Nicienie – objawy u człowieka, badania, leczenie

Nicienie to powszechnie występujące bezkręgowce, które są istotnym problem dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz dla rolnictwa. Szacuje się, że zarażenia nicieniami jelitowymi dotykają 3,5 miliarda ludzi na całym świecie i powodują około 125 000 zgonów rocznie. Mimo, że nicienie jelitowe najlepiej rozwijają się w klimacie tropikalnym i w krajach rozwijających się, do zakażeń może dochodzić również w krajach rozwiniętych.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Spis treści:

1. Co to są nicienie i jak wyglądają?
2. Jak dochodzi do zakażenia się nicieniami?
3. Jakie objawy daje zarażenie nicieniami u ludzi?
4. Choroby wywoływane przez nicienie
   • Owsica
   • Glistnica
   • Toksokaroza
   • Filarioza
   • Węgorczyca
   • Włośnica
   • Trichurioza (włosogłówczyca)
   • Tęgoryjczyca
5. Zakażenie nicieniami – jakie badania wykonać?
6. Leczenie zakażenia nicieniami
7. Jak ograniczyć ryzyko zakażenia się nicieniami?

Co to są nicienie i jak wyglądają?

Nicienie (Nematoda) są najliczniejszą na Ziemi grupą zwierząt – około 80% wszystkich zwierząt to właśnie nicienie. Dawniej zaliczano je do obleńców, ale badania molekularne nie potwierdziły ich genetycznego pokrewieństwa z innymi gromadami w obrębie typu. Nowo wyłoniony typ Nematoda obejmuje około 80 tys. gatunków, zarówno wolnożyjących, jak i pasożytniczych. Nicienie należą do bezkręgowców. Ich ciało jest wydłużone, niepodzielone na człony i zazwyczaj koliste w przekroju. Gatunki różnią się między sobą wielkością – większość jest niewielka od ułamka milimetra do kilku centymetrów, ale niektórzy przedstawiciele typu Nematoda osiągają długość kilku metrów. Charakterystyczny dla nicieni jest dymorfizm płciowy. Samice są zazwyczaj większe i mają proste zakończenie ciała. Nicienie rozmnażają się wyłącznie płciowo, są wśród nich gatunki jajorodne i żyworodne.

Szacuje się, że spośród wielu tysięcy gatunków nicieni od kilkudziesięciu do ok. 300 może być przyczyną rozwoju infekcji pasożytniczej u człowieka.

Zarażenie u ludzi w Polsce najczęściej wywołują:

• owsiki (Enterobius vermicularis),
• glista ludzka (Ascaris lumbricoides),
• węgorek jelitowy (Strongyloides stercoralis),
• włosień kręty (Trichinella spiralis),
• glista psia (Toxocara canis),
• glista kocia (Toxocara cati).

W ujęciu globalnym, częstą przyczyną zarażeń są również:

• włosogłówka ludzka (Trichiuris trichiura),
• tęgoryjce (Necator americanus oraz Ancylostoma duodenale),
• filarie (rodzina Filariidae)

Jak dochodzi do zakażenia się nicieniami?

Do zarażenia nicieniami może dojść drogą pokarmową, inhalacyjną lub poprzez przenikanie pasożytów przez skórę.

Przyczyny zarażenia nicieniami:

• przeniesienie do ust gleby zanieczyszczonej ludzkimi odchodami (np. na skutek geofagii lub w trakcie zabawy),
• spożywanie nieumytych owoców i warzyw,
• picie wody z nieznanego źródła,
• spożycie surowego lub niedogotowanego mięsa,
• spożycie surowych lub źle przetworzonych ryb i owoców morza,
• inhalacja – wdychanie jaj unoszących się w powietrzu,
• aktywne przenikanie larw nicieni po kontakcie ze skażonym podłożem,
• ukłucie przez zarażonego, żywiącego się krwią owada.

Możliwa jest autoinwazja pasożytów na skutek przenoszenia jaj do jamy ustnej na rękach po drapaniu okolicy odbytu oraz retroinwazja, gdy larwy wylęgające się w okolicy okołoodbytowej migrują przez odbyt do przewodu pokarmowego.

Jakie objawy daje zarażenie nicieniami u ludzi?

Zarażenie nicieniami może przebiegać bezobjawowo lub z symptomami klinicznymi. Rodzaj dolegliwości chorobowych zależy od gatunku pasożyta, masywności inwazji, etapu cyklu rozwojowego oraz od ogólnego stanu zdrowia zarażonego.

W trakcie zarażenia nicieniami mogą pojawić się:

• ze strony przewodu pokarmowego: nudności, wymioty, biegunki, zaparcia, bóle brzucha, wzdęcia, brak apetytu, spadek masy ciała,
• kaszel,
• duszności,
• zmiany skórne,
• uporczywy świąd skóry,
• świąd w okolicach odbytu,
• gorączka,
• nadpobudliwość (zgrzytanie zębami, trudność w skupieniu uwagi),
• zaburzenia snu,
• przewlekłe zmęczenie,
• depresja.

Choroby wywoływane przez nicienie

Nicienie są przyczyną wielu różnorodnych chorób, spośród których, ze względu na częstość występowania i objawy u ludzi, szczególnie istotnych jest kilka do kilkunastu z nich.

Owsica

Owsica jest inwazyjną chorobą jelit wywoływaną przez owsiki ludzkie (Enterobius vermicularis). Choroba dotyka wyłącznie ludzi, dorosłe postaci pasożytów nie przeżywają poza organizmem człowieka. Zarażenie owsikami może dotyczyć osób w różnym wieku, ale najczęściej dotyczy małych dzieci oraz ich najbliższych. Szerzeniu się owsicy sprzyja przebywanie dzieci w skupiskach – w żłobkach, przedszkolach, szkołach i domach dziecka. Szacuje się, że w problem owsicy w Polsce obejmuje  >40% dzieci i >15% dorosłych. Głównym objawem zarażenia owsikami jest uporczywy świąd w okolicy odbytu. Świąd nasila się w godzinach wieczornych i nocnych, co skutkuje rozdrażnieniem i problemami ze snem. W przebiegu owsicy pojawiają się stany zapalne i podrażnienia skóry, niepokój, problemy z koncentracją, brak apetytu, bladość skóry, podkrążone oczy, zgrzytanie zębami, nudności, bóle brzucha, bóle głowy, ogólne osłabienie.

Glistnica

Glistnica, zwana również askariozą, to powszechna choroba pasożytnicza układu pokarmowego. Szacuje się, że problem glistnicy dotyka ponad miliarda osób rocznie. Czynnikami sprzyjającymi zarażeniu są złe warunki higieniczno-sanitarne, stosowanie odchodów ludzkich jako nawozu oraz zła gospodarka ściekami. Jedynym rezerwuarem Ascaris lumbricoides (glisty ludzkiej) są ludzie, a do zarażenia dochodzi drogą pokarmową poprzez połknięcie przez człowieka zanieczyszczonej jajami ziemi lub żywności. Objawy kliniczne glistnicy związane są z toksycznym i mechanicznym oddziaływaniem pasożyta na organizm gospodarza. Niewielka inwazja pasożytów może nie dawać objawów, lub mogą być one bardzo skąpe. Masywna inwazja prowadzi do wystąpienia objawów ze strony układu pokarmowego i układu oddechowego. Pojawiają się dyskomfort i ból brzucha, nudności, wymioty, utrata apetytu, utrata wagi, kaszel z odkrztuszaniem, ogólne osłabienie. Ponadto, szczególnie u dzieci, występuje zmienność nastroju i zachowania, niechęć do działania, zaburzenia snu, zgrzytanie zębami. Glistnica w skrajnych przypadkach może prowadzić do zapalenia otrzewnej, zapalenia dróg żółciowych i ostrego zapalenia trzustki. Czasami larwy glisty ludzkiej tworzą w różnych narządach (oko, ucho, mózg, śledziona) otorbione guzki robacze.

Toksokaroza

Toksokaroza jest zoonozą (chorobą odzwierzęcą) wywoływaną przez larwy nicieni Toxocara canis (glista psia), rzadziej Toxocara cati (glista kocia). Szacuje się, że na świecie zarażenie tymi nicieniami może dotyczyć nawet 40% populacji. Człowiek jest przypadkowym żywicielem glist Toxocara spp., żywicielem ostatecznym są psy, koty, wilki, lisy, rzadziej inne zwierzęta. Do zarażenia człowieka dochodzi głównie drogą pokarmową na skutek spożycia jaj glist wraz ze skażoną żywnością (owoce, warzywa) lub poprzez przeniesienie jaj do ust po kontakcie z glebą, piaskiem i odchodami zwierząt. Na zarażenie najbardziej narażeni są właściciele psów i kotów oraz dzieci mające kontakt z piaskiem czy glebą. Toksokaroza może mieć przebieg bezobjawowy lub może przybrać postać trzewną, oczną, mózgową lub ukrytą. W toksokarozie trzewnej pojawiają się mało charakterystyczne symptomy, jak osłabienie, zmniejszone łaknienie, mdłości, bóle głowy, brzucha, oczu, kończyn. Może wystąpić również wysypka skórna, kaszel, obrzęki kończyn, gorączka, nadpobudliwość. Toksokaroza oczna pojawia się po kilku latach od zarażenia i dotyczy głównie jednego oka. Choroba może prowadzić do obniżenia ostrości wzroku, zeza lub całkowitej utraty widzenia jednym okiem. W mózgowej postaci zarażenia Toxocara spp. pojawiają się bóle i zawroty głowy, zmiany zachowania, napady padaczki.  Postać ukryta choroby daje różne niespecyficzne objawy, z czasem może przejść w postać oczną lub trzewną.

Filarioza

Nazwa filarioza obejmuje grupę chorób pasożytniczych wywoływanych przez różne gatunki nicieni z nadrodziny Filariaidae. Za choroby u człowieka odpowiada 8 gatunków. Do zarażenia dochodzi w krajach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie ciepłe i wilgotne środowisko jest odpowiednie dla występowania owadów przenoszących pasożyty. Przypadki choroby wykrywane poza strefą tropikalną wynikają z jej zawleczenia z terenów endemicznych. Wektorami (przenosicielami) pasożytów są głównie komary, meszki i bąki, rzadziej inne owady. Na skutek ukłucia, wraz ze śliną owadów, do organizmu człowieka dostają się formy larwalne filarii, które czynnie migrują do krwi i naczyń limfatycznych. Szacuje się, że filarioza może dotyczyć milionów osób, spośród których 70% stanowią przypadki zarażenia bezobjawowego.  Największym problemem zdrowotnym dla człowieka są filariozy limfatyczne i skórne. Do filarioz limfatycznych należą wuchererioza (>90% przypadków) i brugioza. Choroba prowadzi do rozrostu różnych partii ciała i jest drugą po trądzie najczęstszą przyczyną niepełnosprawności. Do filarioz skórnych należąonchocerkoza i loaoza, w przebiegu których występują objawy oczne i zmiany skórne. W przypadkuloaozy pojawia się również obrzęk podskórny,zapalenie stawów, włóknienie w obrębie mięśnia sercowego, objawy neurologiczne,zwapnienia w gruczołach piersiowych.

Węgorczyca

Węgorczyca jest chorobą wywoływaną przez węgorka jelitowego (Strongyloides stercoralis). Pasożyt powszechnie występuje w strefie tropikalnej i subtropikalnej, gdzie wilgoć i wysoka temperatura stwarzają mu najbardziej korzystne warunki dla rozwoju. W krajach rozwiniętych wykryte zarażenia wynikają głównie z zawleczenia choroby z krajów endemicznych. Oprócz pasożytniczego trybu życia węgorki jelitowe mają zdolność do życia w środowisku zewnętrznym: w glebie i wodzie bogatej w materiał organiczny. Do zarażenia człowieka dochodzi na skutek kontaktu z glebą zanieczyszczoną ludzkimi odchodami lub na skutek autoinwazji pasożytami rozwijającymi się w jelitach. Larwy węgorka najczęściej wnikają przez skórę stóp lub pośladków. Przy małej inwazji pasożytów i sprawnie działającym systemie odpornościowym choroba przebiega zazwyczaj bezobjawowo lub skąpoobjawowo. Kliniczne symptomy choroby są różne, w zależności od fazy choroby. Objawy chorobowe mogą dotyczyć zmian skórnych, stanów zapalnych dróg oddechowych i dolegliwości ze strony układu pokarmowego.

Włośnica

Włośnica jest chorobą wywoływaną przez nicienia z gatunku (Trichinella spiralis). Do zarażenia człowieka dochodzi najczęściej na skutek zjedzenia surowego lub niedogotowanego/niedopieczonego mięsa, przede wszystkim wieprzowiny i dziczyzny. Choroba może mieć różnorodny przebieg od łagodnego, po bardzo ciężki. Pierwsze objawy kliniczne pojawiają się po upływie 1-4 tyg. i utrzymują się nawet do 3 miesięcy. Zarażenie przechodzi przez trzy fazy: jelitową, inwazyjną i mięśniową, co związane jest z migracją pasożytów. Najczęstszymi objawami włośnicy są: wysoka gorączka, silne bóle mięśni i obrzęki powiek i twarzy. W fazie inwazyjnej, w trakcie migracji pasożytów naczyniami krwionośnymi i limfatycznymi do mięśni, może dojść do zapalenia płuc, zapalenia mięśnia sercowego, zaburzeń świadomości i niedowładów.

Trichurioza (włosogłówczyca)

Trichurioza wywoływana jest przez nicienia z gatunku włosogłówka ludzka (Trichuris trichiura). Pasożyt występuje na całym świecie, ale szczególnie sprzyjające jego rozwojowi są warunki tropikalne i subtropikalne. Szacuje się, że w Polsce zarażenie włosogłówką dotyczy kilku procent populacji, szczególnie na obszarach wiejskich. Do zarażenia nicieniem dochodzi drogą pokarmową na skutek spożywania niemytych owoców i warzyw, picia wody z nieznanego źródła i przenoszenia pasożytów do ust na rękach zanieczyszczonych glebą lub piaskiem. Choroba przebiega zazwyczaj bezobjawowo, ale przy masowej inwazji, szczególnie u dzieci, mogą wystąpić objawy ze strony układu pokarmowego, bóle głowy, niedokrwistość i zaburzenia wzrostu.

Tęgoryjczyca

Tęgoryjczyca jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez nicienie z gatunku Ancylostoma duodenale i Necator americanus. Do zarażenia dochodzi głównie w krajach tropikalnych i subtropikalnych. Pasożyty, zarówno larwy, jak i formy dojrzałe, bytują w świetle jelita cienkiego człowieka. Do zarażenia dochodzi głównie na skutek kontaktu ze skażoną ludzkimi odchodami glebą. Pasożyty dostają się do organizmu drogą pokarmową na skutek spożycia zanieczyszczonej wody lub żywności oraz drogą bezpośredniego kontaktu skóry z glebą (chodzenie boso). W przypadku małej inwazji pasożytów przebieg zarażenia może być bezobjawowy. Przy licznej inwazji (>500 osobników) mogą pojawić się bóle brzucha, biegunka, osłabienie, niedokrwistość, duszności, bóle głowy.

>> Przeczytaj też: Infekcje pasożytnicze u dorosłych

Zakażenie nicieniami – jakie badania wykonać?

Rozpoznanie zarażenia nicieniami wyłącznie na podstawie objawów klinicznych nie jest możliwe ze względu na mało charakterystyczny obraz choroby. W diagnozowaniu wykorzystywane są badania laboratoryjne i obrazowe. Ważny jest również wywiad epidemiologiczny, który często stanowi podstawę do rozpoczęcia pogłębionej diagnostyki w kierunku pasożytów. Pewnym potwierdzeniem zarażenia jest wykrycie obecności pasożyta (jaj, form larwalnych, osobników dojrzałych) w materiale pobranym od pacjenta. Bardzo ważne dla uzyskania wiarygodnego wyniku ma odpowiednie pobranie materiału, liczba próbek oraz ich zabezpieczenie i transport do laboratorium. Prawdopodobieństwo wykrycia pasożytów zwiększa się przy intensywnych inwazjach i przy kilkukrotnym pobraniu materiału. Nie do przecenienia jest doświadczenie diagnosty wykonującego badanie. W diagnostyce w kierunku pasożytów przydatne są również badania serologiczne w kierunku przeciwciał przeciwko pasożytom oraz ocena morfologii krwi. Badania obrazowe (USG, tomografia komputerowa, rezonans) stosowane są zazwyczaj przy podejrzeniu obecności pasożytów w tkankach.

Badania laboratoryjne wykorzystywane w diagnostyce nicieni:

• badanie kału:
  • metoda mikroskopowa – wykrywanie jaj, larw i fragmentów osobników dojrzałych,
  • metoda makroskopowa – wykrywanie osobników dojrzałych,
  • hodowla – diagnostyka w kierunku węgorka jelitowego,
• wymaz okołoodbytniczy – wykrywanie owsików,
• metody serologiczne – wykrywanie przeciwciał przeciwko wybranym gatunkom nicieni,
• morfologia – traktowana jest jako badanie pomocnicze, w chorobach wywołanych przez pasożyty można zaobserwować  eozynofilię, obniżenie poziomu hemoglobiny, hematokrytu i erytrocytów, zmiany w poziomie leukocytów, czasami trombocytozę i zmienione wskaźniki czerwonokrwinkowe.

Leczenie zakażenia nicieniami

Leczenie chorób wywoływanych przez nicienie, po ich potwierdzonym rozpoznaniu, odbywa się wyłącznie pod kontrolą lekarza. Dobór leków zależny jest od gatunku pasożyta, przebiegu choroby i fazy cyklu rozwojowego. W terapii stosowane są leki przeciwpasożytnicze, które działają na układ nerwowy robaków lub zaburzają ich procesy metaboliczne. W przypadku wystąpienia zmian skórnych, do leków doustnych mogą być dołączone leki działające miejscowo. Zależnie od pojawiających się klinicznych symptomów zarażenia, stosowane jest również leczenie objawowe lekami przeciwalergicznymi, przeciwświądowymi i przeciwzapalnymi. W przypadku masywnej inwazji konieczne może okazać się leczenie operacyjne. W trakcie terapii konieczne jest rygorystyczne przestrzeganie zasad higieny. Należy codziennie dezynfekować urządzenia sanitarne oraz zmieniać bieliznę osobistą i pościelową. 

Jak ograniczyć ryzyko zakażenia się nicieniami?

Ograniczenie zarażenia nicieniami obejmuje:

• przestrzeganie higieny osobistej, w tym higieny rąk,
• zabezpieczanie żywności przed dostępem owadów,
• picie wody z wiadomego źródła,
• mycie owoców i warzyw,
• edukację małych dzieci z zakresu higieny,
• unikanie chodzenia boso po wilgotnej glebie lub piasku.

Nicienie są szeroko rozpowszechnione na całej Ziemi i występują praktycznie w każdych warunkach środowiskowych. Niektóre z nich są pożyteczne lecz wśród kilkuset tysięcy gatunków są i takie, które wywołują choroby u ludzi. Objawowe zarażenie nicieniami zazwyczaj dotyczy dolegliwości ze strony układu pokarmowego, ale w zależności od gatunku pasożyta, fazy jego cyklu rozwojowego, masywności inwazji i odporności żywiciela mogą wystąpić inne symptomy choroby. Rozpoznanie choroby opiera się na objawach  klinicznych, wywiadzie epidemiologicznym i wynikach badań. Leczenie choroby wywołanej przez nicienie prowadzone jest wyłącznie przez lekarza.

Bibliografia

1. Centrum Wiedzy ALAB https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/kategoria/infekcje-i-pasozyty/  
2. lek. Magdalena Wiercińska „Włośnica (zarażenie pasożytem Trichinella): przyczyny, objawy i leczenie”  https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zarazenia-pasozytnicze/157072,wlosnica (dostęp 20.10.2026 r.)
3. lek. Magdalena Wiercińska „Zarażenie włosogłówką (trichurioza): przyczyny, objawy i leczenie” https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zarazenia-pasozytnicze/165366,trichurioza(dostęp 20.10.2026 r.)
4. lek. Magdalena Wiercińska Tęgoryjec (Necator americanus i Ancylostoma duodenale): przyczyny, objawy i leczenie tęgoryjczycy https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zarazenia-pasozytnicze/164127,tegoryjczyce#goog_rewarded  (dostęp 21.10.2026 r.)
5. Gillian Stepek and others Human gastrointestinal nematode infections: are new control methods required? Int Exp Pathol 2006 Oct;87(5):325–341.