Zespół Li-Fraumeni to rzadki, dziedziczny zespół predyspozycji do nowotworów związany z obecnością patogennej mutacji genu TP53. Osoby z tym zespołem są znacznie bardziej narażone na rozwój niektórych nowotworów już w dzieciństwie lub we wczesnej dorosłości.
| Z tego artykułu dowiesz się: >> zespół Li-Fraumeni to rzadki, dziedziczny zespół predyspozycji do nowotworów związany najczęściej z patogenną mutacją genu TP53, >> osoby z mutacją TP53 mają zwiększone ryzyko rozwoju wielu nowotworów, często już w dzieciństwie lub młodym wieku dorosłym, >> na możliwość występowania zespołu mogą wskazywać m.in. wczesne zachorowania na nowotwory, liczne nowotwory w rodzinie lub wystąpienie kilku niezależnych nowotworów u jednej osoby, >> rozpoznanie zespołu Li-Fraumeni wymaga wykonania badania genetycznego genu TP53 oraz konsultacji specjalistycznej, >> osoby z potwierdzoną mutacją TP53 powinny pozostawać pod regularnym nadzorem, który umożliwia wczesne wykrywanie nowotworów. |
Spis treści:
- Czym jest zespół Li-Fraumeni?
- Jakie są objawy zespołu Li-Fraumeni?
- Jakie nowotwory najczęściej występują przy zespole Li-Fraumeni?
- Kiedy można podejrzewać zespół Li-Fraumeni?
- Diagnostyka zespołu Li-Fraumeni
- Czy zespół Li-Fraumeni można leczyć?
- Czy osoby z zespołem Li-Fraumeni mogą mieć dzieci?
- Rokowania przy zespole Li-Fraumeni
- FAQ: najczęstsze pytania o zespół Li-Fraumeni
Czym jest zespół Li-Fraumeni?
Zespół Li-Fraumeni (w klasyfikacji ICD-10 oznaczony kodem C97) to rzadkie schorzenie genetyczne, które zwiększa predyspozycję do rozwoju wielu różnych nowotworów. Najczęstszą przyczyną zespołu jest patogenna mutacja genu TP53. Gen ten zawiera instrukcję produkcji białka p53, nazywanego często „strażnikiem genomu”. Białko to pełni niezwykle ważną funkcję – kontroluje podziały komórkowe, uczestniczy w naprawie uszkodzonego DNA oraz uruchamia proces śmierci komórki (apoptozę), jeśli uszkodzenia są zbyt rozległe, aby mogły zostać naprawione. Dzięki temu zapobiega namnażaniu komórek z nieprawidłowym materiałem genetycznym.
Jeżeli w genie TP53 wystąpi mutacja powodująca utratę funkcji białka p53, komórki z uszkodzonym DNA mogą dalej się dzielić. Zwiększa to ryzyko rozwoju nowotworów, często w młodym wieku oraz w różnych narządach.
Zespół Li-Fraumeni dziedziczy się autosomalnie dominująco, co oznacza, że do zwiększenia ryzyka zachorowania wystarczy odziedziczenie jednej nieprawidłowej kopii genu. Każde dziecko osoby będącej nosicielem mutacji TP53 ma około 50% ryzyka odziedziczenia tej zmiany.
>> Zobacz też: Choroby rzadkie i ultrarzadkie
Jakie są objawy zespołu Li-Fraumeni?
Sam zespół Li-Fraumeni nie powoduje charakterystycznych objawów, które można zauważyć przed rozwojem choroby nowotworowej. Oznacza to, że większość osób z mutacją TP53 przez wiele lat może czuć się całkowicie zdrowa.
Pierwszym sygnałem bywa zwykle rozpoznanie nowotworu w młodym wieku lub występowanie kilku różnych nowotworów u jednej osoby. Często uwagę lekarza zwraca również wywiad rodzinny, z którego wynika, że u wielu bliskich krewnych rozpoznawano nowotwory, zwłaszcza przed 50. rokiem życia.
Na możliwość występowania zespołu Li-Fraumeni mogą wskazywać między innymi:
- zachorowanie na nowotwór w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub we wczesnej dorosłości,
- rozpoznanie kilku niezależnych nowotworów u tej samej osoby,
- występowanie charakterystycznych nowotworów u wielu członków rodziny,
- liczne zachorowania obejmujące kolejne pokolenia.
Objawy zależą przede wszystkim od rodzaju nowotworu. Mogą obejmować między innymi wyczuwalny guz, przewlekły ból, utrzymujące się osłabienie, bóle głowy, zaburzenia neurologiczne lub inne dolegliwości charakterystyczne dla konkretnej choroby nowotworowej. Nie istnieją jednak objawy typowe wyłącznie dla zespołu Li-Fraumeni.
Jakie nowotwory najczęściej występują przy zespole Li-Fraumeni?
Osoby z mutacją TP53 są narażone na rozwój wielu różnych nowotworów. Niektóre z nich występują znacznie częściej niż w populacji ogólnej i tworzą tzw. spektrum nowotworów związanych z zespołem Li-Fraumeni.
Do najczęściej rozpoznawanych należą:
- rak piersi, zwłaszcza u kobiet przed 31. rokiem życia,
- mięsaki kości i tkanek miękkich,
- guzy mózgu,
- rak kory nadnerczy,
- białaczki.
Oprócz nich częściej obserwuje się również raka płuca, raka przewodu pokarmowego, czerniaka oraz inne nowotwory złośliwe.
Ryzyko zachorowania jest bardzo wysokie. Szacuje się, że do 70. roku życia nowotwór rozwinie się u około 70-90% mężczyzn oraz nawet 90-100% kobiet, głównie z powodu wysokiego ryzyka raka piersi. Co więcej, u wielu pacjentów w ciągu życia dochodzi do rozwoju więcej niż jednego niezależnego nowotworu.
Z tego względu osoby z potwierdzoną mutacją TP53 obejmowane są specjalnymi programami nadzoru onkologicznego, których celem jest wykrycie choroby na możliwie najwcześniejszym etapie.
Kiedy można podejrzewać zespół Li-Fraumeni?
Podejrzenie zespołu Li-Fraumeni pojawia się przede wszystkim na podstawie wywiadu rodzinnego oraz rodzaju i wieku wystąpienia nowotworów. Lekarz zwraca uwagę nie tylko na zachorowania u samego pacjenta, ale również u jego krewnych pierwszego i drugiego stopnia.
Szczególnie niepokojące są sytuacje, w których:
- u jednej osoby rozpoznano dwa lub więcej niezależnych nowotworów,
- nowotwór wystąpił w dzieciństwie lub u młodej osoby dorosłej,
- w rodzinie występują liczne zachorowania na nowotwory należące do charakterystycznego spektrum zespołu Li-Fraumeni,
- rozpoznano raka piersi przed 31. rokiem życia bez obecności mutacji genów BRCA1 i BRCA2,
- u dziecka rozpoznano raka kory nadnerczy lub splotowego raka brodawkowatego splotu naczyniówkowego mózgu (choroid plexus carcinoma).
Obecnie coraz częściej do wykonania badania genu TP53 kwalifikują także wyniki wielogenowych paneli genetycznych wykonywanych u pacjentów z nowotworami. Dzięki temu część osób z zespołem Li-Fraumeni rozpoznaje się jeszcze przed pojawieniem się kolejnych zachorowań w rodzinie.
Należy pamiętać, że samo występowanie nowotworów w rodzinie nie oznacza jeszcze obecności zespołu Li-Fraumeni. Decyzję o wykonaniu badań genetycznych zawsze podejmuje lekarz na podstawie indywidualnej oceny historii chorób w rodzinie oraz obowiązujących kryteriów kwalifikacji.
Diagnostyka zespołu Li-Fraumeni
Rozpoznanie zespołu Li-Fraumeni opiera się przede wszystkim na badaniu genetycznym, które pozwala wykryć patogenną mutację genu TP53. Lekarz może zlecić takie badanie, jeśli u pacjenta lub jego bliskich krewnych występowały nowotwory charakterystyczne dla tego zespołu, zwłaszcza w młodym wieku.
Badanie genu TP53 wykonuje się najczęściej z próbki krwi żylnej, rzadziej ze śliny. Samo pobranie materiału nie wymaga specjalnego przygotowania. W laboratorium analizowana jest sekwencja genu w celu wykrycia zmian odpowiedzialnych za zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwory.
Przed wykonaniem badania oraz po otrzymaniu wyniku zalecana jest konsultacja z lekarzem genetykiem lub poradnictwo genetyczne. Specjalista ocenia historię chorób w rodzinie, wyjaśnia znaczenie wykrytej mutacji oraz omawia konsekwencje wyniku zarówno dla pacjenta, jak i jego krewnych.
Jeżeli u jednej osoby zostanie potwierdzona patogenna mutacja TP53, zaleca się wykonanie badań genetycznych również u członków rodziny zagrożonych jej odziedziczeniem. Takie postępowanie określa się jako diagnostykę kaskadową i pozwala objąć opieką osoby, u których ryzyko rozwoju nowotworów jest zwiększone, jeszcze przed wystąpieniem pierwszych objawów.
Czy zespół Li-Fraumeni można leczyć?
Obecnie nie ma leczenia, które usuwałoby mutację TP53. Postępowanie koncentruje się na regularnym nadzorze oraz leczeniu nowotworów zgodnie z obowiązującymi standardami.
U osób z zespołem Li-Fraumeni, jeśli jest to możliwe, ogranicza się ekspozycję na promieniowanie jonizujące, ponieważ mutacja TP53 może zwiększać ryzyko nowotworów związanych z uszkodzeniem DNA. Decyzję o zastosowaniu radioterapii zawsze podejmuje się indywidualnie, uwzględniając korzyści i potencjalne ryzyko.
Czy osoby z zespołem Li-Fraumeni mogą mieć dzieci?
Tak. Sam zespół Li-Fraumeni nie wyklucza posiadania potomstwa. Należy jednak pamiętać, że mutacja TP53 dziedziczy się autosomalnie dominująco, dlatego każde dziecko osoby będącej jej nosicielem ma 50% ryzyka odziedziczenia zmiany. Osoby planujące ciążę powinny skorzystać z konsultacji genetycznej.
Rokowania przy zespole Li-Fraumeni
Rokowanie zależy przede wszystkim od rodzaju nowotworu oraz momentu jego rozpoznania. Dzięki rozwojowi diagnostyki genetycznej i programów nadzoru wiele nowotworów można wykryć na wczesnym etapie, co zwiększa szanse skutecznego leczenia. Dlatego osoby z mutacją TP53 powinny pozostawać pod opieką ośrodka specjalizującego się w dziedzicznych zespołach predyspozycji do nowotworów.
FAQ: najczęstsze pytania o zespół Li-Fraumeni
Tak. Każde dziecko osoby z patogenną mutacją TP53 ma 50% ryzyka odziedziczenia tej mutacji. W razie potwierdzenia mutacji dziecko powinno pozostawać pod opieką specjalistycznego ośrodka.
Pierwszym specjalistą powinien być lekarz genetyk kliniczny. W opiece nad pacjentami uczestniczą również onkolodzy, pediatrzy, ginekolodzy oraz inni specjaliści, w zależności od wieku pacjenta i występujących problemów zdrowotnych.
Harmonogram badań ustala się indywidualnie. Zwykle obejmuje on coroczny rezonans magnetyczny całego ciała i mózgu oraz dodatkowe badania dostosowane do wieku, płci i wywiadu rodzinnego zgodnie z aktualnymi zaleceniami specjalistycznych towarzystw naukowych.
Bibliografia
- Frebourg T, Bajalica Lagercrantz S, Oliveira C, i wsp. Guidelines for the Li-Fraumeni and heritable TP53-related cancer syndromes. Eur J Hum Genet. 2020;28:1379–1386.
- GeneReviews. Li-Fraumeni Syndrome. Adam MP, Mirzaa GM, Pagon RA, i wsp., red. University of Washington, Seattle. Aktualizacja 2025.
- Kratz CP, Achatz MI, Brugières L, i wsp. Cancer Screening Recommendations for Individuals with Li-Fraumeni Syndrome. Clin Cancer Res. 2017;23(11):e38–e45.
