Bakterie z rodzaju Shigella wywołują u człowieka ostrą chorobą zakaźną przewodu pokarmowego zwaną shigellozą lub czerwonką bakteryjną. Infekcja manifestuje się biegunką z obecnością krwi i śluzu w wydalanym kale. Czerwonka występuje na całym świecie, ale największy problem zdrowotny stanowi w krajach o niskim standardzie higieniczno-sanitarnym. Zachorowania na shigellozę w Polsce są sporadyczne i wiążą się głównie z podróżami do krajów tropikalnych.
| Z artykułu dowiesz się, że: >> Shigella jest bakterią odpowiedzialną za rozwój czerwonki bakteryjnej, czyli zakaźnej choroby przewodu pokarmowego, >> do zakażenia Shigellą dochodzi w określonych okolicznościach, a niektóre grupy osób są szczególnie narażone na infekcję, >> czerwonka bakteryjna może powodować charakterystyczne objawy ze strony przewodu pokarmowego o różnym nasileniu, >> zakażenie Shigella może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, dlatego nie należy bagatelizować jego objawów, >> zakażenie Shigella i nosicielstwo tej bakterii nie są tym samym zjawiskiem i różnią się pod względem przebiegu oraz znaczenia epidemiologicznego, >> rozpoznanie czerwonki opiera się na odpowiednich badaniach laboratoryjnych, które pozwalają potwierdzić obecność bakterii, >> badania w kierunku nosicielstwa Shigella i Salmonella wykonuje się w określonych sytuacjach i u wybranych grup osób, >> czerwonka jest chorobą, którą można leczyć przy zastosowaniu odpowiedniego postępowania medycznego, >> przestrzeganie zasad higieny i profilaktyki może skutecznie zmniejszyć ryzyko zakażenia Shigella. |
Spis treści:
- Shigella – co to jest?
- Czerwonka bakteryjna – czym jest i jaki ma związek z bakterią Shigella?
- Przyczyny zakażenia bakterią Shigella
- Salmonella vs Shigella – czym różnią się te bakterie?
- Kto jest najbardziej narażony na zakażenie Shigella?
- Shigella – objawy zakażenia
- Czy zakażenie Shigella może być groźne? Możliwe powikłania
- Diagnostyka zakażenia Shigella – jakie badania wykonać?
- Badania na nosicielstwo Salmonella i Shigella – kiedy są wykonywane?
- Shigella – leczenie i postępowanie przy zakażeniu
- Jak zapobiegać zakażeniu bakterią Shigella?
- Zakończenie
Shigella – co to jest?
Nazwa Shigella odnosi się do bakterii z rodziny Enterobacteriaceae. Są to chorobotwórcze pałeczki Gram-ujemne blisko spokrewnione z bakteriami Escherichia. Rodzaj Shigella obejmuje 4 gatunki, różniące się właściwościami biochemicznymi i budową antygenową:
- Shigella sonnei,
- Shigella flexneri,
- Shigella dysenteriae,
- Shigella boydii.
W obrębie gatunków występują różne typy i podtypy serologiczne. W Polsce dominują zakażenia S. sonnei i S. flexneri.
Jedynym rezerwuarem pałeczek Shigella jest człowiek. W środowisku zewnętrznym drobnoustroje mogą przeżyć od kilku dni do wielu tygodni. Bakterie mogą bytować w wodzie, ściekach, glebie, żywności i na różnych powierzchniach np. w toalecie na deskach sedesowych, klamkach. W złych warunkach sanitarno-higienicznych mogą być one przenoszone przez owady.
Komórki Shigella charakteryzują się wrażliwością na wysychanie i wysokie temperatury (giną w ciągu 30 min w temperaturze 56°C). Bakterie są odporne na niskie pH soku żołądkowego i mają zdolność do aktywnego wnikania do komórek nabłonka jelitowego. Chorobotwórczość Shigella związana jest z wieloma czynnikami zjadliwości, w tym z wytwarzaniem toksyn – neurotoksyny (toksyna Shiga wytwarzana przez S.dysenteriae typ 1), enterotoksyn i endotoksyny.
Czerwonka bakteryjna – czym jest i jaki ma związek z bakterią Shigella?
Nazwa czerwonka odnosi się do infekcji przewodu pokarmowego przebiegających z biegunką i obecnością krwi w kale. Czerwonkę bakteryjną, zwaną też shigellozą, wywołują bakterie z rodzaju Shigella. Choroba szerzy się głównie w krajach o niskim standardzie higieniczno-sanitarnym. Szacuje się, że na świecie występuje rocznie ponad 180 mln przypadków czerwonki bakteryjnej, z czego ok. 164 tys. kończy się zgonem. W krajach europejskich zachorowania na shigellozę są znacznie rzadsze. Z ostatniego raportu Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób wynika, że w roku 2022 zanotowano w Europie 4 149 przypadków czerwonki. W Polsce w ostatnich latach odnotowuje się rocznie poniżej 60 zachorowań na czerwonkę bakteryjną.
Przyczyny zakażenia bakterią Shigella
Zakażeniom bakteriami Shigella sprzyja łatwość przenoszenia patogenów i niska dawka zakaźna. Czerwonka, należąca do grupy „chorób brudnych rąk”, szerzy się głównie przez kontakt bezpośredni drogą feralno-oralną. Bakterie przenoszone są na dłoniach z przedmiotów i powierzchni skażonych kałem osoby chorej lub nosiciela.
W przypadku żywności najczęściej dochodzi do infekcji poprzez spożycie skażonych produktów mlecznych (np. śmietany, twarogu), surowych warzyw, sałatek i skorupiaków. Bardzo częstą przyczyną zakażenie jest zanieczyszczona woda, zarówno pitna, jak i ta pochodząca ze zbiorników wodnych, którą można połknąć w czasie kąpieli. Do rozwoju czerwonki bakteryjnej wystarczy niewielka dawka zakażająca rzędu 10 do 100komórek.
>> Warto przeczytać też: Higiena rąk – jak skutecznie myć ręce?
Salmonella vs Shigella – czym różnią się te bakterie?
Pałeczki z rodzaju Salmonella i Shigella w badaniach laboratoryjnych są często zestawiane razem ze względu na wywoływanie podobnych, ostrych zakażeń przewodu pokarmowego oraz na podobne procedury postępowania w toku diagnostycznym.
Oba rodzaje drobnoustrojów należą również do tej samej rodziny Enterobacteriaceae. Istnieją jednak zasadnicze różnice między tymi patogenami. Rezerwuarem bakterii z rodzaju Salmonella są głównie zwierzęta, a do zakażenia człowieka dochodzi przede wszystkim na skutek spożycia skażonej żywności. W przypadku pałeczek Shigella, ich jedynym rezerwuarem jest człowiek, a drogą zakażenia jest głównie kontakt bezpośredni. Ponadto w przypadku shigellozy jednym z charakterystycznych jej objawów jest obecność krwi w kale, co rzadko występuje w przypadku salmonellozy.
| Salmonella spp. | Shigella spp. | |
| Jednostka chorobowa | Salmonelloza | Shigelloza (czerwonka bakteryjna) |
| Rezerwuar bakterii | głównie zwierzęta (drób, trzoda chlewna, bydło) rzadziej człowiek (chory lub nosiciel) | człowiek chory lub nosiciel |
| Droga zakażania | głównie poprzez spożycie skażonej żywności pochodzenia zwierzęcego (jaja, drób, mleko, mięso) | głównie poprzez kontakt bezpośredni z osobą zakażoną lub przedmiotami przez nią skażonymi (choroba brudnych rąk) |
| Dawka zakaźna | wysoka – 106-108 komórek bakterii | niska – 10-100 komórek bakterii |
| Okres wylęgania choroby | zazwyczaj 6-48 godzin | zazwyczaj 1-3 dni |
| Objawy chorobowe | gwałtowna biegunka, wymioty, nudności, stolec najczęściej bez domieszki krwi, gorączka | nudności, wymioty, bolesne parcie na stolec, wodnista biegunka, z czasem obecność w kale krwi i śluzu, gorączka |
Kto jest najbardziej narażony na zakażenie Shigella?
Na czerwonkę bakteryjną najbardziej narażeni są:
- turyści podróżujący do krajów częstego występowania czerwonki (głównie Afryki Subsaharyjskiej, Azji Południowej i Południowo-Wschodniej),
- dzieci do lat 5 i seniorzy,
- rezydenci domów opieki,
- osoby z upośledzonym układem odpornościowym,
- mężczyźni uprawiający seks z innymi mężczyznami.
W Polsce ryzyko zakażenia czerwonką bakteryjną jest bardzo małe. Potwierdzone przypadki wynikają głównie z zawleczenia shigellozy do Polski przez turystów podróżujących do krajów tropikalnych.
Shigella – objawy zakażenia
Okres wylęgania czerwonki bakteryjnej wynosi zazwyczaj 1-3 dni od momentu zakażenia. Choroba może przyjmować różne postaci, od łagodnej po ciężką z groźnymi dla zdrowia powikłaniami. Najcięższy przebieg ma shigelloza wywoływana przez gatunek Shigella dysenteriae. Shigella flexneri i Shigella boydii mogą wywoływać zarówno łagodne, jak i ciężkie zachorowania. Infekcja Shigella sonnei przebiega z reguły łagodnie. W początkowej fazie choroby pojawia się:
- gorączka,
- wodnista biegunka,
- nudności,
- wymioty,
- bolesne parcie na stolec.
Choroba może zakończyć się na tych objawach lub w dalszym jej przebiegu mogą wystąpić charakterystyczne symptomy zapalenia jelita grubego. Są to bardzo wysoka gorączka (nawet > 40°C), obecność krwi i śluzu w wydalanym kale oraz silne skurczowe bóle brzucha.
>> Warto przeczytać również: Bulgotanie (przelewanie) w brzuchu i wodnista biegunka – przyczyny i zapobieganie
Czy zakażenie Shigella może być groźne? Możliwe powikłania
Objawy czerwonki utrzymują się ok. tygodnia i mogą samoistnie ustąpić. Niestety następstwem zakażenia pałeczkami Shigella mogą być również ciężkie powikłania zdrowotne. Groźnymi skutkami czerwonki są:
- odwodnienie,
- zakażenie rozsiane,
- hipoproteinemia (zaburzenie równowagi białkowej w organizmie),
- zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS- Hemolytic Uremic Syndrom),
- zespół Reitera (reaktywne zapalenie stawów, spojówek i cewki moczowej),
- toksyczne rozdęcie okrężnicy,
- perforacja jelita,
- objawy neurologiczne (bóle głowy, senność, drgawki),
- sepsa.
Diagnostyka zakażenia Shigella – jakie badania wykonać?
Rozpoznanie czerwonki bakteryjnej na podstawie objawów klinicznych nie jest możliwe. Dla jej potwierdzenia konieczne jest przeprowadzenie badań laboratoryjnych. Do wykonania badań w kierunku shigellozy powinny skłonić przedłużające się objawy ze strony przewodu pokarmowego, które nie ustępują mimo nawadniania i podawania leków przeciwbiegunkowych oraz pojawienie się krwi lub śluzu w wydalanym stolcu. Przeprowadzenie ukierunkowanej diagnostyki jest szczególnie ważne u osób, które powróciły z krajów endemicznego występowania pałeczek czerwonki. Badania są wykonywane również w celach epidemiologicznych, dla wykluczenia/potwierdzenia nosicielstwa Shigella.
Podstawowym badaniem diagnostycznym w wykrywaniu zakażenia pałeczkami z rodzaju Shigella jest posiew mikrobiologiczny.
- W przypadku diagnozowania czerwonki bakteryjnej najlepszym materiałem do badania mikrobiologicznego jest wymaz z odbytu. Równolegle testowaniu powinna podlegać próbka pobranego kału. Badanie wyłącznie kału ma niską wartość diagnostyczną.
- W przypadku określania nosicielstwa pałeczek Shigella materiałem do badania są trzy próbki kału pobierane wymazówkami przez 3 kolejne dni do probówek z podłożem transportowym.
Posiew mikrobiologiczny obejmuje wykrycie bakterii, identyfikację do gatunku, typowanie serologiczne i antybiogram.
Badania na nosicielstwo Salmonella i Shigella – kiedy są wykonywane?
Wykonywanie badania w kierunku pałeczek Salmonella i Shigella u osób bez objawów klinicznych ma znaczenie epidemiologiczne. Nosiciel może być bezpośrednio lub pośrednio źródłem zakażenia dla innych osób. Badania mogą być wykonywane przez wszystkich, jednak w przypadku niektórych osób są wymagane, ze względu na wykonywaną pracę.
| Badania do celów sanitarno-epidemiologicznych, zgodnie ustawą o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, powinny być wykonane u wszystkich osób podejmujących lub wykonujących prace, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby, bez względu na rodzaj zatrudnienia. Badania wykonuje się także osób zatrudnionych na podstawie umów cywilno-prawnych. |
Wskazania do badania na nosicielstwo SS:
- pracownicy branży spożywczej i gastronomicznej,
- personel medyczny,
- opiekunowie dzieci (nauczyciele i wychowawcy w żłobkach, przedszkolach, klubach dziecięcych, placówkach opiekuńczych),
- pracownicy branży kosmetycznej (fryzjerzy, kosmetyczki),
- uczniowie i studenci podejmujący czasową pracę lub odbywający praktyki zawodowe w w/w branżach,
- ozdrowieńcy,
- osoby narażone na kontakt z zakażonym.
Shigella – leczenie i postępowanie przy zakażeniu
Czerwonka jest chorobą samoograniczającą się, jednak u osób z grupy ryzyka rozwoju ciężkiej postaci choroby wskazane jest podawanie antybiotyków. Wielu ekspertów jest zdania, że leczenie przeciwdrobnoustrojowe antybiotykami w krajach o niskiej zapadalności na czerwonkę bakteryjną powinno być zastosowane w każdym przypadku potwierdzenia infekcji. Uzasadnieniem takiego stanowiska są korzyści społeczne, ponieważ terapia antybiotykowa skraca czas trwania choroby i okres wydalania bakterii z kałem. W trakcie leczenia konieczne jest stosowanie lekkostrawnej płynnej diety i odpowiednie nawodnienie organizmu.
W leczeniu shigellozy nie należy stosować leków przeciwbiegunkowych hamujących perystaltykę. Tego typu leki (np. loperamid) mogą prowadzić do niedrożności przewodu pokarmowego na skutek gromadzenia się w jelitach bakterii i ich toksyn.
Rokowania w czerwonce bakteryjnej są dobre, śmiertelność z powodu choroby wynosi poniżej 1%.
Jak zapobiegać zakażeniu bakterią Shigella?
Kluczowym w zapobieganiu zakażenia pałeczkami z rodzaju Shigella jest przestrzeganie podstawowych zasad higieny osobistej oraz higieny przygotowywania i spożywania posiłków. Jedną z podstawowych zasad unikania zakażenia jest prawidłowe mycie rąk. W podróżach do krajów o niskim standardzie higieniczno-sanitarnym należy pamiętać o piciu butelkowanej, filtrowanej lub przegotowanej wody oraz unikaniu dodawania kostek lodu do napojów. Owoce i warzywa powinny być starannie umyte i obrane. Najbezpieczniejsze w takich regionach jest spożywanie żywności przetworzonej termicznie.
Zakończenie
Mimo że zachorowania na czerwonkę bakteryjną w Polsce są sporadyczne, to pacjenci z potwierdzonym rozpoznaniem wymagają zazwyczaj hospitalizacji. Właściwa diagnoza poparta wynikami badań laboratoryjnych umożliwia rozpoczęcie terapii przeciwdrobnoustrojowej i ma wpływ na skrócenie okresu zakaźności pacjenta. Badania w kierunku nosicielstwa pałeczek Shigella wykonywane dla celów sanitarno-epidemiologicznych są kluczowe dla osób pracujących w gastronomii, handlu, przy opiece nad dziećmi.
Bibliografia
- M. Jagielski, Etiologia, obraz kliniczny i diagnostyka ostrych zakażeń i zarażeń przewodu pokarmowego oraz zatruć pokarmowych; Biblioteka Diagnosty Laboratoryjnego; Fundacja Pro Futura; Warszawa 2010.
- „Etiologia, obraz kliniczny i diagnostyka zakażeń przewodu pokarmowego i zatruć pokarmowych – wykłady”; Kurs dla diagnostów laboratoryjnych 28-30 maja 2014 r.; Kierownik naukowy kursu dr n.med. Jolanta Szych.
- https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/163918,czerwonka-bakteryjna (dostęp: 22.06.2026 r.)
- Taraz Samandari; Chika N. Okafor. „Shigellosis” https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482337/ (dostęp: 21.06.2026 r.)
- Elwira Zawidzka „Czerwonka (dyzenteria) – co to za choroba? Objawy i leczenie” Centrum Wiedzy ALAB; 27 sierpnia 2025
- Elwira Zawidzka „Salmonella – przyczyny zakażenia, objawy, leczenie, zapobieganie” Centrum Wiedzy ALAB; 13 marca 2024
- Meldunki o zachorowaniach na choroby zakaźne, zakażeniach i zatruciach w Polsce Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH PIB.
