W erze coraz szerszej dostępności badań diagnostycznych opartych na zaawansowanych technologiach swoją niszę wciąż zajmują proste, tanie i szybkie narzędzia, których użyteczność jest niezaprzeczalna. Jednym z nich jest test zegara. Na czym polega? W jakich sytuacjach się go wykorzystuje? Kto go przeprowadza? Poniżej odpowiedzi nie tylko na powyższe, ale i wiele innych, nurtujących pytań.
| Z artykułu dowiesz się, że: >> test zegara to krótki test przesiewowy służący do oceny funkcji poznawczych, którego wykonanie zajmuje zwykle kilka minut; >> badanie ocenia m.in. funkcje wzrokowo-przestrzenne, uwagę, rozumienie polecenia, pamięć roboczą i sprawność ruchową; >> test polega na narysowaniu tarczy zegara, rozmieszczeniu cyfr i zaznaczeniu wskazówek pokazujących określoną godzinę; >> nie istnieje jeden uniwersalny sposób interpretacji wyniku, a w różnych skalach ocenia się m.in. kształt tarczy, rozmieszczenie cyfr i położenie wskazówek; >> nieprawidłowy wynik nie oznacza automatycznie choroby Alzheimera ani innej przyczyny otępienia, ale może być wskazaniem do pogłębienia diagnostyki; >> prawidłowy wynik również nie wyklucza wczesnych zaburzeń poznawczych, dlatego wynik testu należy oceniać łącznie z wywiadem i innymi badaniami. |
Spis treści:
- Test zegara – co to jest i do czego służy?
- Test rysowania zegara – co ocenia?
- Kto wykonuje test zegara?
- Test zegara – na czym polega? Instrukcja wykonania
- Test zegara – interpretacja wyniku
- Najczęstsze błędy w teście rysowania zegara
- Test zegara a Alzheimer i demencja – czy wynik wystarczy do rozpoznania?
- Nieprawidłowy wynik testu zegara – co dalej?
- Zakończenie
Test zegara – co to jest i do czego służy?
Test zegara, nazywany również testem rysowania zegara (ang. Clock Drawing Test, CDT), jest krótkim testem przesiewowym stosowanym przede wszystkim w ocenie funkcji poznawczych. Nie wymaga skomplikowanego sprzętu – najczęściej wystarczą kartka i długopis – a wykonanie zajmuje zwykle kilka minut. Może być stosowany zarówno w podstawowej opiece zdrowotnej, jak i w poradniach neurologicznych, geriatrycznych czy psychiatrycznych.
Badanie pomaga wychwycić osoby z podejrzeniem pogorszenia funkcji poznawczych, np. z powodu problemów z pamięcią, orientacją, planowaniem lub samodzielnością w przebiegu zespołów otępiennych.
Test rysowania zegara – co ocenia?
Test nie jest wyłącznie próbą pamięci. Ocenia:
- funkcje wzrokowo-przestrzenne i konstrukcyjne,
- uwagę,
- rozumienie polecenia,
- pamięć roboczą,
- znajomość znaczenia liczb,
- rozumienie zasad działania zegara,
- sprawność ruchową potrzebną do wykonania rysunku.
Zaburzone rozmieszczenie cyfr może wynikać z problemów wzrokowo-przestrzennych lub planowania, a błędne ustawienie wskazówek – z problemu konceptualnego albo zaburzeń wykonawczych. Sam rysunek nie wskazuje jednak jednoznacznie przyczyny; pokazuje raczej, że określone procesy poznawcze wymagają dokładniejszej oceny.
Kto wykonuje test zegara?
Test może przeprowadzić odpowiednio przeszkolony pracownik ochrony zdrowia. W praktyce wykorzystują go lekarze rodzinni, geriatrzy, neurolodzy i psychiatrzy, a także psychologowie i neuropsychologowie.
Najważniejsze jest stosowanie jasnej instrukcji i określonego systemu oceny, ponieważ ten sam rysunek może uzyskać różną liczbę punktów zależnie od skali. „Domowy test” nie powinien służyć do stawiania diagnozy: na wynik wpływają także m.in. wiek, wykształcenie, wzrok, sprawność ręki i aktualny stan zdrowia.
Test zegara – na czym polega? Instrukcja wykonania
Klasyczny wariant polega na przekazaniu pacjentowi czystej kartki i poproszeniu go o narysowanie zegara. Następnie badany ma wpisać wszystkie cyfry w odpowiednich miejscach oraz dorysować wskazówki pokazujące konkretną godzinę.
Istnieją różne warianty badania. W wersji swobodnego rysowania pacjent sam tworzy całą tarczę. W innym wariancie otrzymuje gotowy okrąg i ma wpisać cyfry oraz wskazówki. Możliwe jest też kopiowanie wcześniej przygotowanego zegara. Poszczególne wersje nie są równoważne pod względem wymagań poznawczych – samodzielne zaplanowanie całej tarczy wymaga zwykle większego udziału funkcji wykonawczych niż kopiowanie.
| UWAGA nr 1 Osoba badająca powinna ograniczyć podpowiedzi, ponieważ zmieniają stopień trudności zadania. Badanie najlepiej przeprowadzać w spokojnych warunkach, z użyciem okularów lub aparatu słuchowego, jeśli pacjent ich potrzebuje. |
Test zegara – interpretacja wyniku
Nie istnieje jeden uniwersalny sposób interpretacji testu zegara. Opracowano wiele skal punktowych i jakościowych, m.in. systemy Shulmana, Sunderlanda, Mendeza czy Rouleau. Element rysowania zegara jest także oceniany w skali MoCA. Poszczególne systemy różnią się liczbą punktów, wagą błędów i wartością graniczną uznawaną za nieprawidłową.
Najczęściej bierze się pod uwagę kilka podstawowych elementów: czy tarcza ma prawidłowy kształt, czy znalazły się na niej wszystkie liczby, czy występują we właściwej kolejności, czy są rozmieszczone równomiernie oraz czy zaznaczono dwie wskazówki o prawidłowym położeniu. W bardziej szczegółowych skalach analizuje się również typ popełnionych błędów.
Najczęstsze błędy w teście rysowania zegara
Do typowych nieprawidłowości należą pominięcie cyfr, wpisanie ich w złej kolejności albo powtarzanie tych samych liczb. Inną grupę stanowią błędy dotyczące wskazówek: brak jednej lub obu, narysowanie więcej niż dwóch, ustawienie niewłaściwej godziny, pomylenie wskazówki godzinowej z minutową lub brak prawidłowej różnicy ich długości. Pacjent może też zapisać cyfry odpowiadające podanej godzinie, ale nie umieć przełożyć jej na położenie wskazówek.
W analizie jakościowej zwraca się również uwagę na zaburzenia planowania przestrzennego, powtarzanie elementów, zniekształcenie tarczy oraz błędy konceptualne dotyczące samego pojęcia zegara.
Żaden z tych błędów nie jest swoisty dla jednej choroby. Podobne nieprawidłowości mogą występować w różnych typach otępienia, po udarze i w innych chorobach neurologicznych, ale również u osób z ograniczeniami wzrokowymi, ruchowymi lub edukacyjnymi.
>> Przeczytaj też: Udar mózgu – objawy, przyczyny, pierwsza pomoc i profilaktyka
Test zegara a Alzheimer i demencja – czy wynik wystarczy do rozpoznania?
Odpowiedź jest prosta: nie. Test zegara jest narzędziem przesiewowym, a nie badaniem pozwalającym samodzielnie rozpoznać chorobę Alzheimera lub inną przyczynę otępienia. Nieprawidłowy rysunek zwiększa podejrzenie zaburzeń poznawczych i może być wskazaniem do pogłębienia diagnostyki, ale nie określa przyczyny problemu.
Prawidłowy wynik również nie wyklucza choroby. Test gorzej wykrywa bardzo łagodne zaburzenia poznawcze niż bardziej zaawansowane otępienie. Osoba z wczesnym łagodnym zaburzeniem poznawczym może narysować zegar poprawnie.
Rozpoznanie wymaga zestawienia wyniku testów przesiewowych z wywiadem, oceną codziennego funkcjonowania, badaniem neurologicznym i oceną nastroju. W zależności od sytuacji wykorzystuje się dodatkowe testy neuropsychologiczne, badania laboratoryjne, rezonans magnetyczny lub tomografię komputerową mózgu, a u wybranych pacjentów także biomarkery związane z chorobą Alzheimera.
Przeczytaj też:
>> Czy Alzheimer jest dziedziczny? Badania genetyczne w kierunku demencji
>> Choroba Alzheimera – zalecenia żywieniowe i przykładowy jadłospis
Nieprawidłowy wynik testu zegara – co dalej?
Nieprawidłowy wynik jest wskazaniem do uporządkowanej oceny, a nie do automatycznego rozpoznania zespołu otępiennego. Lekarz powinien ustalić, czy pacjent lub jego bliscy zauważyli pogorszenie pamięci, orientacji, mowy, planowania lub wykonywania codziennych obowiązków. Ważne jest również tempo narastania objawów i ich wpływ na samodzielność.
Kolejnym krokiem może być zastosowanie szerszego, zwalidowanego testu poznawczego, np. MoCA, oraz – gdy są wskazania – pełniejszego badania neuropsychologicznego. Trzeba też rozważyć czynniki mogące pogarszać funkcje poznawcze, takie jak działania niepożądane leków, zaburzenia metaboliczne, niedobór witaminy B12, zaburzenia czynności tarczycy, depresja, zaburzenia snu czy choroby naczyniowe.
Zakończenie
Test zegara jest prostym, szybkim i wartościowym narzędziem przesiewowym, które pozwala w ciągu kilku minut ocenić wiele funkcji poznawczych jednocześnie. Jego największą zaletą jest łatwość wykonania, ale ta prostota może prowadzić do nadinterpretacji. Nieprawidłowy rysunek nie oznacza automatycznie choroby Alzheimera, a prawidłowy nie wyklucza wczesnych zaburzeń poznawczych.
Jeżeli problemy z pamięcią, orientacją, planowaniem lub codzienną samodzielnością pojawiają się po raz pierwszy albo narastają, warto zgłosić się do lekarza zamiast poprzestawać na domowym teście. Wczesna i właściwie przeprowadzona diagnostyka pomaga odróżnić choroby neurodegeneracyjne od innych przyczyn pogorszenia funkcji poznawczych i zaplanować dalsze postępowanie.
Źródła
- Chan JYC, Bat BKK, Wong A, Chan TK, Huo Z, Yip BHK, Kowk TCY, Tsoi KKF. Evaluation of Digital Drawing Tests and Paper-and-Pencil Drawing Tests for the Screening of Mild Cognitive Impairment and Dementia: A Systematic Review and Meta-analysis of Diagnostic Studies. Neuropsychol Rev. 2022 Sep;32(3):566-576. doi: 10.1007/s11065-021-09523-2. Epub 2021 Oct 16. PMID: 34657249; PMCID: PMC9381608.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9381608/ - Kim S, Jahng S, Yu KH, Lee BC, Kang Y. Usefulness of the Clock Drawing Test as a Cognitive Screening Instrument for Mild Cognitive Impairment and Mild Dementia: an Evaluation Using Three Scoring Systems. Dement Neurocogn Disord. 2018 Sep;17(3):100-109. doi: 10.12779/dnd.2018.17.3.100. Epub 2018 Dec 9. PMID: 30906399; PMCID: PMC6428010.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6428010/ - Heyrani R, Sarabi-Jamab A, Grafman J, Asadi N, Soltani S, Mirfazeli FS, Almasi-Dooghaei M, Shariat SV, Jahanbakhshi A, Khoeini T, Joghataei MT. Limits on using the clock drawing test as a measure to evaluate patients with neurological disorders. BMC Neurol. 2022 Dec 31;22(1):509. doi: 10.1186/s12883-022-03035-z. PMID: 36585622; PMCID: PMC9805016.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9805016/
