BPA – co to za związek, dlaczego jest niebezpieczny dla zdrowia, gdzie się znajduje?

Bisfenol A (BPA) to związek chemiczny, z którym większość osób ma kontakt każdego dnia, często nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Przez lata był szeroko wykorzystywany w produkcji opakowań żywności, butelek, pojemników wielokrotnego użytku czy papieru termicznego. Dopiero wyniki licznych badań zwróciły uwagę naukowców na jego potencjalny wpływ na zdrowie człowieka, szczególnie w kontekście zaburzeń hormonalnych i funkcjonowania układu odpornościowego. Czym dokładnie jest BPA, gdzie można go znaleźć i dlaczego wzbudza tak duże zainteresowanie ekspertów?

Spis treści:

1. Co to jest BPA?
2. Do czego wykorzystuje się bisfenol A?
3. Gdzie znajduje się BPA?
4. Dlaczego BPA może być niebezpieczny dla zdrowia?
5. BPA a aktualne oceny bezpieczeństwa
6. BPA free – co to znaczy?
   • Bez BPA – co to znaczy w praktyce dla konsumenta?
7. Jak ograniczyć kontakt z BPA na co dzień?

Co to jest BPA?

BPA, czyli bisfenol A, to syntetyczny związek organiczny z grupy fenoli, którego pełna nazwa chemiczna brzmi 2,2-bis(p-hydroksyfenylo)propan. Został otrzymany po raz pierwszy pod koniec XIX wieku, jednak jego przemysłowe znaczenie wzrosło przede wszystkim wraz z rozwojem produkcji nowoczesnych tworzyw sztucznych.

Przez lata BPA ceniono za to, że pozwala uzyskać materiały lekkie, przezroczyste, wytrzymałe i odporne na uszkodzenia. Problem polega jednak na tym, że w materiale mogą pozostawać niewielkie ilości niezwiązanego BPA. W określonych warunkach może migrować do żywności, napojów lub kosmetyków, a następnie trafiać do organizmu człowieka. Dodatkowo BPA może uwalniać się w wyniku stopniowej degradacji materiału.

>> Przeczytaj też: Jak mikroplastik wpływa na zdrowie?

Do czego wykorzystuje się bisfenol A?

Bisfenol A od wielu lat znajduje zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu, przede wszystkim przy produkcji tworzyw sztucznych. Przez lata był również szeroko wykorzystywany w materiałach mających kontakt z żywnością. Wykorzystywano go m.in. do produkcji:

• poliwęglanów stosowanych w pojemnikach na żywność, bidonach i butelkach wielokrotnego użytku;
• żywic epoksydowych wykorzystywanych do wyściełania wnętrz puszek i innych opakowań metalowych;
• elementów sprzętu elektronicznego oraz urządzeń gospodarstwa domowego;
• płyt CD i DVD;
• niektórych klejów, lakierów i powłok ochronnych;
• papieru termicznego używanego do drukowania paragonów i potwierdzeń płatności.

Popularność BPA wynikała z jego właściwości – pozwalał uzyskać materiały lekkie, trwałe, przezroczyste i odporne na uszkodzenia. Z czasem jednak zwrócono uwagę na możliwość migracji tej substancji do żywności i środowiska.

Gdzie znajduje się BPA?

Bisfenol A przez wiele lat był powszechnie wykorzystywany w produkcji tworzyw sztucznych i innych materiałów stosowanych na co dzień. W efekcie przez lata można było go znaleźć w wielu artykułach codziennego użytku, a w części starszych wyrobów nadal może być obecny. Produkty te obejmują:

• niektóre plastikowe pojemniki do przechowywania żywności;
• bidony i butelki wielokrotnego użytku wykonane z poliwęglanu;
• wewnętrzne powłoki ochronne puszek do żywności i napojów;
• niektóre powłoki stosowane w kartonowych opakowaniach żywności;
• elementy ekspresów do kawy oraz dystrybutorów wody;
• papier termiczny wykorzystywany do drukowania paragonów i potwierdzeń płatności;
• wybrane opakowania kosmetyków;
• niektóre wyroby stomatologiczne zawierające pochodne BPA, np. część materiałów kompozytowych;
• starsze zabawki i akcesoria dla dzieci;
• elementy sprzętu elektronicznego oraz płyt CD i DVD.

Dlaczego BPA może być niebezpieczny dla zdrowia?

Obawy związane z BPA wynikają m.in. z jego zdolności do oddziaływania na układ hormonalny. Bisfenol A zalicza się do tzw. ksenoestrogenów, czyli substancji, które mogą naśladować działanie naturalnych estrogenów lub zakłócać przekazywanie sygnałów hormonalnych.

W praktyce oznacza to, że BPA może wpływać na procesy regulujące metabolizm, płodność, rozwój układu nerwowego, funkcjonowanie tarczycy czy układ rozrodczy. W aktualnej ocenie Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności dużo uwagi poświęcono również możliwemu wpływowi BPA na układ odpornościowy. Badania sugerują, że BPA może wpływać na mechanizmy zapalne i sposób, w jaki organizm reaguje na czynniki drażniące oraz alergeny. Znaczenie tych obserwacji dla zdrowia człowieka nadal wymaga dalszej oceny.

Długotrwała ekspozycja na BPA bywa łączona w badaniach z większym ryzykiem zaburzeń metabolicznych, takich jak otyłość, insulinooporność i cukrzyca typu 2, a także z problemami z płodnością oraz niekorzystnym wpływem na rozwój dzieci. Szczególnie istotne jest to, że kontakt z BPA może zaczynać się bardzo wcześnie – już w okresie życia płodowego.

>> Zobacz również: Arsen – czym jest i jakie niesie zagrożenia zdrowotne?

BPA a aktualne oceny bezpieczeństwa

Ocena bezpieczeństwa BPA zmieniała się wraz z pojawianiem się nowych danych naukowych. Przez lata zakładano, że przy odpowiednio niskim narażeniu ryzyko dla zdrowia jest ograniczone, jednak nowsze analizy wskazały, że bezpieczny poziom ekspozycji powinien być znacznie niższy niż wcześniej sądzono.

W 2023 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ponownie ocenił BPA i istotnie obniżył tolerowane dzienne pobranie tej substancji. Następnie w Unii Europejskiej wprowadzono zakaz stosowania BPA w produkcji większości materiałów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, z uwzględnieniem wyjątków i okresów przejściowych. Oznacza to, że temat BPA nie jest już wyłącznie kwestią indywidualnych wyborów konsumenta, ale także ważnym elementem regulacji związanych z bezpieczeństwem opakowań i ochroną zdrowia publicznego.

BPA free – co to znaczy?

Oznaczenie „BPA free”, „Bisphenol A free” lub „bez BPA” informuje, zgodnie z deklaracją producenta, że dany produkt został wykonany bez użycia bisfenolu A. Najczęściej można je znaleźć na bidonach, butelkach, pojemnikach na żywność, akcesoriach dziecięcych i niektórych opakowaniach kosmetycznych. Taki komunikat jest pomocny dla konsumenta, ponieważ pozwala łatwiej wybierać produkty o ograniczonym ryzyku migracji BPA.

Warto jednak pamiętać, że „bez BPA” nie zawsze oznacza „całkowicie wolne od wszystkich potencjalnie problematycznych substancji”. W części produktów BPA zastępowano innymi związkami o podobnej budowie, np. bisfenolem S lub bisfenolem F, które również są przedmiotem badań toksykologicznych.

Sprawdź także: Żywność przetworzona i żywność wysokoprzetworzona – czym jest? Przykłady

Bez BPA – co to znaczy w praktyce dla konsumenta?

W praktyce oznaczenie „bez BPA” warto traktować jako korzystną informację, ale nie jako jedyne kryterium wyboru. Rozsądną strategią jest łączenie kilku zasad: wybieranie produktów od sprawdzonych producentów, zwracanie uwagi na rodzaj materiału, unikanie plastiku do gorących potraw i napojów oraz wymiana uszkodzonych, porysowanych lub zmatowiałych pojemników. W przypadku przechowywania ciepłej żywności i napojów oraz podgrzewania lepszym wyborem będzie szkło, stal nierdzewna albo odpowiednia ceramika.

Jak ograniczyć kontakt z BPA na co dzień?

Całkowite wyeliminowanie BPA z otoczenia jest trudne, jednak można znacząco ograniczyć codzienną ekspozycję na tę substancję. Warto przede wszystkim:

• wybierać pojemniki, butelki i bidony oznaczone jako „BPA free”;
• przechowywać żywność w szkle, ceramice lub stali nierdzewnej;
• unikać podgrzewania jedzenia w plastikowych pojemnikach, które nie są przeznaczone do tego celu;
• ograniczać spożycie żywności przechowywanej w puszkach;
• wymieniać porysowane i uszkodzone pojemniki plastikowe na nowe;
• zwracać uwagę na oznaczenia tworzyw i wybierać produkty wykonane z polipropylenu (PP) lub polietylenu (PE), stosując je zgodnie z przeznaczeniem producenta;
• ograniczać zbędny kontakt z paragonami i po ich częstym dotykaniu myć ręce;
• szczególnie ostrożnie wybierać akcesoria przeznaczone dla niemowląt i małych dzieci.

Choć pojedynczy kontakt z BPA zwykle nie przesądza o ryzyku zdrowotnym, regularne stosowanie tych zasad pozwala zmniejszyć długoterminową ekspozycję na BPA i inne substancje mogące zaburzać funkcjonowanie układu hormonalnego.

Opieka merytoryczna: lek. Maria Wydra

Bibliografia

1. Bińko M., Bisfenol A (BPA) – co to jest? Jak wpływa na zdrowie? Jak unikać?, wylecz.to, 2026.
2. Manzoor MF, Tariq T, Fatima B, Sahar A, Tariq F, Munir S, Khan S, Nawaz Ranjha MMA, Sameen A, Zeng XA, Ibrahim SA. An insight into bisphenol A, food exposure and its adverse effects on health: A review. Front Nutr. 2022 Nov 3;9:1047827.
3. http://e-biotechnologia.pl/Artykuly/Bisfenol-A/ [dostęp: 12.06.2026]
4. https://www.gov.pl/web/psse-krakow/bisfenol-a—zastosowania-i-zagrozenia [dostęp: 12.06.2026]