorób bakteryjnych. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową – podczas kaszlu, kichania lub rozmowy z osobą chorą. Według danych literatury naukowej osoby nieuodpornione mają 90% szans na zachorowanie przy kontaktach domowych z osobą chorą. Przy kontaktach w szkole czy w pracy odsetek ten jest nieco niższy (ale wciąż wysoki) – w zakresie 50 do 80%.
Największa zakaźność występuje w początkowej fazie choroby, gdy objawy przypominają zwykłe przeziębienie. Osoba zakażona może zarażać nawet przez 2-3 tygodnie od wystąpienia objawów, jeśli nie jest leczona przyczynowo.
Objawy krztuśca (kokluszu) u dorosłych i dzieci
Objawy krztuśca różnią się w zależności od fazy choroby. Wyróżniamy:
- okres inkubacji (czyli wylęgania zakażenia), który wynosi od 7 do 10 dni, a u niektórych pacjentów może trwać nawet do czterech tygodni,
- fazę nieżytową, która trwa od jednego do dwóch tygodni – towarzyszą jej łagodne objawy ze strony układu oddechowego, które stopniowo nasilają się (zwłaszcza kaszel),
- fazę kaszlu napadowego, która trwa od 2 do 10 tygodni – silne napady bardzo intensywnego kaszlu mogą prowadzić do wymiotów, bezdechu i/lub utraty przytomności, a także powstawania wybroczyn na twarzy; dolegliwości są szczególnie groźne u dzieci poniżej 1. roku życia – mogą prowadzić nawet do zgonu;
- fazę zdrowienia, która charakteryzuje się stopniowym zmniejszaniem częstotliwości, czasu trwania i nasilenia kaszlu – faza ta utrzymuje się od dwóch do sześciu tygodni, a może też trwać kilka miesięcy.
| UWAGA nr 1 Należy pamiętać, że u osób uodpornionych szczepionką także może dojść do rozwoju krztuśca. Jednak jej przebieg jest o wiele łagodniejszy, a poważne powikłania są ekstremalnie rzadkie. Drugą możliwością jest wywołanie choroby przez Bordetella parapertussis – parakrztusiec, który przebiega o wiele łagodniej. |
Krztusiec u dzieci i niemowląt – objawy
U najmłodszych pacjentów choroba może mieć cięższy przebieg. Charakterystyczne są:
- napady kaszlu zakończone sinicą,
- bezdechy,
- trudności w karmieniu,
- brak typowego „piania”,
- zwiększone ryzyko hospitalizacji.
| UWAGA nr 2 Krztusiec u niemowląt może być zagrożeniem życia, dlatego wymaga pilnej diagnostyki i leczenia. |
Diagnostyka krztuśca. Jakie badania należy wykonać?
Obecność kaszlu trwającego ponad 3 tygodnie jest wystarczającą przesłanką do diagnostyki w kierunku krztuśca. Chorobę potwierdza się badaniem mikrobiologicznym:
- hodowlą z materiału pobranego z nosa lub gardła – ta metoda to tzw. złoty standard, jednak rzadko się ją stosuje, ponieważ wymaga specjalnego podłoża do wzrostu bakterii, a hodowla trwa dość długo; co więcej, metoda ta często daje wyniki fałszywie ujemne; przeprowadzenia badania nie ułatwia też fakt, że materiał należy pobrać tylko do 2 tygodni trwania objawów,
- oznaczenie materiału genetycznego B.pertussis metodą PCR – to czuła, lecz droga i stosunkowo słabo dostępna metoda. Materiał można pobrać do 4 tygodni od początku objawów,
- badania serologiczne – pojedyncze oznaczenie swoistych przeciwciał przeciwko toksynie krztuścowej ma małą wartość diagnostyczną; bardziej wiarygodny jest co najmniej 4-krotny wzrost miana w dwóch różnych oznaczeniach w ciągu 4 tygodni,
- pomocne są także badania uzupełniające; w późnej fazie nieżytowej i wczesnej fazie napadowej występuje leukocytoza (często 25 000 do 60 000) z limfocytozą.
Krztusiec IgA – co oznacza wynik badania?
Obecność przeciwciał IgA przeciwko Bordetella pertussis, jako pojedyncze oznaczenie, nie ma wartości diagnostycznej i nie powinno być wykonywane samodzielnie.
Czy istnieje domowy test na krztusiec?
Obecnie nie istnieją wiarygodne domowe testy diagnostyczne na krztusiec. Rozpoznanie wymaga badań laboratoryjnych wykonywanych w placówkach medycznych. Testy dostępne online mogą mieć niską czułość i nie powinny zastępować profesjonalnej diagnostyki.
Leczenie kokluszu – jaki antybiotyk na krztusiec?
Leczenie krztuśca polega w dużej mierze na leczeniu wspomagającym. Obejmuje:
- podanie tlenu (w cięższych przypadkach),
- odsysanie wydzieliny,
- odpowiednie nawodnienie,
- unikanie substancji drażniących drogi oddechowe.
Wpływ antybiotyków na czas trwania lub ciężkość choroby jest minimalny – głównym celem leczenia jest ograniczenie zakaźności. Oznacza to, że krztusiec jest wyleczalny, niemniej odpowiada za to nasz układ odpornościowy – farmakoterapia jest cennym dodatkiem.
W wymienionym wyżej celu stosuje się głównie antybiotyki z grupy makrolidów:
- erytromycynę (40 do 50 mg/kg na dzień, maksymalnie 2 g na dzień, w 2 do 3 dawkach podzielonych (w Polsce ta postać leku jest słabo dostępna),
- azytromycynę (10 mg/kg na dobę w pierwszym dniu, a następnie 5 mg/kg w dniach od 2 do 5),
- klarytromycynę (15 mg/kg na dobę w 2 dawkach podzielonych przez 7 dni).
>> Może Ci się przydać: Antybiotyki – czy nadal są skuteczne?
Krztusiec – powikłania
Powikłania choroby wahają się od łagodnych do bardzo ciężkich. Najczęstsze obejmują:
- zapalenie ucha środkowego,
- zapalenie płuc i/lub niedodmę części płuca,
- zachłystowe zapalenie płuc (wymioty przy silnym kaszlu mogą prowadzić do aspiracji),
- drgawki lub nawet trwałe uszkodzenie mózgu, które mogą pojawić się wtórnie do niedotlenienia,
- hipoglikemii lub krwawienia mózgowego spowodowanego zwiększonym ciśnieniem podczas kaszlu,
- nagłe wzrosty ciśnienia w klatce piersiowej i w jamie brzusznej, które mogą powodować obrzęk oczodołu, odmę opłucnową, odmę śródpiersia, rozedmę podskórną, pęknięcie przepony, przepuklinę pępkową i pachwinową oraz wypadanie odbytnicy,
- zwolnienie tętna, niedociśnienie i zatrzymanie akcji serca, na co szczególnie podatne są niemowlęta.
>> Warto przeczytać też: Ostre zapalenie ucha środkowego u dzieci – jeden z najczęstszych problemów małych dzieci
Krztusiec – podsumowanie
Krztusiec to uciążliwa i groźna choroba zakaźna, szczególnie groźna dla małych dzieci. W przypadku zachorowania nie istnieje zbyt wiele metod pozwalających na złagodzenie dolegliwości, można jedynie skrócić czas zakaźności stosując antybiotyki. Na szczęście istnieją szczepienia, które znacznie obniżają ryzyko zachorowania, a w przypadku jego wystąpienia zapobiegają powikłaniom (z których część jest bardzo ciężka) i łagodzą przebieg.
Krztusiec – sekcja FAQ
Tak, krztusiec jest chorobą wyleczalną.
Choroba może ustąpić samoistnie, ale trwa to długo i wiąże się z ryzykiem powikłań.
W okresie zakaźności zaleca się izolację, aby nie zarażać innych.
Krztusiec charakteryzuje się napadowym kaszlem, często z „pianiem” i wymiotami po napadzie.
Napady kaszlu często nasilają się w nocy.
Źródła
- ZAKŁAD EPIDEMIOLOGII CHORÓB ZAKAŹNYCH I NADZORU, Pracownia Monitorowania i Analizy Sytuacji Epidemiologicznej https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html (dostęp: 23.04.2026 r.)
- Kandeil W, van den Ende C, Bunge EM, Jenkins VA, Ceregido MA, Guignard A. A systematic review of the burden of pertussis disease in infants and the effectiveness of maternal immunization against pertussis. Expert Rev Vaccines. 2020 Jul;19(7):621-638. doi: 10.1080/14760584.2020.1791092. Epub 2020 Aug 9. PMID: 32772755. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14760584.2020.1791092 (dostęp: 23.04.2026 r.)
- Macina D, Evans KE. Pertussis in Individuals with Co-morbidities: A Systematic Review. Infect Dis Ther. 2021 Sep;10(3):1141-1170. doi: 10.1007/s40121-021-00465-z. Epub 2021 Jun 12. PMID: 34117998; PMCID: PMC8322178. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8322178/ (dostęp: 23.04.2026 r.)
- Decker MD, Edwards KM. Pertussis (Whooping Cough). J Infect Dis. 2021 Sep 30;224(12 Suppl 2):S310-S320. doi: 10.1093/infdis/jiaa469. PMID: 34590129; PMCID: PMC8482022. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8482022/ (dostęp: 23.04.2026 r.)
- Kilgore PE, Salim AM, Zervos MJ, Schmitt HJ. Pertussis: Microbiology, Disease, Treatment, and Prevention. Clin Microbiol Rev. 2016 Jul;29(3):449-86. doi: 10.1128/CMR.00083-15. PMID: 27029594; PMCID: PMC4861987. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4861987/ (dostęp: 23.04.2026 r.)
- Esposito S. Prevention of pertussis: from clinical trials to Real World Evidence. J Prev Med Hyg. 2018 Sep 28;59(3):E177-E186. doi: 10.15167/2421-4248/jpmh2018.59.3.1041. PMID: 30397673; PMCID: PMC6196371. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6196371/ (dostęp: 23.04.2026 r.)
- Nunes A, Abreu A, Furtado B, Soares da Silva A, Coelho EB, de Barros EN. Epidemiology of pertussis among adolescents, adults, and older adults in selected countries of Latin American: a systematic review. Hum Vaccin Immunother. 2021 Jun 3;17(6):1733-1746. doi: 10.1080/21645515.2020.1827613. Epub 2021 Mar 18. PMID: 33734002; PMCID: PMC8115456 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8115456/ (dostęp: 23.04.2026 r.)
- Lauria AM, Zabbo CP. Pertussis. [Updated 2022 Oct 7]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519008/ (dostęp: 23.04.2026 r.)
