Biegunka zazwyczaj jest krótkotrwałą reakcją organizmu na infekcję, zatrucie pokarmowe lub błąd dietetyczny. Może jednak stanowić objaw chorób jelit czy zaburzeń wchłaniania lub być działaniem niepożądanym niektórych leków. Sprawdź, jakie mogą być przyczyny rozwolnienia i biegunki, co oznaczają częste lub nawracające biegunki, jak je leczyć i kiedy należy wykonać badania oraz skonsultować się z lekarzem.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> biegunka zwykle oznacza co najmniej 3 luźne, półpłynne lub wodniste stolce na dobę, >> ostra biegunka najczęściej wynika z infekcji lub zatrucia pokarmowego, ale jej przyczyną mogą być również leki, nietolerancje, zaburzenia wchłaniania i choroby przewlekłe, >> największym ryzykiem przy biegunce jest odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe, zwłaszcza gdy współwystępują wymioty lub gorączka, >> diagnostyki wymagają szczególnie biegunki przewlekłe, nawracające, nocne, krwiste, tłuszczowe oraz po antybiotykoterapii lub hospitalizacji, >> podstawą leczenia jest nawadnianie i uzupełnianie elektrolitów, a leki przeciwbiegunkowe, antybiotyki i probiotyki stosuje się tylko w określonych sytuacjach. |
Spis treści:
- Biegunka – czym jest?
- Objawy biegunki
- Przyczyny biegunki
- Rodzaje biegunek
- Częste i nawracające biegunki – co mogą oznaczać?
- Diagnostyka biegunki – jakie badania wykonać, by ustalić jej przyczynę?
- Biegunka – jak leczyć?
- Jak zapobiegać biegunce?
- FAQ: najczęstsze pytania o biegunkę
- Biegunka – podsumowanie najważniejszych informacji
Biegunka – czym jest?
Biegunka (w klasyfikacji ICD-10 bywa oznaczona kodem R19.7 przy nieokreślonej przyczynie; A09 jako biegunka i zapalenie żołądkowo-jelitowe o przypuszczalnie zakaźnej etiologii; K59.1 jako biegunka czynnościowa) to stan, w którym pacjent oddaje stolce o nadmiernie luźnej, półpłynnej lub wodnistej konsystencji, zwykle co najmniej 3 razy na dobę.
W zależności od czasu trwania wyróżnia się:
- biegunkę ostrą: trwającą krócej niż 14 dni,
- biegunkę przetrwałą: od 14 do 30 dni,
- biegunkę przewlekłą: powyżej 30 dni.
Potocznie używa się także określenia rozwolnienie, które może oznaczać pojedynczy luźniejszy stolec. Natomiast medyczna definicja biegunki uwzględnia zarówno wyraźną zmianę konsystencji stolca, jak i zwiększenie częstości wypróżnień oraz utrzymywanie się objawów.
W ocenie biegunki lekarze często wykorzystują bristolską skalę uformowania stolca. Za biegunkowe uznaje się zwykle stolce typu 5-7, czyli od miękkich, łatwo rozpadających się fragmentów po stolec całkowicie wodnisty.
Objawy biegunki
Biegunka objawia się przede wszystkim zmianą konsystencji stolca i zwiększoną częstością wypróżnień. Stolec może być wodnisty, papkowaty, tłusty, śluzowy, żółty lub z domieszką krwi. Sam wygląd stolca nie zawsze pozwala ustalić przyczynę, ale może wskazywać kierunek diagnostyki.
Biegunce mogą towarzyszyć:
- skurcze i ból brzucha,
- nudności i wymioty,
- gorączka,
- wzdęcia i przelewanie w brzuchu,
- parcie na stolec,
- objawy odwodnienia: silne pragnienie, suchość w ustach, oddawanie małej ilości ciemnego moczu, zawroty głowy, senność, osłabienie i przyspieszone tętno.
Im bardziej nasilona biegunka i wymioty, tym większe ryzyko odwodnienia oraz zaburzeń elektrolitowych.
| Największym ryzykiem przy nasilonej biegunce jest odwodnienie. Pamiętaj o regularnym uzupełnianiu płynów (najlepiej małymi porcjami), a przy większych stratach także elektrolitów. |
Przyczyny biegunki
Do biegunki dochodzi, gdy w stolcu znajduje się zbyt dużo wody. Może to wynikać z zaburzonego wchłaniania płynów i elektrolitów, nadmiernego wydzielania wody do światła jelita, stanu zapalnego błony śluzowej przewodu pokarmowego albo przyspieszonej pracy jelit.
Przyczyny biegunki można podzielić na infekcyjne i nieinfekcyjne. Ostra biegunka najczęściej ma związek z zakażeniem przewodu pokarmowego lub spożyciem toksyn bakteryjnych, natomiast częste i nawracające biegunki wymagają oceny w kierunku chorób jelit, zaburzeń wchłaniania, działań niepożądanych leków lub chorób ogólnoustrojowych.
| Grupa przyczyn | Przykłady | Typowy obraz |
| Przyczyny infekcyjne | ||
| Wirusy | norowirusy, rotawirusy, adenowirusy | nagły początek, wodnisty charakter biegunki, nudności, wymioty, czasem gorączka |
| Bakterie i toksyny bakteryjne | Salmonella, Campylobacter, Shigella, patogenne szczepy Escherichia coli, Clostridioides difficile, toksyny Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Clostridium perfringens | gorączka, silniejszy ból brzucha, śluz lub krew w stolcu, przy zatruciu toksyną szybki początek po posiłku, często nudności i wymioty, przy C. difficile biegunka po antybiotykoterapii lub hospitalizacji |
| Pasożyty i pierwotniaki | Giardia duodenalis, Cryptosporidium, Entamoeba histolytica, Cyclospora | dłuższy lub nawracający przebieg, wzdęcia, bóle brzucha, biegunka po podróży lub kontakcie ze skażoną wodą |
| Przyczyny nieinfekcyjne | ||
| Leki | antybiotyki, metformina, NLPZ, leki przeczyszczające, preparaty z magnezem | początek lub nasilenie objawów po włączeniu leku |
| Nietolerancje pokarmowe i składniki diety | nietolerancja laktozy lub innych węglowodanów, nadmiar fruktozy, sorbitolu, ksylitolu, mannitolu | biegunka po konkretnych produktach, wzdęcia, przelewanie w brzuchu |
| Zaburzenia mikrobioty, pasażu i anatomii jelit | SIBO, stan po operacjach przewodu pokarmowego, zespół krótkiego jelita | wzdęcia, nadmiar gazów, przelewanie w brzuchu, biegunka po posiłkach, nawracający charakter dolegliwości |
| Choroby jelit i zaburzenia wchłaniania | celiakia, nieswoiste choroby zapalne jelit, mikroskopowe zapalenie jelita grubego, zaburzenia wchłaniania kwasów żółciowych | przewlekła lub nawracająca biegunka, utrata masy ciała, niedokrwistość, krew lub śluz w stolcu |
| Zaburzenia czynnościowe i hormonalne | zespół jelita drażliwego, nadczynność tarczycy | nawracające dolegliwości, związek ze stresem, przy nadczynności tarczycy: chudnięcie, kołatanie serca, nietolerancja ciepła |
| Choroby trzustki, wątroby i dróg żółciowych | zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki, przewlekłe zapalenie trzustki, cholestaza | obfite, tłuste, trudne do spłukania stolce, utrata masy ciała, objawy niedoboru witamin rozpuszczalnych w tłuszczach |
Rodzaje biegunek
Rodzaje biegunek można podzielić według czasu trwania, mechanizmu powstawania oraz charakteru stolca. Wyróżnia się m.in. biegunkę:
- ostrą, przetrwałą i przewlekłą,
- bakteryjną,
- wirusową,
- podróżnych,
- z krwią,
- poantybiotykową, m.in. związaną z zakażeniem Clostridioides difficile,
- tłuszczową,
- wodnistą.
Pod względem mechanizmu mówi się również o biegunce osmotycznej, sekrecyjnej i zapalnej. Osobnej uwagi wymagają także biegunka u dzieci i niemowląt orazbiegunka w ciąży, ponieważ w tych grupach szczególnie istotna jest ocena ryzyka odwodnienia.
>> Przeczytaj też: Czarny stolec, smolisty stolec – przyczyny, diagnostyka, postępowanie
Częste i nawracające biegunki – co mogą oznaczać?
Częste biegunki lub nawracające biegunki mogą wynikać z nietolerancji pokarmowych, działań niepożądanych leków, zaburzeń wchłaniania lub chorób przewlekłych przewodu pokarmowego. Wstępną ocenę możliwej przyczyny ułatwia tabela powyżej.
Diagnostyki wymagają zwłaszcza biegunki przewlekłe, nocne, krwiste, tłuszczowe oraz połączone z chudnięciem, niedokrwistością, gorączką, odwodnieniem lub pogorszeniem ogólnego stanu zdrowia.
Diagnostyka biegunki – jakie badania wykonać, by ustalić jej przyczynę?
Diagnostyka biegunki zależy od czasu trwania objawów, ich nasilenia, wieku pacjenta, chorób współistniejących, przyjmowanych leków, ostatnich podróży i charakteru stolca. Krótka, łagodna biegunka bez gorączki, krwi w stolcu i cech odwodnienia zwykle nie wymaga badań. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić m.in.:
- morfologię krwi, CRP i OB: przy podejrzeniu stanu zapalnego, zakażenia lub niedokrwistości,
- elektrolity, kreatyninę i mocznik: przy ryzyku odwodnienia i zaburzeń wodno-elektrolitowych,
- badania mikrobiologiczne kału w kierunku bakterii, wirusów i pasożytów: przy podejrzeniu biegunki infekcyjnej lub przy przedłużającym się przebiegu,
- badania w kierunku zakażenia Clostridioides difficile: po antybiotykoterapii, hospitalizacji lub u osób z czynnikami ryzyka,
- kalprotektynę w kale: przy przewlekłej biegunce i podejrzeniu choroby zapalnej jelit.
Przy podejrzeniu celiakii diagnostykę uzupełnia się o oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA oraz całkowitego stężenia IgA. Objawy sugerujące nadczynność tarczycy są wskazaniem do oznaczenia jej czynności (TSH, FT4, FT3). W przypadku podejrzenia biegunki tłuszczowej można oznaczyć elastazę trzustkową w kale lub wykonać ilościowe oznaczenie tłuszczu w kale.
>> Zobacz również: Jak i kiedy pobrać kał do badania? Jak długo przechowywać? Pytania i odpowiedzi
Biegunka – jak leczyć?
W większości krótkich epizodów biegunki podstawą postępowania jest nawadnianie i obserwacja. Największym ryzykiem jest odwodnienie. Najlepiej pić często, małymi porcjami. Przy nasilonej biegunce, wymiotach lub objawach osłabienia pomocne są doustne płyny nawadniające, które uzupełniają nie tylko wodę, ale też elektrolity.
W czasie biegunki zaleca się również lekkostrawną dietę. Dobrze tolerowane są m.in. ryż, ziemniaki, sucharki, gotowana marchew, banan, kisiel i lekkie zupy. Warto czasowo ograniczyć tłuste i smażone potrawy, alkohol, kawę, ostre przyprawy, soki owocowe oraz sztuczne słodziki.
Leki hamujące perystaltykę (np. loperamid) można rozważyć u dorosłych przy wodnistej biegunce bez krwi w stolcu i bez wysokiej gorączki. Nie powinno się ich stosować przy biegunce krwistej, podejrzeniu biegunki zapalnej, ciężkiego zakażenia bakteryjnego lub zakażenia Clostridioides difficile.
Antybiotyki nie są rutynowym leczeniem biegunki. O ich zastosowaniu decyduje lekarz, m.in. przy wybranych zakażeniach bakteryjnych, ciężkiej biegunce podróżnych, zakażeniu C. difficile lub większym ryzyku powikłań. Probiotyki mogą być pomocne w niektórych przypadkach, zwłaszcza przy biegunce poantybiotykowej, ale nie zastępują nawadniania. U osób z obniżoną odpornością ich stosowanie należy skonsultować z lekarzem.
Jak zapobiegać biegunce?
Profilaktyka biegunki opiera się przede wszystkim na zachowaniu zasad higieny, bezpiecznym przygotowywaniu posiłków oraz unikaniu skażonej wody lub żywności. Ma to szczególne znaczenie w podróży, przy obniżonej odporności oraz po kontakcie z osobą chorą. Ryzyko biegunki zmniejsza:
- dokładne mycie rąk po skorzystaniu z toalety, przed jedzeniem i przed przygotowywaniem posiłków,
- picie wody z bezpiecznego źródła, a w podróży unikanie kostek lodu i nieprzegotowanej wody,
- dokładne mycie warzyw i owoców,
- unikanie surowego lub niedogotowanego mięsa, jaj, owoców morza i niepasteryzowanych produktów mlecznych,
- prawidłowe przechowywanie żywności i unikanie jedzenia, które długo stało w temperaturze pokojowej,
- racjonalne stosowanie antybiotyków, wyłącznie wtedy, gdy są rzeczywiście wskazane.
U osób ze skłonnością do biegunek pomocna jest też obserwacja reakcji na konkretne produkty. Jeśli mimo profilaktyki biegunki nawracają, konieczna jest diagnostyka przyczynowa.
FAQ: najczęstsze pytania o biegunkę
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące biegunki.
Rozwolnienie to określenie potoczne, zwykle używane przy luźniejszym stolcu lub krótkotrwałej zmianie rytmu wypróżnień. Biegunka jest pojęciem medycznym i zwykle oznacza oddawanie co najmniej 3 luźnych lub wodnistych stolców na dobę.
To zależy od przyczyny. Ostra biegunka infekcyjna często ustępuje w ciągu kilku dni, choć zgodnie z definicją może trwać do 14 dni. Biegunka przetrwała trwa 14-30 dni, a przewlekła ponad 30 dni.
Pilnej konsultacji wymaga biegunka z krwią, wysoką gorączką, silnym bólem brzucha, objawami odwodnienia, uporczywymi wymiotami lub wyraźnym pogorszeniem stanu ogólnego. Szczególnej obserwacji wymagają dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży, osoby z obniżoną odpornością i pacjenci z chorobami przewlekłymi.
Biegunka – podsumowanie najważniejszych informacji
Biegunka najczęściej jest krótkotrwałym objawem infekcji przewodu pokarmowego lub zatrucia pokarmowego. Może jednak mieć poważniejsze przyczyny. Znaczenie ma czas trwania objawów, liczba wypróżnień, wygląd stolca oraz obecność sygnałów alarmowych: krwi w stolcu, gorączki, objawów odwodnienia lub pogorszenia ogólnego stanu zdrowia. Podstawą postępowania jest nawadnianie i uzupełnianie elektrolitów. Jeśli biegunka jest przewlekła, nawracająca, krwista, tłuszczowa, nocna albo pojawia się po antybiotykoterapii lub hospitalizacji, wymaga konsultacji lekarskiej i diagnostyki ukierunkowanej na przyczynę.
Bibliografia
- Bociąga-Jasik M., Eder P. Biegunka – przyczyny, rozpoznawanie i leczenie. Medycyna Praktyczna.
- Bonis P.A.L., Lamont J.T. Approach to the adult with chronic diarrhea in resource-abundant settings. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/approach-to-the-adult-with-chronic-diarrhea-in-resource-abundant-settings (dostęp: 12.07.2026).
- Daniel P., Małecka-Wojciesko E., Szczepanek M. Biegunka III.A.4. Interna Szczeklika – Duży Podręcznik. Medycyna Praktyczna Premium. https://premium.mp.pl/podreczniki/interna-szczeklika/chapter/B01-III-A-4,biegunka/ (dostęp: 12.07.2026).
- LaRocque R., Harris J.B. Approach to the adult with acute diarrhea in resource-abundant settings. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/approach-to-the-adult-with-acute-diarrhea-in-resource-abundant-settings (dostęp: 12.07.2026).
- LaRocque R., Pietroni M., Chisti M.J. Approach to the adult with acute diarrhea in resource-limited settings. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/approach-to-the-adult-with-acute-diarrhea-in-resource-limited-settings (dostęp: 12.07.2026).
- Leppert W., Łuczak J. Biegunka. Interna Szczeklika – Duży Podręcznik. Medycyna Praktyczna Premium. https://premium.mp.pl/podreczniki/interna-szczeklika/chapter/B01-XIV-B-6-2,biegunka/ (dostęp: 12.07.2026).
- Popińska K. Biegunka przewlekła. Żywienie i leczenie żywieniowe dzieci i młodzieży. Medycyna Praktyczna Premium. https://premium.mp.pl/podreczniki/zywienie-i-leczenie-zywieniowe/chapter/B306-C-5,biegunka-przewlekla/ (dostęp: 12.07.2026).
