Świąd skóry – przyczyny, jakie badania, co pomaga?

Każdy z nas odczuwa niekiedy świąd skóry, który jest związany na przykład z ukąszeniem przez owada. Jednak świąd może być również związany z chorobami dermatologicznymi lub ogólnoustrojowymi. Jest to ważny klinicznie objaw, którego nie powinno się bagatelizować.

Spis treści:

1. Co to jest świąd skóry?
2. Najczęstsze przyczyny świądu skóry
3. Wędrujący świąd skóry – co może oznaczać?
4. Świąd skóry głowy
5. Świąd skóry wieczorem i w nocy
6. Świerzb i świąd skóry – kiedy podejrzewać zakażenie?
7. Świąd skóry w ciąży
8. Świąd skóry a wątroba i inne choroby ogólnoustrojowe
9. Jakie badania wykonać przy świądzie skóry?
10. Co pomaga na świąd skóry?
11. Leczenie świądu skóry

Co to jest świąd skóry?

Świąd skóry to nieprzyjemne odczucie, które wywołuje odruch drapania. Jest to najczęstszy objaw kliniczny powiązany ze skórą. Choć większość przypadków występowania świądu jest związana ze schorzeniami dermatologicznymi, to należy mieć świadomość, że nawet 20-25% przypadków wynika z zaburzeń ogólnoustrojowych. Świąd skóry może być związany z obecnością wykwitów skórnych (a więc zmian skórnych), jednak może występować również w sposób izolowany (bez zmian skórnych). W tej sytuacji na skórze nie obserwuje się nieprawidłowości. Jeżeli świąd utrzymuje się powyżej 6 tygodni, to wówczas stan ten określa się jako świąd przewlekły, który zdecydowanie wymaga poszerzenia diagnostyki i wykonania odpowiednich badań. W klasyfikacji ICD-10 świąd oznaczany jest kodem L29.

Najczęstsze przyczyny świądu skóry

Omawianie przyczyn świądu skóry warto rozpocząć od przyczyn dermatologicznych, a więc chorób skóry, które wiążą się z występowaniem tego symptomu. Schorzenia skóry często związane ze świądem to przede wszystkim:

• pokrzywka – w jej przebiegu na skórze pacjenta pojawiają się charakterystyczne bąble pokrzywkowe, a chory może odczuwać również uczucie kłucia i mrowienia,
• atopowe zapalenie skóry (AZS) – schorzenie to częściej pojawia się w populacji pediatrycznej, jednak może ujawnić się w każdym wieku, świąd w AZS może mieć charakter napadowy i być prowokowany przez alergeny, ale i szorstkie materiały, pot, stres, czy nawet powietrze (stan ten nazywamy atmokinezją),
• łuszczyca – nawet 85% chorych na łuszczycę może dodatkowo zgłaszać świąd skóry, często pojawiający się w obrębie owłosionej skóry głowy,
• liszaj płaski – schorzenie to może zajmować zarówno skórę, jak i śluzówki i ma bogaty obraz kliniczny (mogą pojawiać się zmiany rumieniowo-grudkowe, ale i rumieniowo-pęcherzowe),
• chłoniaki skórne – w tym ziarniniakowi grzybiastemu i chorobie Sezary’ego.

Warto wiedzieć, że niektóre dermatozy są wywoływane przez regularne, częste i przewlekłe drapanie skóry. Do przypadłości tych należy na przykład świerzbiączko guzkowa i liszaj płaski przewlekły. Schorzenia te są wyzwaniem terapeurycznym, między innymi przez istniejące błędne koło świąd-drapanie-świąd.

Wędrujący świąd skóry – co może oznaczać?

Swędzenie skóry w różnych lokalizacjach jest nieswoistym objawem, który może wiązać się z licznymi przyczynami. Tak zwany wędrujący świąd skóry może towarzyszyć:

• schorzeniom dermatologicznym – pokrzywce, czy też atopowemu zapaleniu skóry (AZS),
• wysuszeniu skóry,
• zaburzeniom hormonalnym i metabolicznym, w tym cukrzycy,
• chorobom nerek i wątroby,
• schorzeniom hematologicznym,
• zaburzeniom psychogennym,
• przyjmowaniu niektórych leków.

Świąd skóry głowy

Objaw ten może wiązać się ze schorzeniami dermatologicznymi, w których przebiegu zmiany skórne lokalizują się na owłosionej skórze głowy. Zaliczamy do nich między innymi:

• łuszczycę owłosionej skóry głowy,
• łojotokowe zapalenie skóry,
• liszaj płaski mieszkowy,
• zapalenie mieszków włosowych.

Świąd skóry głowy wymaga dokładnego zbadania skóry, również pod kątem występowania wszawicy, która jest częstą przyczyną tego rodzaju dolegliwości. 

Świąd skóry wieczorem i w nocy

Świąd nasilający się w nocy może być związany ze schorzeniami dermatologicznymi, w tym atopowym zapaleniem skóry. Jeżeli pacjent zgłasza świąd skóry i nocne poty to jest to czerwona flaga, która powinna skłonić do podjęcia diagnostyki hematologicznej. Świąd skóry może bowiem towarzyszyć takim schorzeniom jak niedokrwistość z niedoboru żelaza, czerwienica prawdziwa, chłoniaki i białaczki.

Wieczorny i nocny świąd skóry, który pojawia się po wejściu do łóżka lub po kąpieli może wskazywać również na zakażenie skóry świerzbowcem, o czym więcej można przeczytać w kolejnym akapicie.

Świerzb i świąd skóry – kiedy podejrzewać zakażenie?

Świerzb to schorzenie zakaźne, wywoływane przez świerzbowca ludzkiego. Do zakażenia może dojść poprzez kontakt z chorym lub używanymi przez niego przedmiotami (pościel, ręczniki, ubrania). W przebiegu świerzbu, poza świądem obserwuje się rozsiane zmiany rumieniowo-grudkowe, a także przeczosy, a więc linijne ubytki naskórka, wywołane drapaniem. Świąd skóry nasila się w nocy, a także po wzięciu ciepłej kąpieli, ponieważ pod wpływem ciepła dochodzi do uaktywnienia świerzbowców. Zakażenie podejrzewa się również w sytuacji, gdy domownicy prezentują podobne symptomy.

Świąd skóry w ciąży

Świąd skóry w ciąży wymaga wnikliwej diagnostyki, ponieważ może świadczyć o wewnątrzwątrobowej cholestazie ciężarnych. Poza świądem można w tym przypadku obserwować także zażółcenie skóry i zmiany wtórne pojawiające na skutek drapania takie jak przeczosy i guzki świerzbiączkowe. Objawy cholestazy ciężarnych pojawiają się klasycznie w III trymestrze  i mogą nawracać w kolejnych ciążach. W celu potwierdzenia rozpoznania wykonuje się oznaczenie kwasów żółciowych we krwi. Kobieta ciężarna odczuwająca świąd powinna zostać skonsultowana przez lekarza ginekologa. 

Świąd skóry a wątroba i inne choroby ogólnoustrojowe

Świąd skóry to nie tylko schorzenia zapalne i infekcyjne związane ze skórą. Objaw ten może być ważnym symptomem schorzeń dotyczących innych narządów i układów organizmu. Choroby ogólnoustrojowe, mogące objawiać się świądem to na przykład:

• choroby nerek – w tym przewlekła ich niewydolność,
• choroby wątroby i dróg żółciowych – pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, kamica przewodowa, nowotwory wątroby i dróg żółciowych, ale również przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B i C,
• schorzenia hematologiczne – zespół mielodysplastyczny, niedokrwistość z niedoboru żelaza, czerwienica prawdziwa, chłoniaki i białaczki,
• nowotwory złośliwe – wywołujące tak zwany świąd paraneoplastyczny,
• niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy,
• cukrzyca,
• infekcje pasożytnicze,
• HIV/AIDS,
• schorzenia natury psychiatrycznej – schizofrenia, depresja. 

Świąd skóry może również wynikać z przyjmowania niektórych leków, z tego powodu w przypadku występowania świądu warto omówić i przeanalizować, jakie leki przyjmuje pacjent.

Jakie badania wykonać przy świądzie skóry?

Świąd skóry wymaga przeprowadzenia dokładnego wywiadu chorobowego i badania przedmiotowego pacjenta. Najważniejsze badania laboratoryjne wykonywane w diagnostyce świądu skóry to:

• morfologia krwi obwodowej wraz z rozmazem,
• próby wątrobowe,
• stężenie białka CRP,
• stężenie kreatyniny i mocznika,
• panel tarczycowy – w tym stężenie TSH, fT3, fT4,
• stężenie glukozy na czczo,
• oznaczenie ferrytyny,
• oznaczenie przeciwciał anty-HCV i antygenu HbS,
• badanie kału w kierunku pasożytów.

W niektórych sytuacjach klinicznych niezbędne okazuje się pobranie wycinka skóry do badania histopatologicznego, jak i badania obrazowe, w tym RTG klatki piersiowej i USG brzucha.

Co pomaga na świąd skóry?

W przypadku wystąpienia uporczywego i nieustępującego świądu skóry w pierwszej kolejności należy udać się do lekarza rodzinnego. Do momentu wizyty można wspomagać się zastosowaniem dermokosmetyków będących emolientami. Produkty te wspierają barierę naskórkową i zmniejszają nieprzyjemne dolegliwości związane ze skórą. Dostępne są bez konieczności posiadania recepty. Dodatkowo warto unikać gorących kąpieli i podrażnień mechanicznych skóry.

Leczenie świądu skóry

Świąd to objaw chorobowy, więc w pierwszej kolejności należy zająć się terapią schorzenia podstawowego. W celu uśmierzenia nieprzyjemnych dolegliwości świądowych można zastosować zarówno preparaty miejscowe, jak i ogólne. W terapii miejscowej zastosowanie znajdują przede wszystkim:

• miejscowo stosowane anestetyki, w tym lidokaina, polidokanol,
• glikokortykosteroidy w postaci maści lub kremów,
• inhibitory kalcyneuryny (pimekrolimus, takrolimus),
• preparaty z kapsaicyną, mentolem, tlenkiem cynku,
• antagoniści receptorów kannabinoidowych.

W leczenie ogólnym stosuje się między innymi:

• leki przeciwhistaminowe I, jak i II generacji – choć ich skuteczność w leczeniu świądu nadal pozostaje niejednoznaczna,
• nalokson, naltrekson, a więc substancje należące do antagonistów receptorów opioidowych – stosowane m. in. w świądzie mocznicowym i cholestatycznym,
• leki przeciwpadaczkowe, w tym pregabalina i gabapentyna – stosowane w przebiegu świądu cholestatycznego, świądu mocznicowego i związanego z neuralgiami,
• inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny, w tym sertralina, fluoksetyna, citalopram – zastosowanie znajdują w świądzie w przebiegu niektórych schorzeń hematologicznych, ale również w przypadku świądu psychogennego i związanego z nowotworami.

Świąd skóry to objaw chorobowy, który może istotnie obniżać jakość życia pacjentów. Świąd skóry wymaga podjęcia wnikliwej diagnostyki, ponieważ może być konsekwencją trywialnej suchości skóry, jak i poważniejszych stanów, w tym schorzeń internistycznych i onkologicznych. Z tego powodu jest to objaw, którego nie powinno się bagatelizować.

Bibliografia

1. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
2. L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
3. S. Jabłońska, Sławomir Majewski Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową, PZWL 2005,
4. A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005.