Propolis, czyli kit pszczeli – właściwości, działanie, na co pomaga?

Propolis, znany też jako kit pszczeli, to jeden z najcenniejszych produktów pszczelich, wykorzystywany do wspierania gojenia ran, łagodzenia dolegliwości jamy ustnej i gardła oraz jako naturalny środek ochronny. Współczesne badania potwierdzają, że propolis zawiera związki bioaktywne, zwłaszcza polifenole, flawonoidy i terpenoidy, które mogą odpowiadać za jego działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i przeciwdrobnoustrojowe.

Spis treści:

1. Propolis – co to jest kit pszczeli?
   • Propolis – skład
2. Propolis a miód, pyłek pszczeli i mleczko pszczele – czym się różnią?
3. Propolis – działanie i właściwości
   • Przeciwzapalne działanie propolisu
   • Propolis a odporność
4. Na co pomaga propolis?
   • Propolis na gardło
5. Czy można stosować propolis u dzieci?
6. Jak stosować propolis?
7. Propolis – skutki uboczne i przeciwwskazania
8. Zakończenie

Propolis – co to jest kit pszczeli?

Propolis to żywiczna, lepka substancja wytwarzana przez pszczoły z materiałów zbieranych z pąków, kory, liści i żywic roślinnych. Pszczoły mieszają je z woskiem, pyłkiem i własnymi wydzielinami enzymatycznymi. W ulu propolis pełni funkcję ochronną – działa jak naturalny „uszczelniacz” i bariera biologiczna.

Pszczoły wykorzystują kit pszczeli m.in. do:

• uszczelniania ula,
• wzmacniania ścian komórek plastra,
• ograniczania rozwoju drobnoustrojów,
• ochrony przed wilgocią i zimnem,
• utrzymywania stabilnego mikrośrodowiska w ulu.

To naturalne zastosowania propolisu tłumaczą, dlaczego wykazuje on tak szerokie działanie biologiczne. Badania opisują jego właściwości m.in. przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, przeciwpasożytnicze, antyoksydacyjne i przeciwzapalne.

Propolis – skład

Skład propolisu nie jest stały. Zależy m.in. od:

• gatunku pszczół,
• pochodzenia geograficznego – inny profil związków aktywnych może mieć propolis europejski, brazylijski, chiński, turecki czy pochodzący od pszczół bezżądłowych,
• roślin dostępnych w danym regionie,
• sposobu pozyskania i ekstrakcji.

Najczęściej przyjmuje się, że kit pszczeli zawiera orientacyjnie:

• ok. 50% żywic i balsamów roślinnych,
• ok. 30% wosków,
• ok. 10% olejków eterycznych i substancji lotnych,
• ok. 5% pyłku,
• ok. 5% innych związków organicznych i mineralnych.

Do najważniejszych składników bioaktywnych propolisu należą:

• flawonoidy – chryzyna, galangina, pinocembryna, kwercetyna, apigenina, kemferol, naryngenina,
• kwasy fenolowe – kwas kawowy, kwas cynamonowy, kwas p-kumarowy, kwas ferulowy,
• estry fenolowe, m.in. CAPE, czyli ester fenetylowy kwasu kawowego,
• terpeny i terpenoidy,
• aldehydy aromatyczne i alkohole,
• związki steroidowe,
• witaminy, m.in. z grupy B, witamina C i E,
• składniki mineralne, m.in. magnez, wapń, potas, cynk, żelazo, mangan i miedź,
• enzymy.

Za wiele właściwości propolisu odpowiadają wszystkim polifenole i flawonoidy. To związki, które wykazują aktywność antyoksydacyjną, przeciwzapalną i przeciwdrobnoustrojową.

Propolis a miód, pyłek pszczeli i mleczko pszczele – czym się różnią?

Produkty pszczele często są ze sobą mylone, ale różnią się pochodzeniem, składem i zastosowaniem.

• Propolis to żywiczny kit pszczeli służący pszczołom głównie do ochrony ula. Jest bogaty w związki fenolowe, flawonoidy, terpenoidy i olejki eteryczne. Najczęściej stosuje się go jako ekstrakt, krople, spray, maść, tabletki lub pastylki.
• Miód to słodka substancja wytwarzana przez pszczoły z nektaru lub spadzi, będąca przede wszystkim naturalnym produktem energetycznym i odżywczym. Składa się głównie z cukrów prostych – glukozy i fruktozy – oraz wody, enzymów, kwasów organicznych, aminokwasów, witamin, minerałów i polifenoli. Tradycyjnie stosuje się go przy kaszlu, bólu gardła, osłabieniu oraz jako składnik wspierający gojenie ran.
• Pyłek pszczeli to zebrane przez pszczoły grudki pyłku kwiatowego. Jest źródłem białka, aminokwasów, witamin i składników mineralnych. Najczęściej mówi się o jego działaniu odżywczym i wspierającym organizm.
• Mleczko pszczele to wydzielina gruczołów pszczół robotnic, którą karmiona jest królowa pszczół i młode larwy. Zawiera wodę, białka, cukry, lipidy, witaminy oraz 10-HDA (kwas 10-hydroksy-2-dekenowy) – unikalny nienasycony kwas tłuszczowy występujący naturalnie wyłącznie w mleczku pszczelim.

Propolis – działanie i właściwości

Propolis wykazuje szerokie spektrum aktywności biologicznej. W badaniach laboratoryjnych, na zwierzętach i w części badań klinicznych opisywano jego potencjalne działanie:

• przeciwzapalne,
• antyoksydacyjne,
• przeciwbakteryjne,
• przeciwwirusowe,
• przeciwgrzybicze,
• immunomodulujące,
• wspierające gojenie ran,
• ochronne dla błon śluzowych,
• wspierające zdrowie jamy ustnej,
• łagodzące podrażnienia gardła,
• wspierające równowagę mikrobiologiczną.

Nie oznacza to jednak, że propolis jest lekiem na wszystkie wymienione problemy. Należy traktować go jako naturalny produkt wspierający organizm.

Przeciwzapalne działanie propolisu

Działanie przeciwzapalne jest dziś jednym z najlepiej udokumentowanych kierunków aktywności propolisu.

W badaniach in vitro, na modelach zwierzęcych i w części badań z udziałem ludzi obserwowano, że propolis:

• zmniejsza wydzielanie mediatorów zapalnych,
• ogranicza migrację komórek zapalnych – neutrofili i makrofagów,
• może zwiększać poziom cytokin przeciwzapalnych, np. IL-10,
• obniża poziom cytokin prozapalnych, takich jak IL-1β, IL-6, IFN-γ i TNF-α.

W praktyce oznacza to, że propolis może wspierać organizm w regulacji nadmiernej reakcji zapalnej, wspierając przejście organizmu ze stanu aktywnego zapalenia do fazy wygaszania i regeneracji,

Działanie propolisu nie zawsze jest identyczne w każdym modelu badawczym. Wyniki zależą od rodzaju propolisu, jego składu, dawki i formy podania. Mimo to ogólny obraz jest spójny – propolis najczęściej wykazuje działanie modulujące stan zapalny w korzystnym kierunku.

Propolis a odporność

Propolis bywa nazywany naturalnym wsparciem odporności. Wynika to z jego działania immunomodulującego, czyli wpływu na aktywność układu odpornościowego. Nie chodzi wyłącznie o „pobudzanie” odporności, ale raczej o jej regulowanie i wpływ na równowagę między reakcją prozapalną i przeciwzapalną.

Jest to ważne, ponieważ zbyt słaba odpowiedź immunologiczna może sprzyjać infekcjom, ale zbyt nasilona reakcja zapalna również jest niekorzystna.

>> Sprawdź też: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?

Na co pomaga propolis?

Propolis jest stosowany tradycyjnie i badany naukowo w wielu obszarach. Najczęściej mówi się o jego możliwym wsparciu przy:

• infekcjach górnych dróg oddechowych – dzięki właściwościom przeciwzapalnym i przeciwdrobnoustrojowym może łagodzić podrażnienie, chrypkę i uczucie drapania,
• problemach jamy ustnej i dziąseł – pasty do zębów, żele czy płukanki z propolisem, były badane u osób z zapaleniem dziąseł, płytką nazębną czy podrażnieniami jamy ustnej. W części badań obserwowano zmniejszenie krwawienia dziąseł, stanu zapalnego i poziomu cytokin prozapalnych,
• gojeniu drobnych ran i zmian skórnych – badania wskazują, że propolis może wspierać proces gojenia, m.in. poprzez wpływ na stan zapalny, stres oksydacyjny, tworzenie kolagenu i regenerację tkanek. W badaniach analizowano m.in. rany, owrzodzenia oraz zmiany skórne,
• infekcjach bakteryjnych i grzybiczych – propolis wykazuje aktywność wobec różnych drobnoustrojów. Badano jego wpływ m.in. na bakterie jamy ustnej, Candida albicans, Helicobacter pylori i inne patogeny. Działanie to zależy jednak od rodzaju ekstraktu i składu konkretnego propolisu,
• stanach zapalnych jelit – w badaniach opisywano potencjalne działanie ochronne propolisu w kontekście stanów zapalnych jelit, infekcji H. pylori czy uszkodzeń błony śluzowej żołądka.

Niektóre badania kliniczne sugerują, że propolis może wpływać na markery zapalne i oksydacyjne u osób z cukrzycą typu 2, niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby czy przewlekłą chorobą nerek. Są to jednak obszary wymagające dalszych badań.

Propolis na gardło

Propolis jest bardzo popularny jako naturalne wsparcie przy bólu gardła, chrypce i podrażnieniu śluzówki. Wynika to z kilku jego właściwości jednocześnie, czyli działania przeciwbakteryjnego, przeciwwirusowego i przeciwzapalnego.

Kit pszczeli może przynieść ulgę przy:

• uczuciu drapania w gardle,
• przejściowej chrypce,
• suchości w jamie ustnej,
• podrażnieniu gardła,
• stanach zapalnych jamy ustnej.

Czy można stosować propolis u dzieci?

Propolis może być stosowany u dzieci, ale ostrożnie i najlepiej po konsultacji z pediatrą, szczególnie u młodszych dzieci oraz u dzieci z alergiami.

Najważniejsze zasady:

• nie stosować propolisu u dzieci uczulonych na produkty pszczele,
• unikać preparatów alkoholowych u dzieci,
• wybierać produkty przeznaczone dla konkretnej grupy wiekowej,
• rozpocząć od małej ilości,
• obserwować reakcję organizmu,
• nie stosować na własną rękę przy duszności, silnej infekcji, wysokiej gorączce lub obrzęku gardła.

Szczególną ostrożność należy zachować u dzieci z astmą, alergicznym nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry lub skłonnością do reakcji alergicznych. Propolis jest produktem naturalnym, ale naturalny nie zawsze oznacza bezpieczny dla każdego.

Jak stosować propolis?

Sposób stosowania propolisu zależy od formy preparatu i celu użycia. Najczęściej spotykane są:

• krople propolisowe – zwykle dodaje się je do niewielkiej ilości wody, herbaty lub miodu. Jeśli są to krople alkoholowe, nie powinny być stosowane przez dzieci, kobiety w ciąży, osoby unikające alkoholu oraz osoby z chorobami wątroby bez konsultacji ze specjalistą,
• spray do gardła – aplikuje się bezpośrednio na błonę śluzową gardła zgodnie z zaleceniem producenta, wygodna forma przy chrypce i dolegliwościach jamy ustnej,
• pastylki do ssania – działają miejscowo w jamie ustnej i gardle, często zawierają także miód, witaminę C, porost islandzki, szałwię lub inne składniki łagodzące,
• maść lub krem z propolisem – stosuje się miejscowo na skórę, np. przy przesuszeniu, drobnych podrażnieniach czy wspierająco w regeneracji naskórka. Nie należy nakładać propolisu na głębokie, ropiejące lub rozległe rany,
• płukanka do jamy ustnej – może wspierać higienę jamy ustnej i dziąseł,
• miód z propolisem – popularna forma wspierająca gardło i odporność. Nie należy podawać miodu dzieciom poniżej 1. roku życia.

Przy stosowaniu produktów z propolisu, należy pamiętać, że jego skład bywa zmienny, dlatego rożne preparaty, od różnych producentów mogą działać inaczej. Ważne jest, aby zwracać uwagę na skład i stężenie ekstraktu. Jeśli pojawi się reakcja alergiczna, natychmiast przerwać stosowanie.

Propolis – skutki uboczne i przeciwwskazania

Propolis jest dobrze tolerowany przez wiele osób, ale – pomimo że jest preparatem naturalnym – może powodować działania niepożądane, zwłaszcza u alergików.

Możliwe skutki uboczne propolisu:

• wysypka,
• świąd skóry,
• zaczerwienienie,
• pieczenie błon śluzowych,
• obrzęk,
• katar lub łzawienie,
• kaszel,
• duszność,
• reakcja alergiczna,
• podrażnienie żołądka,
• nudności.

Najważniejsze przeciwwskazania i sytuacje wymagające ostrożności:

• alergia na produkty pszczele,
• alergia na pyłki roślin,
• astma alergiczna,
• atopowe zapalenie skóry,
• ciąża i karmienie piersią – stosowanie tylko po konsultacji,
• małe dzieci,
• stosowanie preparatów alkoholowych,
• choroby wątroby,
• przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych lub immunosupresyjnych,
• planowane zabiegi chirurgiczne.

Osoby z chorobami przewlekłymi powinny skonsultować stosowanie propolisu z lekarzem lub farmaceutą. Propolis nie zastępuje leków zaleconych przez specjalistę.

Zakończenie

Propolis, czyli kit pszczeli, to naturalna substancja o bardzo szerokim potencjale biologicznym. Wyróżnia się zwłaszcza działaniem przeciwzapalnym, przeciwbakteryjnym, przeciwwirusowym i wspierającym gojenie. Może być pomocny m.in. przy bólu gardła, problemach jamy ustnej, osłabionej odporności i drobnych stanach zapalnych skóry.

Najważniejsze jest jednak rozsądne podejście. Propolis należy traktować jako wsparcie, a nie zamiennik diagnostyki i leczenia. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby uczulone na produkty pszczele oraz rodzice planujący stosowanie propolisu u dzieci.

Bibliografia

1. Zulhendri F, Lesmana R, Tandean S, Christoper A, Chandrasekaran K, Irsyam I, Suwantika AA, Abdulah R, Wathoni N. Recent Update on the Anti-Inflammatory Activities of Propolis. Molecules. 2022 Dec 2;27(23):8473. doi: 10.3390/molecules27238473. PMID: 36500579; PMCID: PMC9740431.
2. Pasupuleti VR, Sammugam L, Ramesh N, Gan SH. Honey, Propolis, and Royal Jelly: A Comprehensive Review of Their Biological Actions and Health Benefits. Oxid Med Cell Longev. 2017;2017:1259510. doi: 10.1155/2017/1259510. Epub 2017 Jul 26. PMID: 28814983; PMCID: PMC5549483.