Opioidy – czym są, jakie mają działanie?

Opioidy to grupa substancji, które znajdują zastosowanie przede wszystkim w leczeniu bólu o różnym nasileniu. Mogą być bardzo skuteczne, ale ich stosowanie wiąże się również z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych, rozwoju tolerancji, uzależnienia oraz zatrucia.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Spis treści:

1. Co to są opioidy?
2. Czym są opioidy endogenne?
3. Jak działają opioidy?
4. Opioidy – przykłady najczęściej stosowanych substancji
5. Kiedy stosuje się opioidy?
6. Opioidy – skutki uboczne i działania niepożądane
7. Uzależnienie od opioidów – jak do niego dochodzi i jak się je leczy
8. Zatrucie opioidami – objawy i pierwsza pomoc
9. FAQ – najczęstsze pytania o opioidy
10. Podsumowanie

Co to są opioidy?

Opioidy to szeroka grupa substancji, które oddziałują na receptory opioidowe znajdujące się, m.in. w ośrodkowym układzie nerwowym i tkankach obwodowych (np. w przewodzie pokarmowym). Należą do niej związki naturalnie występujące w maku lekarskim, a także substancje półsyntetyczne i syntetyczne o podobnym działaniu. Ich właściwości obejmują przede wszystkim działanie przeciwbólowe, ale mogą również wpływać na świadomość, emocje i czynność niektórych układów.

Czym są opioidy endogenne?

Warto wiedzieć, że opioidy występują nie tylko w postaci leków czy substancji dostarczanych z zewnątrz. Organizm człowieka wytwarza, tzw. opioidy endogenne, czyli substancje uczestniczące, m.in. w regulacji odczuwania bólu, stresu i emocji. Należą do nich endorfiny, enkefaliny, dynorfiny oraz endomorfiny.

Jak działają opioidy?

Opioidy działają przede wszystkim na układ nerwowy, gdzie łączą się ze specyficznymi receptorami opioidowymi. Znajdują się one, m.in. w rdzeniu kręgowym, który odgrywa ważną rolę w przekazywaniu informacji o bólu. Po związaniu z receptorem opioidy zmniejszają uwalnianie neuroprzekaźników odpowiedzialnych za przekazywanie sygnałów nerwowych, a tym samym hamują przewodzenie informacji o bólu. W efekcie zmniejsza się zarówno jego odczuwanie, jak i reakcja organizmu na bodźce bólowe.

Działanie opioidów nie ogranicza się jednak wyłącznie do łagodzenia bólu. W zależności od miejsca działania receptorów mogą, np.:

• zmniejszać odruch kaszlowy,
• spowalniać pracę przewodu pokarmowego, prowadząc do opóźnienia opróżniania żołądka i zaparć,
• utrudniać oddawanie moczu.

Szczególnie istotnym działaniem opioidów jest hamowanie ośrodka oddechowego. Mogą one spowalniać i spłycać oddech, co w przypadku zbyt dużej dawki może prowadzić do niebezpiecznej dla życia depresji oddechowej. W zależności od rodzaju substancji i dawki mogą wywoływać również uspokojenie, senność oraz euforię.

Z tego względu opioidy, mimo skutecznego działania przeciwbólowego, wymagają stosowania zgodnie z zaleceniami medycznymi i odpowiedniego nadzoru.

Opioidy – przykłady najczęściej stosowanych substancji

Opioidy obejmują różne substancje, które można podzielić ze względu na ich pochodzenie. Do najczęściej stosowanych należą, m.in.:

• naturalne opiaty, np. morfina, kodeina,
• opioidy półsyntetyczne, takie jak oksykodon, hydromorfon, oksymorfon, hydrokodon i buprenorfina,
• opioidy syntetyczne, m.in. tramadol, fentanyl, tapentadol, metadon i loperamid.

Kiedy stosuje się opioidy?

Opioidy wykorzystuje się przede wszystkim w leczeniu bólu, szczególnie, gdy jest on silny i inne metody leczenia okazują się niewystarczające. Mogą być stosowane, m.in. w leczeniu ostrego bólu po zabiegach oraz w wybranych przypadkach bólu przewlekłego i w opiece paliatywnej.

Ze względu na ryzyko działań niepożądanych i uzależnienia terapia powinna być prowadzona zgodnie z zaleceniami lekarza.

Opioidy – skutki uboczne i działania niepożądane

Opioidy oddziałują nie tylko na ośrodki odpowiedzialne za odczuwanie bólu, ale również na inne funkcje organizmu. Dlatego ich stosowanie może prowadzić do wystąpienia skutków ubocznych, takich jak:

• senność, zawroty głowy i zaburzenia koncentracji,
• nudności i wymioty,
• zaparcia,
• depresja oddechowa – opioidy mogą spowalniać i spłycać oddech, a w przypadku przedawkowania prowadzić nawet do bezdechu,
• spadek ciśnienia tętniczego i zwolnienie pracy serca,
• świąd, zaczerwienienie i nadmierne pocenie się, związane m.in. z uwalnianiem histaminy,
• zaburzenia hormonalne – opioidy mogą m.in. hamować czynność osi podwzgórze–przysadka–gonady i prowadzić do obniżenia stężenia hormonów płciowych,
• zatrzymanie moczu.

Przy dłuższym stosowaniu opioidów może rozwinąć się tolerancja, czyli osłabienie reakcji organizmu na dotychczasową dawkę, oraz zależność fizyczna, która może wiązać się z wystąpieniem objawów odstawiennych po zmniejszeniu dawki lub przerwaniu leczenia. Stosowanie opioidów wiąże się również z ryzykiem rozwoju uzależnienia, dlatego powinno odbywać się zgodnie z zaleceniami lekarza.

Działania niepożądane i ich nasilenie zależą, m.in. od rodzaju opioidu, dawki, czasu stosowania, indywidualnej reakcji organizmu. Ryzyko poważnych powikłań wzrasta, m.in. przy przyjmowaniu zbyt dużych dawek oraz łączeniu opioidów z alkoholem lub innymi substancjami hamującymi czynność układu oddechowego.

Uzależnienie od opioidów – jak do niego dochodzi i jak się je leczy

Uzależnienie od opioidów może rozwinąć się w wyniku powtarzającego się stosowania tych substancji, zwłaszcza poza wskazaniami medycznymi lub bez odpowiedniego nadzoru. Organizm może stopniowo przyzwyczajać się do ich działania, prowadząc do rozwoju tolerancji i objawów odstawiennych po zmniejszeniu dawki lub przerwaniu przyjmowania.

Leczenie uzależnienia wymaga specjalistycznej pomocy. Może obejmować farmakoterapię, m.in. leczenie agonistami opioidowymi, takimi jak metadon lub buprenorfina oraz wsparcie psychospołeczne.

Zatrucie opioidami – objawy i pierwsza pomoc

Zatrucie opioidami może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia. Typowe objawy to przede wszystkim zwężenie źrenic, zaburzenia świadomości oraz spowolnienie lub zatrzymanie oddechu. W takiej sytuacji należy niezwłocznie wezwać pomoc medyczną, ocenić oddech poszkodowanego i rozpocząć odpowiednie podstawowe czynności ratunkowe. Jeśli osoba nie oddycha prawidłowo, należy rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową zgodnie z zasadami pierwszej pomocy.

Jeżeli dostępny jest nalokson, należy go podać. Lek odwraca działanie opioidów, jednak jego działanie może trwać krócej niż działanie substancji odpowiedzialnej za zatrucie, dlatego po podaniu naloksonu konieczna jest dalsza obserwacja i pomoc medyczna.

FAQ – najczęstsze pytania o opioidy

Opioidy budzą wiele pytań dotyczących ich właściwości, zastosowania i bezpieczeństwa. Poniżej wyjaśniamy najczęstsze wątpliwości związane z tą grupą substancji.

Podsumowanie

• Opioidy są szeroką grupą substancji, które wykorzystywane są w medycynie, przede wszystkim ze względu na działanie przeciwbólowe.
• Do ich działań niepożądanych należą, m.in. senność, nudności, zaparcia i depresja oddechowa.
• Długotrwałe stosowanie opioidów może prowadzić do rozwoju tolerancji i zależności fizycznej, a ich niewłaściwe stosowanie wiąże się również z ryzykiem uzależnienia.
• Zatrucie opioidami wymaga natychmiastowej pomocy, a nalokson może odwrócić ich działanie i zwiększyć szansę na uratowanie życia.

Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Ciepłucha

Bibliografia

1. Zaporowska-Stachowiak I., Oduah M.T.A., Celichowska M., Dziuba G., Mikolajczak A., Perlińska M., Sopata M., Opioidy w praktyce klinicznej, Varia Medica, 2020, 4(1), 43-51.
2. Czyż A., Łukasik B., Rosołowski S., Fentanyl i inne syntetyczne opioidy. Problemy Kryminalistyki, 2025, 2(322), 19-40.
3. Wordliczek J., Dobrogowski J., Zajaczkowska R., Zastosowanie leków opioidowych w leczeniu bólu, Wszechświat, 2013, 114(1-3), 10-12.
4. WHO updates guidelines on opioid dependence treatment and overdose prevention, 2026, https://www.who.int/news/item/02-04-2026-who-updates-guidelines-on-opioid-dependence-treatment-and-overdose-prevention (dostęp: 13.08.2026)