Tarczyca jest gruczołem układu dokrewnego (hormonalnego, endokrynnego). Wydziela hormony – tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę – które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania niemal wszystkich narządów i układów organizmu. Wszelkie zaburzenia w jej działaniu powinny być wcześnie zdiagnozowane i odpowiednio leczone. Dowiedz się, jaka jest budowa tarczycy, za co odpowiada, jakie hormony produkuje oraz jakie są najczęstsze choroby gruczołu tarczowego.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> hormony tarczycy wpływają na większość tkanek organizmu, warunkując jego prawidłową pracę. >> podstawą diagnostyki chorób tarczycy są badania laboratoryjne z krwi określające poziom TSH, FT3, FT4 i przeciwciał tarczycowych oraz USG i scyntygrafia tarczycy. >> najczęstsze choroby tarczycy są związane z nieprawidłową produkcją hormonów tarczycowych. Są to niedoczynność i nadczynność tarczycy. >> pozostałe choroby tarczycy to wole, guzki tarczycy, zapalenia tarczycy i nowotwory tarczycy. |
Spis treści:
- Tarczyca: co to za gruczoł?
- Tarczyca: budowa gruczołu
- Jaki rozmiar ma tarczyca?
- Położenie tarczycy: gdzie jest zlokalizowana w organizmie?
- Hormony tarczycy
- Tarczyca: rola i funkcje gruczołu w organizmie
- Kiedy badać poziom hormonów tarczycy?
- Objawy chorób tarczycy: jak rozpoznać nieprawidłową pracę gruczołu?
- Najczęstsze choroby tarczycy
- Wpływ diety i stylu życia na tarczycę
- Tarczyca – najczęstsze pytania (FAQ)
Tarczyca: co to za gruczoł?
Tarczyca to nieparzysty gruczoł wydzielania wewnętrznego, czyli narząd produkujący i wydzielający substancje chemiczne zwane hormonami. Jest częścią złożonego układu hormonalnego i działa w ścisłej współpracy z przysadką oraz podwzgórzem, tworząc tzw. oś podwzgórze-przysadka-tarczyca.
Tarczyca: budowa gruczołu
Tarczyca składa się z dwóch płatów bocznych i nieparzystej cieśni (węziny tarczycy). U około 40% osób obecny jest dodatkowo stożkowaty płat piramidowy. Jest on pozostałością po przewodzie tarczowo-językowym, który zanika w życiu płodowym. Płat piramidowy odchodzi od węziny ku górze. Na tylnej ścianie płatów tarczycy są położone gruczoły przytarczyczne.
Powierzchnia tarczycy jest pokryta torebką łącznotkankową, w której wyróżnia się:
- blaszkę zewnętrzną – umożliwia ruchomość tarczycy,
- blaszkę wewnętrzną – bezpośrednio otacza miąższ tarczycy, odchodzą od niej wyrostki, które dzielą gruczoł tarczowy na zraziki.
Podstawową jednostką strukturalno-czynnościową są pęcherzyki tarczycowe. Ich średnica wynosi 0,05-0,5 mm. Wewnątrz wyściela je jedna warstwa komórek nabłonka sześciennego. Są to tzw. tyreocyty lub komórki A. W przestrzeniach okołopęcherzykowych biegną naczynia krwionośne i nerwy.
Komórki A stanowią około 98% wszystkich elementów gruczołowych tarczycy. Poza nimi obecne są także komórki przypęcherzykowe – tzw. komórki C – które występują pojedynczo lub w niewielkich grupach.
| Warto wiedzieć: W każdym zraziku gruczołu tarczowego znajduje się 20-40 pęcherzyków tarczycowych. |
Jaki rozmiar ma tarczyca?
Tarczyca jest stosunkowo niewielkim narządem. Płaty mają około:
- 4-5 cm długości,
- 2–3 cm szerokości,
- 1,5–2 cm grubości.
Zazwyczaj płat prawy jest większy od lewego. Masa tarczycy u osoby dorosłej wynosi 15-30 gramów.
Należy pamiętać, że wielkość tarczycy zależy od płci, wieku oraz stanu fizjologicznego. Prawidłowa tarczyca jest niewidoczna i niewyczuwalna palpacyjnie.
Położenie tarczycy: gdzie jest zlokalizowana w organizmie?
Tarczyca znajduje się w przednio-dolnej części szyi, w tzw. trójkącie tarczowym. Jest położona przed tchawicą i krtanią.
Węzina tarczycy leży na tchawicy na wysokości II–IV pierścienia. Natomiast płaty boczne górnymi brzegami sięgają krtani, a dolnymi V pierścienia tchawicy.
Hormony tarczycy
Hormony wydzielane przez tarczycę to:
- trójjodotyronina (T3) – jest biologicznie aktywną formą hormonu tarczycy,
- tyroksyna (T4) – stanowi główny produkt wydzielniczy tarczycy, pełniąc rolę prohormonu, z którego poprzez odjodowanie powstaje aktywna trójjodotyronina.
Proces biosyntezy hormonów tarczycy wymaga obecności ważnych substratów. Podstawowym surowcem jest jod, który w postaci jodków jest aktywnie wychwytywany z krwiobiegu przez komórki pęcherzykowe tarczycy. Drugim niezbędnym komponentem jest białko tyreoglobulina, syntetyzowane i magazynowane wewnątrz pęcherzyków gruczołu tarczowego.
Omawiając kwestię, jakie hormony wydziela tarczyca, nie można zapomnieć o kalcytoninie. Jest ona produkowana przez komórki C i odgrywa ważną rolę w gospodarce wapniowo-fosforanowej organizmu, antagonizując działanie parathormonu.
>> Zobacz: Zapytaj eksperta – Tarczyca cz.1. Hormony tarczycy
Tarczyca: rola i funkcje gruczołu w organizmie
Hormony tarczycy T3 i T4 działają na niemal wszystkie tkanki organizmu, wpływając na metabolizm, wzrost, rozwój i różnicowanie komórek. Ich podstawową funkcją jest stymulacja podstawowej przemiany materii, czyli zwiększenie zużycia tlenu i produkcji ciepła.
Pozostałe funkcje tarczycy to:
- wpływ na metabolizm węglowodanów, tłuszczów i białek,
- wpływ na rozwój i funkcje ośrodkowego układu nerwowego,
- regulacja gospodarki wapniowo-fosforanowej,
- wpływ na układ sercowo-naczyniowy,
- stymulacja wzrostu i rozwoju organizmu,
- regulacja funkcji układu pokarmowego, rozrodczego i mięśniowego,
- wpływ na stan skóry, włosów i paznokci oraz procesy regeneracyjne.
W tym miejscu warto uwzględnić różnice płciowe, a więc odpowiedzieć na pytanie: za co odpowiada tarczyca u kobiet oraz za co odpowiada tarczyca u mężczyzn? U kobiet prawidłowa czynność tarczycy wpływa na cykl menstruacyjny, owulację, płodność oraz przebieg ciąży. Zaburzenia hormonalne mogą prowadzić do nieregularnych miesiączek, trudności z zajściem w ciążę czy powikłań położniczych. U mężczyzn tarczyca odgrywa rolę w regulacji poziomu testosteronu i libido.
Co wpływa na czynność wydzielniczą tarczycy?
Aktywność wydzielnicza tarczycy podlega ścisłej, wielopoziomowej kontroli. Nadrzędną rolę pełni wspomniana oś podwzgórze-przysadka-tarczyca. Podwzgórze wydziela tyreoliberynę (TRH), która stymuluje przysadkę mózgową do produkcji hormonu tyreotropowego (TSH). TSH pobudza gruczoł tarczowy do syntezy i uwalniania T3 i T4. Z kolei wysokie stężenie wolnych hormonów tarczycy we krwi hamuje (na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego) wydzielanie zarówno TSH, jak i TRH.
Istotny wpływ ma również podaż jodu. Jego niedobór prowadzi do zaburzeń syntezy hormonów, natomiast nadmiar może zaburzać ich prawidłowy metabolizm.
Kiedy badać poziom hormonów tarczycy?
Badanie hormonów tarczycy jest wskazane zarówno w przypadku wystąpienia objawów sugerujących nieprawidłową czynność gruczołu tarczowego, jak i profilaktycznie u osób obciążonych ryzykiem chorób tarczycy. Podstawowym badaniem laboratoryjnym jest oznaczenie stężenia TSH. W zależności od wyniku oraz obrazu klinicznego, lekarz może zlecić rozszerzenie diagnostyki o oznaczenie:
- wolnych frakcji hormonów tarczycy (FT3 i FT4),
- przeciwciał przeciwtarczycowych – takich jak anty-TPO (przeciwko peroksydazie tarczycowej), anty-Tg (przeciwko tyreoglobulinie) oraz TRAb (przeciwko receptorowi TSH).
>> Przeczytaj: Badanie Anty-TPO – kiedy się je wykonuje? Co oznacza zbyt wysoki lub niski poziom?
Objawy chorób tarczycy: jak rozpoznać nieprawidłową pracę gruczołu?
Objawy zaburzeń funkcji tarczycy są zróżnicowane i zależą od tego, czy gruczoł produkuje zbyt dużo, czy zbyt mało hormonów.
Objawy nadczynności tarczycy to m.in.
- spadek masy ciała mimo wzmożonego apetytu,
- nietolerancja glukozy,
- drażliwość,
- drżenie rąk,
- bezsenność,
- trudności z koncentracją,
- tachykardia,
- zaburzenia rytmu serca,
- częste oddawanie stolca,
- wzmożona potliwość,
- wypadanie włosów,
- świąd skóry,
- wytrzeszcz oczu,
- podwójne widzenie.
Natomiast objawy niedoczynności tarczycy to m.in.:
- suchość i bladość skóry,
- nietolerancja zimna,
- przyrost masy ciała,
- bradykardia,
- pogorszenie tolerancji wysiłku,
- wypadanie włosów i łamliwość paznokci,
- zaparcia,
- senność,
- duszność,
- obfite miesiączki,
- depresja.
Wole lub guzki na tarczycy mogą powodować objawy związane z uciskiem na sąsiednie struktury. Są to m.in. problemy z przełykaniem, problemy z oddychaniem, chrypka, ból w okolicy tarczycy.
Najczęstsze choroby tarczycy
Najczęstszymi chorobami tarczycy są:
- niedoczynność tarczycy (niedostateczna produkcja hormonów przez tarczycę),
- nadczynność tarczycy (nadmierna produkcja hormonów przez tarczycę),
- wole (powiększenie tarczycy),
- guzki tarczycy (z wolem lub bez),
- zapalenia tarczycy,
- nowotwory tarczycy (w tym rak tarczycy).
Najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy jest proces autoimmunologiczny w przebiegu choroby Hashimoto lub przewlekłego limfocytowego zapalenia tarczycy. Natomiast nadczynność tarczycy może rozwinąć się na skutek m.in.:
- procesu autoimmunologicznego w chorobie Gravesa-Basedowa,
- nadczynnego wola guzkowego lub nadczynnego guzka tarczycy,
- zapalenia tarczycy,
- guza przysadki (nadmierne wydzielanie TSH).
>> Sprawdź: Objawy niedoczynności tarczycy – maski Hashimoto
Wpływ diety i stylu życia na tarczycę
Dieta i codzienne nawyki mają istotny wpływ na funkcjonowanie tarczycy. Gruczoł tarczowy jest wyjątkowo wrażliwy na zmiany stanu odżywienia, dlatego zarówno niedobory, jak i nadmiary określonych substancji mogą zaburzać jego pracę. Najważniejszą rolę odgrywają pierwiastki takie jak jod, selen, cynk i żelazo – każdy z nich pełni odrębne funkcje w syntezie i konwersji hormonów tarczycy. Zbilansowana dieta, uwzględniająca odpowiednią ilość tych składników, wspiera prawidłową produkcję T3 i T4, a także utrzymanie odpowiedniego poziomu TSH.
>> Więcej na temat odżywiania wspierającego tarczycę dowiesz się z naszych artykułów:
Czego „nie lubi” tarczyca?
Czynniki, które mogą wpływać negatywnie na tarczycę to:
- głodzenie się,
- palenie papierosów,
- spożywanie alkoholu,
- stres emocjonalny,
- stres termiczny,
- zanieczyszczenie środowiska,
- infekcje,
- radioterapia,
- niedobór witaminy D,
- niedobór i nadmiar jodu,
- niedobór selenu i cynku,
- zaburzenia mikrobioty jelitowej.
W diecie należy unikać dużych ilości warzyw kapustnych, soi, orzeszków ziemnych, produktów pszennych, pełnotłustych produktów mlecznych, cukru, produktów wysokoprzetworzonych, ryb wędzonych.
Tarczyca – najczęstsze pytania (FAQ)
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące funkcji tarczycy.
Funkcje tarczycy są takie same u obu płci – gruczoł produkuje hormony regulujące metabolizm, temperaturę ciała, pracę serca czy układ nerwowy. U kobiet ma wpływ na cykl menstruacyjny i przebieg ciąży, a u mężczyzn na libido, poziom testosteronu, jakość nasienia.
Życie bez tarczycy jest możliwe, ale konieczne jest przyjmowanie syntetycznych hormonów tarczycy.
Diagnostyką i leczeniem chorób tarczycy zajmuje się endokrynolog. Pierwsze badania może jednak zlecić również lekarz rodzinny.
Tarczyca nie boli, ponieważ nie jest unerwiona czuciowo. Ból szyi w okolicy tarczycy może wystąpić przy stanach zapalnych lub przy znacznie powiększonym wolu, które uciska okoliczne struktury.
Niedoczynność tarczycy wiąże się z objawami takimi jak obniżony nastrój, spadek energii, problemy z koncentracją czy spowolnienie psychoruchowe. Nadczynność natomiast może powodować niepokój, drażliwość, trudności ze snem czy nadmierną pobudliwość.
Hormony tarczycy mają wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Nadczynność może powodować kołatanie serca, przyspieszoną akcję serca lub zaburzenia rytmu. Natomiast niedoczynność może prowadzić do bradykardii i spadku ciśnienia tętniczego.
Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz
Bibliografia
- W. Sylwanowicz, A. Michajlik, W. Ramotowski, Anatomia i fizjologia człowieka. Podręcznik dla średnich szkół medycznych, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich PZWL
- https://podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/1296,anatomia-histologia-i-embriologia-gruczolu-tarczowego (dostęp 05.12.2025).
- L. Borodulin-Nadzieja, Fizjologia człowieka. Podręcznik dla studentów licencjatów medycznych, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2005.
- M.J. Woźniak, B. Matyjaszek-Matuszek, Najczęstsze błędy w diagnostyce i leczeniu chorób tarczycy, Lekarz POZ 5/2022.
- https://www.mp.pl/pacjent/endokrynologia/choroby/211942,choroby-tarczycy (dostęp 05.12.2025).
- K. Łącka, A. Czyżyk, Leczenie nadczynności tarczycy, Farmacja Współczesna 2008.
- M. Bolanowski, Niedoczynność tarczycy, Lekarz POZ 3/2016.
- https://www.mp.pl/pacjent/endokrynologia/choroby/77791,guzki-tarczycy (dostęp 05.12.2025).
- https://podyplomie.pl/system/products/sample_pdfs/000/007/125/original/wp%C5%82yw_lekow_na_czynnnosc_tarczycy.pdf (dostęp 05.12.2025).
- https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/dieta-w-niedoczynnosci-tarczycy/ (dostęp 05.12.2025).
