Nowotwory jelita grubego to jedne z najczęstszych chorób onkologicznych w Polsce. Rak okrężnicy, odpowiadający za znaczną część zachorowań i zgonów, często rozwija się skrycie. Sprawdź, kto jest najbardziej narażony, jak rozpoznać objawy i dlaczego warto regularnie się badać.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> Rak okrężnicy rozwija się zwykle na podłożu polipów gruczolakowych, >> Wczesne objawy mogą być niespecyficzne lub nie występować wcale, >> Diagnostyka opiera się na kolonoskopii z pobraniem wycinków, >> Podstawą leczenia jest chirurgia, często wspierana chemioterapią, >> Rokowanie zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby, >> Badania przesiewowe pozwalają wykryć nowotwór na wczesnym etapie. |
Spis treści:
- Co to jest rak okrężnicy?
- Epidemiologia raka okrężnicy
- Przyczyny raka okrężnicy
- Objawy raka okrężnicy
- Diagnostyka raka okrężnicy
- Leczenie raka okrężnicy
- Przerzuty w raku okrężnicy
- Rak okrężnicy: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
- Podsumowanie
Co to jest rak okrężnicy?
Rak okrężnicy (w klasyfikacji ICD-10 oznaczona kodem C18) to złośliwy nowotwór jelita grubego rozwijający się w jego najdłuższym odcinku: okrężnicy, obejmującej kątnicę, wstępnicę, poprzecznicę, zstępnicę i esicę.
Najczęściej lokalizuje się w esicy oraz wstępnicy i w około 90% przypadków ma postać gruczolakoraka, zwykle powstającego z polipów gruczolakowych. W odcinkach proksymalnych częstsze są zmiany egzofityczne (rosnące do światła jelita), a w dystalnych: pierścieniowe i naciekające. Choroba rozwija się głównie sporadycznie, jedynie około 5-10% przypadków ma podłoże dziedziczne.
Epidemiologia raka okrężnicy
Rak okrężnicy jest jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych w Polsce i Europie. Wraz z rakiem odbytnicy tworzy grupę nowotworów jelita grubego, które odpowiadają za znaczną część zachorowań i zgonów onkologicznych. W Polsce rak jelita grubego zajmuje trzecie miejsce pod względem zachorowalności u obu płci. Rak okrężnicy występuje zwykle nieco częściej niż rak odbytnicy, choć różnice są niewielkie i zależne od wieku oraz płci pacjentów.
Zachorowania rzadko dotyczą osób poniżej 40. roku życia, największe ryzyko przypada na 7. i 8. dekadę życia. Pod względem umieralności rak jelita grubego znajduje się w ścisłej czołówce: na drugim miejscu u mężczyzn i trzecim u kobiet. Zarówno zachorowalność, jak i śmiertelność pozostają wysokie i wykazują tendencję wzrostową, co podkreśla znaczenie wczesnej diagnostyki i profilaktyki.
Przyczyny raka okrężnicy
Rak okrężnicy najczęściej rozwija się na podłożu łagodnych polipów gruczolakowych, które stopniowo przekształcają się w zmiany nowotworowe. Proces ten może trwać wiele lat i zależy od wielu czynników (środowiskowych, zdrowotnych, genetycznych). Do najważniejszych należą:
- wiek powyżej 50. roku życia,
- nieprawidłowa dieta (bogatotłuszczowa, niskobłonnikowa, wysokokaloryczna),
- otyłość, zespół metaboliczny, siedzący tryb życia,
- palenie papierosów, nadużywanie alkoholu,
- choroby zapalne jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna),
- dodatni wywiad rodzinny w kierunku raka jelita grubego.
U około 5–10% pacjentów choroba ma charakter dziedziczny i związana jest z określonymi zespołami genetycznymi, takimi jak zespół Lyncha (HNPCC), czy rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP).
Objawy raka okrężnicy
Rak okrężnicy może rozwijać się przez długi czas bezobjawowo, a pierwsze objawy często bywają niespecyficzne i zależą od lokalizacji guza. Najczęściej występują:
- zmiana rytmu wypróżnień: przewlekłe zaparcia lub biegunki,
- zmiana wyglądu stolca: stolce ołówkowate, wąskie, ciemne lub z domieszką świeżej krwi,
- niedokrwistość z niedoboru żelaza, objawiająca się osłabieniem, dusznością, łatwym męczeniem się,
- ból brzucha: zwykle o charakterze tępym lub kolkowym, nasilający się okresowo,
- wzdęcia, uczucie pełności, parcie na stolec,
- niewyjaśniona utrata masy ciała, brak apetytu, stany podgorączkowe.
W raku prawej połowy okrężnicy (kątnica, wstępnica) dominuje utajone krwawienie i niedokrwistość, natomiast w raku lewej połowy (zstępnica, esica) częstsze są zmiany rytmu wypróżnień, kolki, świeża krew na stolcu i objawy niedrożności jelit.
Diagnostyka raka okrężnicy
Wczesne wykrycie raka okrężnicy często możliwe jest dzięki badaniom przesiewowym, zalecanym po 50. roku życia. Test na krew utajoną w kale może wskazywać na krwawiące zmiany w jelicie i stanowi wskazanie do kolonoskopii, która umożliwia ich ocenę oraz pobranie wycinków do badania histopatologicznego.
W przypadku podejrzenia nowotworu diagnostykę rozpoczyna się od dokładnego wywiadu i badania fizykalnego (w tym per rectum). Endoskopowe uwidocznienie zmiany i pobranie wycinków (zazwyczaj podczas kolonoskopii) to podstawowy krok w potwierdzeniu rozpoznania. U każdego chorego należy ocenić całe jelito grube, ponieważ u części pacjentów mogą współistnieć synchroniczne ogniska nowotworowe.
Do oceny zaawansowania choroby wykorzystuje się tomografię komputerową jamy brzusznej, miednicy i klatki piersiowej. W przypadku współistnienia raka odbytnicy niezbędny jest także rezonans magnetyczny miednicy, a u wybranych pacjentów: PET-TK (np. przy niejasnym obrazie TK lub planowanej resekcji przerzutów).
Badania laboratoryjne obejmują:
- oznaczenie CEA (antygenu karcynoembrionalnego),
- morfologię,
- parametry wątrobowe i nerkowe,
- test na HIV, który (standardowo przed leczeniem onkologicznym).
Badania te są pomocne w ocenie ogólnego stanu pacjenta, planowaniu leczenia oraz monitorowaniu jego skuteczności w trakcie terapii onkologicznej.
Leczenie raka okrężnicy
Podstawą leczenia raka okrężnicy jest chirurgiczne usunięcie guza wraz z marginesem zdrowej tkanki oraz regionalnymi węzłami chłonnymi. W zależności od lokalizacji zmiany wykonuje się:
- hemikolektomię prawostronną (przy nowotworach kątnicy lub wstępnicy),
- hemikolektomię lewostronną (przy zmianach obejmujących zstępnicę, dystalny odcinek okrężnicy),
- resekcję odcinkową (gdy guz zajmuje ograniczony fragment jelita, np. poprzecznicę, esicę),
- kolektomię – usunięcie całego jelita grubego (w sytuacjach szczególnych, np. przy mnogich ogniskach nowotworowych lub dziedzicznych zespołach predyspozycji nowotworowej).
Zabieg może być przeprowadzony klasycznie (laparotomia) lub metodą małoinwazyjną (laparoskopowo), co zależy od zaawansowania choroby, ogólnego stanu pacjenta oraz doświadczenia ośrodka.
Po operacji niektórzy pacjenci, w zależności od stopnia zaawansowania choroby, cech histologicznych guza oraz stanu ogólnego, kwalifikowani są do chemioterapii uzupełniającej, której celem jest zmniejszenie ryzyka nawrotu.
W przypadkach zaawansowanych, nieoperacyjnych lub rozsianych stosuje się chemioterapię paliatywną, a u wybranych pacjentów, także leczenie celowane z wykorzystaniem przeciwciał monoklonalnych, które hamują szlaki wzrostu komórek nowotworowych. Dobór takiej terapii zależy m.in. od obecności mutacji w genach KRAS, NRAS lub BRAF.
Przerzuty w raku okrężnicy
Rak okrężnicy przerzuty daje najczęściej do wątroby i płuc, rzadziej do otrzewnej czy kości. W przypadku pojedynczych ognisk możliwe jest ich chirurgiczne usunięcie. U części pacjentów stosuje się chemioterapię indukcyjną w celu zmniejszenia guza i umożliwienia operacji.
Rak okrężnicy najczęściej daje przerzuty do wątroby, płuc i otrzewnej. W przypadku choroby rozsianej celem leczenia jest:
- spowolnienie postępu nowotworu,
- łagodzenie objawów,
- poprawa jakości życia.
Jeśli przerzuty są nieliczne i kwalifikują się do resekcji, stosuje się leczenie skojarzone: chirurgiczne usunięcie zmian oraz chemioterapię. U niektórych pacjentów możliwe jest leczenie miejscowe, np. termoablacja lub embolizacja (zwłaszcza w obrębie wątroby).
Decyzja o strategii terapeutycznej podejmowana jest indywidualnie, z uwzględnieniem liczby, lokalizacji i charakterystyki przerzutów oraz ogólnego stanu chorego.
Rak okrężnicy: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące raka okrężnicy.
Tak, zwłaszcza jeśli zostanie wykryty we wczesnym stadium. Podstawą leczenia jest operacja, w niektórych przypadkach także chemioterapia. Rokowanie zależy od stopnia zaawansowania nowotworu w chwili rozpoznania.
Ból może pojawić się po prawej stronie brzucha, w okolicy pępka lub w podbrzuszu. W przypadku guzów esicy lub zstępnicy lokalizuje się po stronie lewej i często ma charakter kolkowy.
Stolec może stać się wąski (tzw. ołówkowaty), ciemniejszy niż zwykle lub zawierać domieszkę krwi. U niektórych pacjentów występują naprzemienne biegunki i zaparcia lub uczucie niepełnego wypróżnienia.
Podsumowanie
Rak okrężnicy to jeden z najczęstszych nowotworów w Polsce, występujący zarówno u kobiet, jak i mężczyzn, szczególnie po 50. roku życia. Wczesna diagnoza istotnie poprawia rokowanie: regularne badania przesiewowe, zwłaszcza kolonoskopia, pozwalają wykryć zmiany nowotworowe zanim pojawią się objawy lub na etapie, gdy możliwe jest całkowite usunięcie guza. Pierwsze symptomy bywają niespecyficzne i mogą obejmować m.in. zaburzenia rytmu wypróżnień, bóle brzucha czy obecność krwi w stolcu. Wczesne leczenie często ogranicza się do zabiegu chirurgicznego i zapobiega rozwojowi przerzutów, dlatego tak ważna jest czujność onkologiczna i odpowiednia profilaktyka.
Bibliografia
- Nowotwór jelita grubego. Krajowy Rejestr Nowotworów.
- Wysocki W., Wiercińska M. Rak jelita grubego – przyczyny, objawy, leczenie i rokowania. Medycyna Praktyczna, Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Oddział w Krakowie.
- Macrae F.A., Parikh A.R., Ricciardi R. Clinical presentation, diagnosis, and staging of colorectal cancer. UpToDate. Redaktor sekcji: Tanabe K.K.
- Jastrzębski T., Cichoń P. Rak jelita grubego (okrężnicy). Onkomed, Klinika Chirurgii Onkologicznej, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku.
- Szczeklik A. (red.). Choroby wewnętrzne. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025.
