Mononukleoza zakaźna – objawy, diagnostyka i leczenie. Ile trwa i jak zaraża?

Artykuł powstał 03.11.2023 r., ostatnia aktualizacja: 23.03.2026 r.

Mononukleoza zakaźna, nazywana potocznie „chorobą pocałunków”, to schorzenie wirusowe, które może dotyczyć zarówno dzieci, jak i dorosłych. Wywołuje je wirus Epsteina-Barr (EBV), należący do rodziny herpeswirusów. Objawy mogą przypominać inne choroby, w tym anginę paciorkowcową, co utrudnia wczesną diagnozę. W poniższym artykule wyjaśniamy, czym jest mononukleoza, jak się nią można zarazić, jakie badania wykonać oraz jak przebiega leczenie.

Spis treści:

1. Co to jest mononukleoza?
2. Mononukleoza a angina
3. Jak można się zarazić mononukleozą?
4. Objawy mononukleozy
5. Diagnostyka mononukleozy
6. Mononukleoza – jakie badanie krwi wykonać?
7. Kolejność pojawiania się poszczególnych przeciwciał podczas mononukleozy
8. Diagnostyka molekularna mononukleozy
9. Leczenie mononukleozy
10. FAQ. Mononukleoza zakaźna – często zadawane pytania
11. Mononukleoza zakaźna – podsumowanie

Co to jest mononukleoza?

Mononukleoza zakaźna (w klasyfikacji ICD-10 kod B27.0 lub B27.9) to choroba wirusowa, której czynnikiem etiologicznym jest wirus Epsteina-Barr (EBV). Do zakażenia dochodzi głównie poprzez kontakt ze śliną osoby chorej lub będącej nosicielem wirusa. EBV ma zdolność pozostawania w organizmie w formie utajonej, dlatego raz przebyta infekcja nie eliminuje ryzyka reaktywacji wirusa w przyszłości.

Choroba najczęściej występuje u dzieci i młodych dorosłych, choć może pojawić się w każdym wieku. W części przypadków przebiega bezobjawowo, jednak u wielu pacjentów powoduje charakterystyczne symptomy wymagające diagnostyki laboratoryjnej.

>> Przeczytaj też: Mononukleoza u dzieci – objawy, diagnostyka i leczenie

Mononukleoza a angina

Mononukleoza często bywa mylona z anginą bakteryjną, ponieważ w obu przypadkach może wystąpić wysoka gorączka, ból gardła i powiększenie migdałków. Kluczowa różnica polega na etiologii – anginę najczęściej wywołuje paciorkowiec β-hemolizujący grupy A (Streptococcus pyogenes), natomiast mononukleozę – wirus EBV.

Niewłaściwe rozpoznanie może skutkować podaniem antybiotyków, które w przypadku mononukleozy nie działają na przyczynę choroby. Co więcej, zastosowanie niektórych antybiotyków, zwłaszcza ampicyliny i amoksycyliny, może prowadzić do wystąpienia charakterystycznej wysypki polekowej u osób z mononukleozą.

Jak można się zarazić mononukleozą?

Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez:

• bezpośredni kontakt ze śliną (pocałunki, picie z tej samej butelki, wspólne sztućce),
• kontakt z wydzielinami dróg oddechowych,
• w rzadszych przypadkach – drogą krwi (np. transfuzje) lub przeszczepy narządów.

Okres wylęgania choroby wynosi zwykle od 4 do 6 tygodni. Chory może zarażać jeszcze przed pojawieniem się objawów oraz przez kilka miesięcy po ustąpieniu dolegliwości.

Objawy mononukleozy

Typowe objawy obejmują:

• wysoką gorączkę,
• silny ból gardła,
• powiększenie węzłów chłonnych, szczególnie szyjnych,
• powiększenie migdałków z nalotem,
• ogólne osłabienie,
• powiększenie wątroby i śledziony (hepatosplenomegalia),
• wysypkę (zwłaszcza po zastosowaniu określonych antybiotyków).

U dorosłych objawy mogą być bardziej nasilone i trwać dłużej niż u dzieci. W niektórych przypadkach dolegliwości mogą utrzymywać się przez kilka tygodni, a uczucie zmęczenia nawet przez kilka miesięcy.

Diagnostyka mononukleozy

Rozpoznanie mononukleozy opiera się na:

• badaniu lekarskim z oceną objawów klinicznych,
• badaniach laboratoryjnych,
• w niektórych przypadkach badaniach obrazowych (np. USG jamy brzusznej w celu oceny powiększenia śledziony lub wątroby).

Ze względu na podobieństwo do anginy oraz innych infekcji wirusowych, kluczową rolę odgrywają badania krwi.

Mononukleoza – jakie badanie krwi wykonać?

Podstawowe badania laboratoryjne obejmują:

• Morfologię krwi z rozmazem – może ujawnić zwiększoną liczbę limfocytów atypowych,
• Testy serologiczne – oznaczenie przeciwciał heterofilnych (np. test Monospot) lub swoistych przeciwciał anty-EBV (VCA, EBNA),
• Parametry zapalne – m.in. CRP, które w mononukleozie zwykle jest niższe niż w infekcjach bakteryjnych, choć wartości mogą się różnić w zależności od indywidualnego przebiegu choroby.

Warto pamiętać, że wartości referencyjne mogą nieznacznie różnić się w zależności od laboratorium i metody badawczej.

Kolejność pojawiania się poszczególnych przeciwciał podczas mononukleozy

Swoiste przeciwciała przeciwko wirusowi Epsteina-Barr (EBV) – pojawiają się w następującej kolejności:

1. Anty – VCA IgM
2. Anty – VCA IgG
3. Anty – EA
4. Anty – EBNA

Ad-1, Ad-2: przeciwko antygenowi kapsydowemu: 

anty-VCA IgM – pojawiają się najwcześniej (w 2 tyg.), nawet u 95% ze świeżym zakażeniem, miano szybko się zwiększa w ciągu kilku dni od początku ostrej fazy zakażenia; zanikają w ciągu 2–3 mies.;

anty-VCA IgG – pojawiają 2-4 tyg od wystąpienia zakażenia wirusem Epsteina-Barra (EBV), w praktyce świadczą o przebytym zakażeniu (nie są przydatne do wykrywania ostrej fazy zakażenia), utrzymują się przez całe życie

Ad-3: przeciwko wczesnemu antygenowi:

anty-EA – pojawiają się w ostrej fazie zakażenia, zwykle są niewykrywalne po upływie 3–6 mies. (u ~20% zakażonych mogą być wykrywalne przez kilka lat od zakażenia)

 Ad-4: przeciwko antygenom jądrowym:

anty-EBNA – wytwarzane później, po kilku tygodniach (3–6), a nawet kilku miesiącach po ostrej fazie zakażenia; świadczą o przebytym zakażeniu; utrzymują się przez całe życie

Diagnostyka molekularna mononukleozy

Metody molekularne znacznie poszerzają możliwości diagnostyczne zakażeń wirusem Epsteina-Barra (EBV), szczególnie u osób w immunosupresji i chorych na nowotwory. Stosowane są różne techniki molekularne wykrywające materiał genetyczny wirusa: hybrydyzacja in situ, PCR i PCR w czasie rzeczywistym. Metody te pozwalają zarówno na wykrycie materiału genetycznego wirusa, w zakażonych komórkach, jak i na monitorowanie jego ilości. Dzięki hybrydyzacji in situ genom wirusa Epsteina-Barra (EBV) wykryto między innymi w komórkach Reeda- Sternberga i komórkach Hodgkina.

Leczenie mononukleozy

Nie istnieje leczenie przyczynowe mononukleozy – terapia jest objawowa. Obejmuje:

• odpoczynek i unikanie wysiłku fizycznego (ze względu na ryzyko pęknięcia powiększonej śledziony),
• nawodnienie organizmu,
• leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe,
• w wybranych przypadkach – leki przeciwzapalne.

Antybiotyki stosuje się wyłącznie w przypadku potwierdzonego nadkażenia bakteryjnego. Powrót do pełnej aktywności należy skonsultować z lekarzem, szczególnie u osób aktywnych fizycznie.

FAQ. Mononukleoza zakaźna – często zadawane pytania

Poniżej odpowiedzi na inne najczęściej zadawane pytania dotyczące mononukleozy zakaźnej.

Mononukleoza zakaźna – podsumowanie

• Wywołuje ją wirus Epsteina-Barr (EBV).
• Najczęściej przenosi się poprzez kontakt ze śliną.
• Objawy mogą przypominać anginę paciorkowcową.
• Diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym i laboratoryjnym.
• Leczenie ma charakter objawowy – nie ma leku, który eliminuje EBV.
• Unikanie wysiłku jest kluczowe w okresie choroby.
• Powikłania są rzadkie, ale mogą być poważne.

Bibliografia

1. Balfour HH Jr, Dunmire SK, Hogquist KA. Infectious mononucleosis. Clin Transl Immunology. 2015
2. Sylvester JE, Buchanan BK, Silva TW. Infectious Mononucleosis: Rapid Evidence Review. Am Fam Physician. 2023
3. Womack J, Jimenez M. Common questions about infectious mononucleosis. Am Fam Physician. 2015